Tursyn JURTBAI jazýshy, alashtanýshy ǵalym:
ULT
Ult – uly uǵym. Bul uǵymnyń aiasy óte keń ári onyń birneshe formasy bar. Máselen, imperiialyq elder sol eldi qurap otyrǵan, ózine baǵynyshty ulttardyń bárin biriktirip, bir ult atanyp otyr. Onyń jarqyn mysaly – Amerika. Amerikaǵa umtylǵandardyń bári «amerikalyq ulttyń qataryna kiremin, sińisemin jáne Amerika múddesin qorǵaimyn» dep barady. Bul qatarǵa tek qytai diasporasyn qosýǵa bolmaidy. Óitkeni qytai ulty qai elge barsa da, assimiliatsiiaǵa túspeidi. Olar árqashan óz tilin, dástúrin, meditsinasyn, ulttyq ashanasyn ózderimen birge alyp júredi ári sol elge sony ornyqtyrady. Qytaidyń ózge ultqa sińisip ketpeýiniń eń basty sebebi – onyń mádenietiniń, rýhaniiatynyń qudiretinde jatyr. Syrt elge shyqqan ár qytai óz eliniń múddesin máńgilik qorǵaidy.
Teriskeiimizdegi ejelgi kórshimiz Resei de Amerika syndy túrli ulttan bir ult jasaý jolynda áreket jasap keledi. Biraq Reseidiń territoriiasy, saiasi baǵyty basqa bolǵandyqtan, bodandyqtyń bir túri esepti imperiialyq elderdiń ustanyp kele jatqan saiasatyn Resei júzege asyra almady. Óitkeni Reseidegi ulttardyń dini, tili, dili, salt-sanasy bir-birine uqsamaidy. Ári olar baiyrǵy ataqonysy, óz territoriialarynda otyr. Reseidiń bir ult bola almaitynynyń basty sebebi de – jer, jer jáne jerge ielik. Ár ulttyń óz jeri onyń belgili bir keńistikte óz mádenietin damytýǵa múmkindik beredi. Jerdiń qasieti de sonda. Jerinen aiyrylǵan ult ult retinde de qurdymǵa ketedi. Iaǵni ulttyń tiri pasporty – til, tuǵyry – jer. Osy ekeýi saqtalsa ǵana ulttyń ulttyq negizi bolyp esepteletin ulttyq ekonomika qolǵa alynady. Ulttyń ózindik kelbetin qalyptastyryp, aishyqtap turatyn ózge dúnieler osy úsh taǵannyń tóńireginde ǵana túlep, jańarady. Al Qazaqstanǵa kelsek, territoriiasy bar, tili shalajansar, ekonomikalyq derbestigi joq. Mundai jaǵdaida túrli ultty biriktirip, bir ult bolýǵa umtylys Qazaqstanda atymen joq deýge bolady. Qazaqstandaǵy ult máselesi qandai kúide ekeni barshaǵa málim ǵoi dep oilaimyn.
ULTShYLDYQ
Ultshyldyq – imperiialyq memleketter paida bolǵanda ainalymǵa engen uǵym. Iaǵni óz bodanyndaǵy ulttardyń territoriialyq tutastyǵy men ult azattyǵy úshin kúresken adamdardy imperiialyq elder ultshyldar dep atady. Olar imperiianyń jaýy. Óitkeni imperiiaǵa qarsy. Japondar, britandyqtar, qytailar, ispandar – bári osy uǵymdy paidalandy. Bul uǵym Reseide de boldy. Biraq Resei ultshyldarǵa saiasi jaý esebinde qarady.
Máselen, búgingi jahandaný dáýirinde de óziniń ulttyq derbestigin saqtap qalǵysy keletinder imperiialyq kózqaraspen qaraǵanda jikshilder, dinshilder, ultshyldar bolyp esepteledi. Óitkeni olar ózgeniń qol astyna ótip, bógdeniń yqpalynda qalǵysy kelmeidi. Mysaly, Angliianyń Eýroodaqty tastap shyǵýy da ulttyq derbestikti saqtap qalýdan týyndaǵan ultshyldyq. Qazir frantsýz ultshyldyǵy degen shyǵyp jatyr. Ultshyldyq nemisterge de ene bastady. Árbir frantsýz, nemis ulttyq múddesin qorǵaýǵa kóship jatyr. Eýropadaǵy elderdiń ózi Eýropanyń bir memleketke ainalǵanyn qalamaidy. Eýroodaqtyń jinalysy ótken saiyn Briýsselde, Jenevada, Miýnhende erkin ereýilder ótip turady. Nege? Óitkeni olar óz ultyn saqtap qalǵysy keledi. Sondyqtan ultshyldyqty súikimsiz maǵynaǵa, saiasi terminge ainaldyrǵan imperiialyq saiasat. Mysaly, Qazaqstan óziniń ulttyq memleketin qurýǵa talpynsa, ol nege ultshyldyq bolady? Nemese Ýkraina ózgeniń yqpalynan ketip, ózi derbes el bolǵysy kelse ol nege ultshyldyq bolýy tiis? Kimnen kem? Qazaqstan da, Ýkraina da ulttyq memleket qurýǵa qaqyly.
Eger biz Altyn Ordanyń ieliginde bolǵan jerdiń bári bizdiki, qazaqtyń ulttyq múddesi bárinen biik tursyn, ulttyq ekonomika quramyz dep urandaityn bolsaq, mine, onda ol qazaq ultshyldyǵy bolar edi. Menińshe, mundai oi eshqandai qazaqtyń qaperinde joq. Asyly, qazaqtardyń Otany – Qazaqstan. Bizdiń ustanymymyz osy bolýy tiis. Bul – jeke ulttyq sanamyzdy óz keńistigimizde paidalanýǵa múmkindiktiń bolýy jáne soǵan syrtqy yqpaldy joiý. Sonda ǵana, Á.Bókeihanov aitqandai, «ult damyp, jetiledi». Sosyn baryp ekonomika, til, qazba bailyqtar t.t. integratsiiaǵa tússe bolady.
Qazaqstan – Qazaq memleketi. Alash ustanǵan bes ideia qazirgi Qazaqstanda tolyqtai júzege asýy kerek. Olar: jer, ulttyq ekonomika, til ústemdigi, din jáne dástúrge negizdelgen ulttyq ǵylym arqyly ulttyq demokratiialyq memleket qurý. Bul – Japoniianyń ustanǵan joly. Qarańyzshy, birde-bir adam japondardy ultshyl demeidi. Óitkeni olar osy ustanymdardy qatań ustandy. Ásirese táýelsizdik ideiasyn ulttyq ǵylym negizinde júzege asyratyndaryn bildi. Japondar1864 jyly samýrailyq feodalizmdi doǵaryp, birden jańa damýǵa kóship, 1902 jyly Resei imperiiasyn jeńdi. Osy 25 jyl ishinde damyp, álemdik derjava dárejesine kóterildi. Alash ustanǵan bes ideiany Alash qairatkerleri japon úlgisinen aldy. Olardyń armany Japoniia siiaqty derbes memleket qurý edi. Eger biz Japoniia syndy imperiialyq emes, ózin-ózi qamsyz etetin ulttyq memleket quramyz desek, bul ultshyldyq pa? Ultshyldyq emes. Ol – órkenietke qosylýdyń basty amaly. Biraq Alashtyń osy ustanymy patshalyq Reseidiń, Sovet ókimetiniń, búgingi Reseidiń turǵysynan alyp qarasań ultshyldyq bolyp tabylady. Óitkeni biz ózimizdiń derbestigimizdi saqtaǵymyz keledi.
Germaniianyń dúniejúzilik ekonomikalyq ortalyǵynyń jyl saiyn shyǵaryp otyratyn qorytyndysy bar. Sol qorytyndynyń osydan bes-alty jyl burynǵy derekterimen tanysqan edim. Ókinishke qarai, sol qorytyndy boiynsha bizdiń jerimizdiń 64 paiyzy qazaqtyń qolynda emes. Ónerkásiptiń 78 paiyzy Qazaqstan azamattarynyń menshiginde emes. Ǵylymdy aitpai-aq qoiaiyn. Ol bylai tursyn, biz bastaýysh synyptardyń ózin aǵylshyn tilinde oqytýǵa kirisip jatyrmyz. Bilim salasyn ulttyq baǵdarlamaǵa kóshireiik deseń, ol halyqaralyq baǵdarlamalarǵa sáikes kelmeidi dep shyǵady. Al osy máseleni kóterseń ultshyl atanasyń. Ultshyl atandyryp júrgender kimder? Ol – óz ishimizdegi qara orystar.
QARA ORYSTAR QAÝPI
Orystildi qazaqtardyń birigip ketkeni sonsha – olar ózderiniń ómir súrý keńistigin jan dármen qorǵaidy, ári osy joly da aiaýsyz kúresedi. Olar ult múddesin qorǵaityn azamattardy ultshyl dep, ulttyq qozǵalys, áreketterdi «qazaqbaishylyq» deidi. Keiingi 10-15 jyldyń bederinde BAQ betinde orystildi qazaqtardyń aitatyny osy. Búgingi sheneýnikterdiń eń kóp bóligi de solar. Olar bilikte turǵanda Qazaqstanda eshqashan qazaq tili ústemdik qurmaidy. Bul rette meniń oiyma osydan 30 jyldai buryn Ánýar Álimjanov marqumnyń aitqany esime túsedi. 1986-87 jyldar shamasy. «Qalamgerge» kelsem, Ánaǵań kofe iship otyr eken. Baryp sálemdestim. Ol kezde men Alash qairatkerlerin aqtaý isimen júrgenmin. Alash ziialylaryn aqtaýǵa qarsy bolyp, janyǵyp júrgen satqyndar týraly áńgime barysynda aityp edim, Ánaǵań: «Tursyn, men rýshyldyqtan qoryqpaimyn. Qazaq rýshyldyqtan qurymaidy. Talasady, tartysady, aitysady. Biraq báribir shyndyq jeńedi. Árine, qiyn. Biraq odan ultqa qaýip tónbeidi. Men qala balasy men dala balasynan qorqamyn. Qazirgi qala balalary múldem basqa baǵytqa ketip qalypty. Daladaǵy aýyl balalary qazaqy qalpynda qalyp qoidy. Erteń qala balasy men dala balasynyń arasynda úlken qarama-qaishylyq týady. Árine, qalanyń balalary jeńedi. Olardyń tili de, dili de jeńedi. Úkimetiń de solardyń degenindei bolady. Mine, sol kezde qazaqtyń basyna kún týady. Men sheteldi kóp kórip júrmin ǵoi. Táýelsizdik alǵan kóptegen eldiń basyndaǵy tragediia bizdiń basymyzǵa da keledi», – dedi. Mine, sol tragediia qazir bizdiń basymyzǵa keldi. Qazaqstannyń ishindegi qazaq ultshyldyǵy degendi shyǵaryp júrgender de sol ózimizdiń qarakózder – orystildi qazaqtar. Memleket basynda da túgeldei solar otyr. Olardyń tili de, kózqarastary da múldem basqa. Olar ózderin ústem tap ókili syndy ustaidy, qazaqqa jiirkene, shekeden qaraidy. Til, din, rýh arqyly olarǵa qalai áser etesiń?! Máselen, Sovet Odaǵy kezinde qazaqtyń 35 paiyzy ǵana qazaqsha sóileidi dep zar ileitinbiz. Qazirgi tildiń jaǵdaiy odan da soraqy. Til saýdaǵa, óndiriske, ǵylymǵa, tehnologiiaǵa enbeiinshe, ol til eshqashan ústemdik ornata almaidy. Rýh arqyly da áser etýiń ekitalai. Óitkeni olardyń rýhy shoqynyp ketti. Dinińizdiń hali – anaý. Endi oilańyzshy, osyndai máselelerdi kótergen adamdy ultshyl deýge bola ma, joq pa? Kimge qarsy kúresesiń? Syrtqy jaý bolsa, ol anyq bolar edi. Al myna jaýmen qalai kúresesiń? Óz qolyńdy óziń qalai kesesiń? Eger bul ultshyldyq bolatyn bolsa, onda kúresý kerek. Men muny azamattyq soǵys deńgeiindegi rýhani kúres der edim. Sondyqtan bul kúresti azamattyq rýhani ultshyldyq deýge bolady. Al ultshyldyqtyń ózi Qazaqstanda joq. Óitkeni ultshyldyq imperiiaǵa qarsy, bodandyqtaǵy ulttardyń kúresi ekenin aittyq.
Osy kúnge deiin kóp azamattar jerdi, tildi, ulttyq rýhaniiatty, ulttyq múddeni qorǵap sóilegeni, áreket etkeni úshin ultshyl atanyp keldi. Sonyń ishinde men de barmyn. Al prezident N.Nazarbaevtyń maqalasynda ultshyl atanyp, jurtqa jeksuryn bolyp kelgen adamdardyń 10-15 jyl boiy zarlap aityp kelgenderiniń bári kórinis tapty. Sonda biz ne úshin, kim úshin osy ýaqytqa deiin ultshyl atandyq? Munyń bárin qiystyryp otyrǵan sheneýnikter. Ulttyq másele kóterseń, prezidentke qarsy dep atoi salyp shyǵady. Onysy – ózderin qorǵaýy. Al ózderi ózgelerdi jekkórinishti etip kórsetýdiń amalyn sheber meńgergen. Bizde memlekettik qurylym ulttyń múddesine jumys istemeitin, kerisinshe, jeke adamdardyń qorǵanys-qaýipsizdik komitetine ainalyp ketken.
ULTTYQ SANA
Ulttyq múdde jolyndaǵy azamattyq rýhani kúrestiń ainasy – ulttyq sana. Ótken ǵasyrdyń 90-jyldary Alash qairatkerleri aqtala bastaǵanda ulttyq sana tazarýǵa bet alyp, durys jolǵa túsip edi. Biraq keiin, shamamen 1996-97 jyldary, osy jol rýshyldyqqa qarai oiysyp ketti. Ony sol kezdegi ideologiiaǵa jaýapty adamdar istedi. Olar qazir de sol ideologiiany qalyptastyryp otyr.
Meniń bir dosym bar. Ultqa jany ashityn adam. Biraq Alash dese, óre túregeledi. Alashqa qarsy. Sol dosymmen on shaqty jyl kezdespei ketip, bir kúni kóshede jolyǵyp qaldym. Kózqarasy sol qalpy eken. «Saǵan ne boldy?» desem, «Alashtyń ishinde bizdiń jaqtan bir adam joq eken. Ondai Alashordanyń maǵan keregi joq» deidi. «Sen dertke ushyraǵan ekensiń. Budan óziń ǵana emdelmeseń, basqa eshkim kómektese almaidy. Aryz jazýshy men sol aryzdyń kesirinen jazalanǵandar týraly derekterdi al da, salystyryp otyryp sýyq aqylmen qara!» dedim. Ol basyn shaiqap ketti. Oilandy. Nátijesi qalai bolary belgisiz. Muny nege aityp otyrmyn, biz ulttyq sanada osy jolǵa ketip qaldyq.
1932 jyly ótken plenýmda «Qazaq ýniversitetine Goloshekinniń atyn bereiik. Sotsializm úshin búkil qazaq halqyn qurban etýge daiynbyz!» dep sóilegen adamnyń balasy keiin bir jolyǵyp qaldy. Ol kisi ózi ustaz, syily adam edi. Ákesi repressiiaǵa ushyrady, atyldy, otbasy aidaldy. Sóitip, jolyǵyp qalǵanda meni ońasha shyǵaryp alyp: «Tursyn, baýyrym, meniń ákem týraly solai jazypsyń ǵoi», – dedi. «Iá, biraq men bir aýyz sózin ǵana aldym ǵoi, oqyǵan shyǵarsyz?» dedim. «Iá, oqydym. Saǵan qarsy aitar daýym joq. Sonda men ákem úshin keshirim suraimyn ba?» dedi. «Joq, osy sózińizdiń ózi de jetedi» dedim. Mine, bul azamattyq tragediiasy bar tulǵalar. Ózi qazaqqa qyzmet etti, biraq ákesiniń bir aýyz sózi álgindei. Men ol kisilerdi azamattyq qurbandar dep esepteimin. Bul mysaldardy aityp otyrǵanym, azamattyq rýhani ultshyldyq ulttyq sananyń tazarýy úshin de toqtaýsyz kúresý kerek. Memleket ulttyq sananyń oń baǵytyn buryp, jelpindirmeýi kerek edi. Amal joq, bul da búgingi qazaqtyń eń úlken tragediiasy. Sondyqtan da ulttyq rýhani azamattyq ultshyldyq bolsyn dep oilaimyn.
Daiyndaǵan Ómirjan ÁBDIHALYQULY
"Jas Alash" gazeti
