Tursyn Jurtbai. Kekti besik nemese «Kekti qatyndar» men «Kekti jatyrda» uiyǵan handyq

Osy arada mynany eskerte ketemin: qatyn – qazirgi qazaq tilinde arhaizmge ainalǵan uǵym, ol áýelgi zańdyq quqy men maǵynasy boiynsha  – dárejelik ataý. Otaǵasynan keiingi zańdy bilik iesi, jerge muragerlik  etetin, múlik pen maldyń  enshilesi, sybaǵa basy. Qazaq qoǵamyndaǵy qatyndar – ierarhiialyq (áýlettik) ornyna qarai: báibishe, toqal, qudaǵi, qudasha, kelin, qyz, abysyn, ajyn, jeńge, sondai-aq  ózi teńdes erkektermen teń quqyqta – naǵashy, jien, bóle retinde ár qaisysy óz orynyna qarai bilikke aralasyp, enshi alyp,   tiisti  sybaǵasyn bólisken. Tipti kúńniń de muragerlik quqy bolǵan. Al  búgingi ádebi til ainalymyndaǵy áiel uǵymynyń arab tilindegi maǵynasy – kúńsi, iaǵni, kúńnen de kúni tómen, bas erki joq, ólse – qunsyz, eńbegine jalaqy tólenbeitin, týǵan balasy da esepke alynbaityn basybaily úi salmasy. Keńestik teńgerme saiasat tusynda saýaty ortadan tómen, tárbie men ádep sińbegen belsendi qazaq áielderi: biz menshik iesi – qatyn emespiz, mal-múliksizbiz, basybaily krestiankalar siiaqty biz de áieldermiz –  dep taptyq astar berip, 1927 jyldan bastap shyqqan jýrnaldyń atyn «Áiel teńdigi» (keiingi «Qazaqstan áielderi»)  dep atady. Sodan bastap «áiel» uǵymy jazba ádebi tildik termin retinde qalyptasyp qaldy. Al ózbek, túrikmen, qyrǵyz, tatar, noǵai, qaraqalpaqtar «áiel» termininen sanaly túrde bas tartty. Áielderge arnalǵan basylymdar «Ózbekstan qotyn-qyzlary», «Tatarstan qatynlary»  dep ataldy. Biz, negizgi áfsana arqaýynyń maqsatyna sáikes, olardyń taq biligine ielik etetin zańdy quqyn, bilik aiasyn, muragerlik enshisin anyqtaityn dárejelik maǵyna beretin   «qatyn» ataýyn qoldandyq. Áitpese, olardyń «qatyndyq» rýhyn áielge deiin tómendetsek, onda imperiianyń tutqasyn ustaǵan, quryltaidyń sheshimi arqyly «qatyn» (imperatritsa) dárejesi berilgen Terken qatyndy,  Ógil-qaimysh qatyndy, Sorqaq qatyndy, Shábi qatyndy, Mandýhai qatyndy, Taidýlla qatyndy «kúń» esebinde kemsitken siiaqty kóriner edik. Mundai maǵynasy teris túsinik beretin uǵymdar ár tilde kezdesedi. Sondai-aq, osy áfsanada kezdesetin «altyn uryq», «kekti jatyr», «kekti qatyndar», «uly jesirler», «kúndester» t.b. tyrnaqshaǵa alynǵan sózderdiń tarihi termin ekenin eskertip, jatsynbai qabyldaýdy ótinemiz. Al sózimiz senimdi shyǵýy úshin:  «Hatýn – titýl predstavitelnitsy hanskogo roda. Im obladali daje te docheri hanov, kotorye sostoiali v brake s predstaviteliami menee znatnyh semeistv. Sýprýgi hanov iz chisla docherei bekov ne imeli prava na etot titýl i nazyvalis obychno ýdjin (fýdjin) ili beki (begim – T.J.), vprochem, v letopisnoi traditsii ih takje mogli nazyvat hatýn, neskolko povyshaia ih statýs» – degen orys ǵalymdary R.Iu. Pochekaev pen I.N. Pochekaevanyń  pikirin túpnusqa boiynsha keltirýdi oryndy sanadyq.

Tekti degdar Shákárimniń  sendire baiandaýynsha, ult bop uiyp kele jatqan qazaq qaýymynyń  ár úsh adamynyń ekeýin qasym etken,   esil jurtty «elim-ailatyp» zar  qaqsatqan, «Alqakólge aparyp sulatqan»  – «Jońǵar handyǵy» tarih saqnasyna qaidan shyǵa keldi, osy? Uly Shyńǵys hannyń, keiingi – Joshy, Shaǵatai, Ógedei, Tóle ulystarynyń tusynda «sanda – sanaty», «tórde – oryny joq» qontaishylar qalai jáne qashan qatarǵa qosyldy? Saryózen men Edil-Jaiyqtyń arasyndaǵy aspan astyndaǵy ulanǵaiyr keńistikti  «qandy  quiyn» bop  jaipap ótken, «qan men kekke jerik bop týǵan», «uly jurttyń» jienderin  (monǵoldar qyzdan týǵan taq muragerin «qontaishy» dep ataidy) – Ortalyq Aziianyń oiranyn shyǵarǵan oirattardy handyqtan dámettirip, dániktirgen kim? Aqqorǵannyń (Gansý ólkesinde) qaqpasyna: «Budan ary qytai júretin jol joq» – dep jazyp qoiǵan (al onyń jartastaǵy  nusqasyn «qyzyl júgirmekter» HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryndaǵy mádeni tóńkeriste jaryp jibergen), Saryarqa esi túgil elesine kirmeitin  mánjý imperiiasynyń «saryaiaq sherikterin» jońǵarlar ózimen qosa qazaq dalasyna qalai ertip ákeldi?

Sonymen...

Shirek ǵasyr boiy qaǵystyrǵan osy saýaldarǵa qatysty barlyq  jaýapkershilikti moiynyma ala otyryp, buǵan bir sózben men: «Qasiret quiynyn úiirgen kekti qatyndar men kekti jatyrda uiyǵan handyq jáne kekti besikte terbetilgen «altyn uryqtar»  – dep jaýap beremin.

Sebebi, dúnie tarihyn asty-ústine tóńkere qaǵystyryp, adamzat tarihyna betburys jasaǵan  qudiretti imperator atanǵanymen de, Tsezardyń da (Kleopatra), Attilanyń da (Ildiko), Iýstinannyń da  (Feodora), Tań gaýzuńnyń da (Ýzy tian), Shyńǵys hannyń da (ańyz boiynsha  tańǵut hanshaiymy), Saiyn Súleimenniń de (Roksalana), Napaleonnyń da (Djozefino), mánjý patshalyǵynyń da (Chan fyńnyń jamaǵaty, Fýń zynyń sheshesi Sychi taihý) qyr jelkesin qiǵan osy «uly qatyndar». Olar týraly tarihi zertteýler men kórkem shyǵarmalardyń ózi bir kitaphananyń qoryn toltyrady. Shyńǵys hannyń ulysyn úsh urpaqqa jetkizbei  «ata jurttyń» tizginin ustaityn  «altyn uryqty»   azdyryp tynǵan da sol «uly  jesirler». Al jońǵarlardyń ulý siiaqty «súiekti shapan» jamylyp jandyǵýyna sebepker bir-aq qatyn. Ol – oirat Begersin taishynyń qyzy Mandýhai.

Bul «imperator qatyndar» qaqynda B.Úshoq, I.de Rehlevi, K.Ýoldeger, F.V.Klivz, T.I.Sultanov, D.Ýezerford, O.Gaivoronskii, E.I.Kychanov, G.Abdýllaev, A.V.Beliakov, M.V.Moiseev, V.Maglinov arnaiy áfsanalar jazdy. Sonyń ishinde R.Iu. jáne I.N. Pochekaevtardyń  monografiiasy erekshe mańyzǵa ie. Muny bilmei, ulystardyń ydyraýyn, sonyń ishinde Joshy ulysynyń sońǵy zańdy murageri bop sanalatyn, «Altyn orda kúiregen soń tek ózi ǵana ómir súrýin jalǵastyrǵan qazaq handyǵynyń» (R.Iu. Pochekaev, I.N.Pochekaeva)   tarihyn oi men boiǵa sińire túsiný múmkin emes.

 «Kúndesterdiń» «kekti jatyrynan» týǵan «altyn uryqtary» men «kóshpelilerdiń sońǵy imperiiasy» atanǵan jońǵar qontaishylarynyń boiyna  óshpendilik   ýyty olardyń sharanasynan jaiyldy. Bul ýyttyń asqynyp ketkeni sondai, qaǵannyń nemereleri Shyńǵys hannyń óziniń kózi tirisinde bas erkindigin bergen  qatyny, kerei qyzy Abike-bekidi (Aibike begim –?), iaǵni, uly sheshesin  jáne   soǵan qosa taq muragerleriniń on bir  «uly qatynyn»  shirek  ǵasyrdyń  ishinde  «belin syndyryp»  tyndy  (monǵoldar omyrtqasyn opyryp tyndymdaýdy «qan shyǵarmaityn  qurmetti ólim» dep esepteidi). Sonyń kesirinen uly qaǵannyń qazasyna jiyrma bes jyl tolǵanda tórt ulysty talassyz basqaratyn zańdy nemese tikelei murager qalmady. Árine, «altyn uryq» saqtalǵan, biraq olardyń barlyǵy da: ákesin, aǵasyn, úrim-butaǵyn kózinshe qyrǵan taq iesine oljaǵa túsip, solardyń baýyryn zorlyqpen jylytýǵa májbúr bolǵan  «kekti qatyndardan», iaǵni, kekti kelinshekter men qyzdardan týǵan edi. Al olardyń «kekti jatyrynda» uiyǵan urpaqtar atalas ákeleriniń de («Áýlet atasy» atanǵan Batyidan basqalaryn), aǵa-baýyrynyń da, kúndes shesheleriniń de, tipti áke-shesheden kindigi bir týǵandarynyń da  «belin syndyrdy», «aýyzyna qum quiyp tunshyqtyrdy»,  «aýyzy men artqy tesigin tigip», «kiizge orap sýǵa batyrdy»,  «ý berdi», «darǵa asty».

Onyń basty sebebi, ákesin óltirip, sheshesimen qosa  ózi de bodaýlanǵan  «qatyndardyń kegi» máńgilik jibimeitin kekti shemirshek bop qatyp qalǵandyǵynda edi. Sol kekti qaiyrý úshin, toz-tozalasy shyqqan «Uly jalaiyr ulysynyń», «Merkit memleketiniń», «Uly naiman memleketiniń», «Kerei handyǵynyń», «Orman eli – qypshaq birlestiginiń», «Alshyndar áýletiniń», «Ońǵut (ýaq) bektiginiń», «Oirat qosynynyń», Qarahaniler dáýletiniń, Horezm deshti-qypshaq  handyǵynyń, Qidan (keiinnen naiman Kúshlik han gýrhan atanǵan) memleketiniń   (bulardyń barlyǵy da HH ǵasyrdyń  ortasyna deiingi tarihi zertteýlerde  qoldanylyp kelgen resmi ataýlar) shańyraq ielerin aman-esen saqtap qalyp, qatarǵa qosýǵa umtyldy. Osy tuqymdardyń qaisysy ústem bolsa, naqtyraq aitsaq, qai taipanyń qyzy «altyn tizgindi» qolyna alsa, sol  ulys sarai saiasatyna belsene aralasty.

Tipti Shyńǵys hannyń ózi osy «kekti qatyndar men kekti jatyrda uiyǵan» urpaqtarynyń túptiń-túbinde «ata jurtty» oirandap tynatynyn túsinde kórip, shoshyp oianypty. Túsinde aian bergen kerei qyzy Abike-bekidi  (Aibike begimdi – ?) óltirýge árýaqtyń zaharynan seskenedi. Tek onyń kózi retinde «jozy men altyn tostaǵandy ǵana alyp qalypty», «Qalǵanynyń barlyǵyn, «qatyn» ataýlynyń zańdy menshigi bolyp tabylatyn ordany, oǵlandaryn (áskerin), sarai sypaiylary men úi qyzmetkerlerin, qazynasyn, tabyndary men úiir-úiir jylqylaryn Abike-bekidiń enshisine beripti» (Rashid-ad-din) jáne Abike-bekidi sol kúngi kúzet noiany Kekteige uzatyp salady. Abike-beki men Kektei ekeýinen týǵan Doshyn bahadúr 1236 jylǵy uly Quryltaidyń sheshimimen Shyńǵys tuqymdarymen teń mólsherde Qytai jerinen úlesin alady jáne eń joǵarǵy bilik mártebesine taǵaiyndalady. Bul – uly ulystyń telimdelýiniń sirgetartary, qaǵandy shoshyndyrǵan tústiń jorýy emes, jorasy  ǵana edi.

Sonymen, Shyńǵys imperiiasynyń túbine jetken «kekti qatyndar men kekti jatyrda uiyǵan han men handyqtardyń» kek qaiyrý bylǵaǵy bastalyp ketti. Uly imperiia qulaýǵa bet aldy. Onyń «tórin (bilikti) tilip, etegin jyrtqandar» – «uly qatyndar», iaǵni, áýelgi kúieýin óltirip, ózin alǵan – jesirler, ákesi men erkek kindikti aǵa-baýyrynyń túp-tuqiianyn qaldyrmai qyryp, bodaýǵa túsken – jetim qyzdar jáne solardyń jatyrynan shyǵyp,  ózge atalasyna ósh bop tárbielengen oǵlandar.

Buǵan qarsy myń kitaptan  bes  myń silteme keltirip, taq talasynyń taýqymetin talqyǵa sap,  qarsy ýáj keltirýge bolady.  Biraq: sol taýqymet tamyry anasynyń kindigine bailanbady jáne sheshesiniń, sol arqyly  naǵashylarynyń kómegine súienip taqqa otyrmady – dep eshkim de aita almaidy. Aitýy da múmkin emes. Tipti keshegi qazaq handyǵynyń qurylýy men oirattardyń «jońǵar» dárgeiine ie bolýyna da sol «uly qatyndardyń» tikelei yqpaly boldy. Pikir – dáleldi, tujyrym – tiianaqty shyǵýy úshin tek «uly qatyndar» men hanymdardyń (keiingi uǵym) jeke bastaryna qatysty ata kegi jolyndaǵy bylǵaqtaryn utymdap, jatyq baiandap baryp, jońǵarlardyń  kekti besigin terbetken oirat Begersin taishynyń qyzy Mandýhaiǵa  kóshemiz (áfsananyń   basty maqsaty da sol). Sonymen, «sóz –  súiekti, býyn – sińirli» bolýy úshin, álqissany, bergige burmai,   ajyrǵyny arydan   ajyratýǵa májbúrmiz.

1.

Kesirli sóz, kejirli qaǵytpasyz, týrasyna kóshsek, Shyńǵys   ulysyn uiytqan  orda: «Qatyndardyń kóz jasyna býaz bolsa qara jer, onda onyń ár tamshysynan bir-bir ajdaha ósip shyǵar edi» – degen Shekspir jazyp, Áýezov aýdarǵan Otellonyń  tolǵaýyn   eske salady. Sebebi, babasy Ambaǵaidan, ákesi Esýkeiden jáne Temýjinniń ózinen bastap jetinshi urpaǵyna deiingi qalyńdyqtardyń barlyǵynyń «boiyna erkinen tys  bala bitti», ne zorlyqpen, májbúrlikpen «barsha monǵoldyń qaǵandarynyń» tósegine telinip, «altyn uryqty» uiytty.

Ańsar men ásire áfsanany (mifti) mansuq etpeimiz, biraq  Dobý mergenniń jesiri Alan-gýa nekesiz  úsh ul (Buqa-qataǵan, Buqaty-saljy, Bodanshar-mundar) týǵany anyq. Sonda mergenniń  bel balalary Belgitai (Belgintai) men Búgintai (Búgúntei): «Ári kúieýi joq, ári jaqyn aǵaiyny joq bolsa da, bizdiń sheshemiz úsh ul tapty. Al bizdiń úide Málik-baiaýyt malaidan ózge bógde jan joq. Osy súmelekter sonyń nyspyny shyǵar» («Monǵoldyń qupiia shejiresi»,18-tarmaq) – degen kádik aitady. Buǵan Alan-gýa ana: «Sender bul jaidyń mánine túsingen joqsyńdar. Tún saiyn bir aqsary adam bizdiń úidiń shańyraǵyn jap-jaryq qyp kirip kelip, meniń qursaǵymdy sipaǵanda, onyń nury jatyryma sińip ketetin. Ol adam kún shyǵar kezde itshe erkelep shyǵyp ketetin. Bul jaidy bilmei jatyp, nemenege kúmándanasyńdar?!.  Allanyń asasynan bergen uldary ǵoi, bular. Olardy tobyrǵa teńeýge bola ma? Qarapaiym adam haǵan bolsa ǵana munyń mánin túsiner» (sonda, 21), – dep balalarynyń kúdigin ydyratady.

Bul syltaýǵa úrim-butaǵy ilanar. Biraq Adam-Ata men Haýa-Ana jaratylǵannan beri «Allanyń asasynan» balanyń boiǵa qalai jáne qandai jolmen bitetini barshaǵa maǵlum. Qula dúzde, ien dalada Málik malaidan «ózge erkek kindikti joq» ekeni ras bolsa,  odan  qupiia jasaýdyń esh aiyp-shamy joq.  Endi  «altyn uryqtyń» alǵashqy tamshysy osylai «kókten quiylǵan nurdan uiyǵanyna» ilanýdan basqa amal joq.  Óitkeni dúnieni asty-ústine tóńkergen uly qaǵannyń túp  tuqiiany Belgitai (Belgintai) men Búgintai (Búgúntei) kádiktengen Bodanshar-mundardan taraidy. Bizdiń buǵan kúdigimiz joq.

 Elin shaýyp, jesirin zorlyqpen baýyryna basý osy Bodanshar-mundardan bastalady. Tórt aǵasy tentiretip jibergen Bodanshar-muńlyq ien taýdy kezip, shópten kúrke jasap, qarshyǵany baýlyp, qus aýlap kúnin kóredi. Ien bulaqtyń basyn jailaǵan iesiz elmen aralasyp, esin jiiady. Jatyrlas aǵasy Buqa-qataǵan izdep kelgen soń Bodanshar-muńlyq ózine «jaqsylyq kórsetken eldi shaýyp, jylqy-malyn tartyp alyp, halqyn malai etedi... Bodanshar uranhai áýletinen shyqqan bir júkti áieldi ustap alyp áiel etedi». Sóitip «iesiz eldi ieli etip», kúieýin óltirip alǵan «keiqýat áielden»   taraǵan urpaqtar «bodanshar-bórjigen» atalyp, rýǵa ainalady. Kektenetin – el, kek qýatyn – ul qalmaǵan  tobyr birimen biri atasyp-shatasyp, «bórjip» (bórtip), «qumyrysqadai qujynap, «qujynaq» atanady» (sonda, 42). Álgi júkti áielden týǵan ulǵa Jattan týǵan (Jajirad, Jadar – Jattar) dep at qoiady, Jamýha sol Jattan taraidy. Besinshi ataǵa jetkende Haidýdyń uly Baisuńqar (Baishihor) qusshynyń Túmenaiynan (Túmbinai) taraǵan Qabyl  qaǵannyń nemeresi Esýkei Bartanulynan Temýjin týady.

Álqissa, osy býynǵa kelgende taǵy da «qalyńsyz qalyńdyqtar» hikaiasy bastalady. Qabyl Sángún-bilgeniń uly Ambaǵaidy qaǵandyqqa usynady. Buiyr, Quiyr kóliniń jaǵasyn mekendeitin «aiyr, buiyr» rýyna uzatylǵan qyzyn jasaýlatyp barǵan  kezinde sol Ambaǵaidy jolshybai tatarlar ustap alyp, Altyn patshalyǵyna (kei derekterdegidei qytai patshalyǵyna emes, keiin mánjý atalǵan  qidanda patshalyǵyna) syiǵa tartady. Sóitip, Ambaǵaidyń bas súiegi qaqpanyń mańdaishasyna  alty ai boiy ilinip turypty. Ambaǵai aqtyq sózinde úrim-butaǵyna: «Qalaiyqtyń qaǵany qyzyn uzatyp barýdy menimen toqtatsyn. Tatar taipasynan bes saýsaǵyńnyń kóbesi sógilgenshe, on saýsaǵyń mujylǵansha meniń kegimdi alyńdar!» (sonda, 53) – dep ósiet etipti.

 Týra osy Ambaǵaidyń ósietinen keiin Esýkeidiń ózinen bastap  jetinshi urpaǵyna   deiingi «kekti qatyndardan» (sol kezden bastap qalyptasqan resmi  ataý) týǵan «altyn uryqtar» dúnieniń oiranyn shyǵaryp, astyn ústine bir tóńkerip tastady. Mysaly, Esýkei bahadúr qus salyp júrip, qalyńdyǵyn uzatyp áketip bara jatqan merkittiń Shiledý degen noianynyń kúimesine jolyǵady. Kúimedegi qalyńdyq symbatty da sulý eken. Úiine shaýyp kelip, aǵasy men baýyryn ertip  alyp, Óleýin-újinniń kúimesine tura shabady. Qaraqshylardyń qastanshyqpaǵyr piǵylyn sezgen Óleýin-újin qudai qosqan qosaǵyna: «Sen bul úsheýiniń piǵylyn sezgen shyǵarsyń. Ózderiniń susy jaman. Seni jazataiym etpek. Tiri qalsań – bir kelinshek tabylar. Kúime saiyn – qyz, kúrke saiyn – kelinshek bar. Mendei bir kelbetti kelinshek tabylar. Eger meni saǵynsań, endigi aittyrǵan kelinshegińniń atyn meniń atymmen ata. Endi jan saýǵala. Má, meniń iisimdi iiskep júr» – deidi de kigen kóilegin sheship beredi. Shiledý kóilekti ilip alyp artyna qarasa, manaǵy úsheýi tumsyqty ainalyp, quiǵytyp keledi eken. Endi Shiledýdiń quba kerge qamshy basqannan ózge amaly qalmaidy» (sonda, 54-55). Shiledýdi «úsh ózendi keshirip, úsh asýdan asyryp, izdese – izi tabylmastai etip» qýǵan Esýkei bahadúr «shashyn jaiyp jiberip, zar eńirep otyrǵan» Óleýin-újindi zorlyqpen qatyndyqqa alady.

Shynymen de, Esýkei bahadúrge «qumyrysqadai qujynaǵan», «bidaidai bórtken» qiiattan Óleýin-újindei «symbatty, sulý» tabylmaǵany ma? Atastyrǵan, aq tánin alǵash sipattyrǵan, ólimge kúieýiniń basyn qimaǵan, sol úshin ózin qorlyqqa qiǵan ańsarly jary Shiledýdi – Óleýin-újin umyta qoiady dedi me? Álde, «alǵan kelinshegine Óleýin-újinniń atyn qoiǵan, sáýkeleli kóilegin iiskep» maýqyn basqan Shiledý Óleýin-újinniń kegin qaiyrmai jany jai tabady dedi me? Óleýin-újinniń boiyndaǵy sharana Shiledýden bitti me, Esýkei bahadúrden uiydy ma? Ol «altyn uryq» qaisysynyki? 

Árine, Esýkeidiki-mis. Biraq osy zorlyq jeti urpaqqa jetkenshe umytylmaityn qandy kekti uiytyp, merkitter men bórjigenderdi:  «bes saýsaǵynyń kóbesi sógilgenshe, on saýsaǵy mujylǵansha óshtigi» qaitpaityn ata jaýǵa ainaldyrǵany anyq. «Temýjinniń   oń qolyna asyqtai uiyǵan qan ýystap týýy» tegin nyshan ba? Ol Shiledý men Óleýin-újinniń belinen uiyǵan kekti qan emes pe? Qalaida, Esýkei bahadúr men Óleýin-újinniń yqylasty tóseginen jaratylmaǵany anyq. Temýjin – Óleýin-újinniń boiyna Esýkeidiń ózinen bitse de eriksizdikpen, qarǵyspen, kóz jasymen bitken sharana. Shiledýdiń qushaǵynyń   jylýyn Óleýin-újinniń ai tolmai jatyp umytýy urǵashynyń tabiǵatyna jat týmys.

Tatarlar men merkitterdiń, taijútterdiń  túp-tuqiianyn tuldyr qylǵan Óleýin-újinniń jatyrynda uiyǵan osy «asyqtai  qan».

Tarih besigi nege bulai terisqaqpai terbeldi? «Jeti urpaǵynyń jelkesin qiǵansha» qiýy qiylmaǵan qandai qastanshyqpaǵyr  úrdis bul? Álde, Buqardan burynǵy jáne keiingi jyraýlardyń Abylaiǵa qarata: «Qalmaqtan qalyńsyz qatyn aldyrǵan», «qalmaqtan jylqy qaiyrtqan», «qalmaqtardyń qatynyn at kótine mindirgen» degen, qazir bizdiń de aýyzymyzǵa jii túsetin  masatty sóz sol zamannan qalyptasqan «ata dástúr» me edi? Múmkin. Biraq úlgisiz dástúr.

Dei tura meniń ózimniń: «Arǵy atam – Taianhannan bastaǵanda segiz júz jylǵy, on besinshi atam Kúshlikten sanaǵanda bes júz jylǵy, Qabanbaidan qarastyrǵanda úsh júz jylǵy kekti tektegendegi kózim jetkeni mynaý: kim de kimniń atasy qalmaqtan qatyn almasa, iaǵni, kim de kimniń qalmaqtan naǵashysy bolmasa, ol adam – qazaq emes. Óitkeni, eki júz elý jyl boiy jońǵarmen soǵysyp júrgende, qalmaqtan qatyndy oljaǵa túsirmese, demek ol adam jońǵarmen soǵysta erlik kórsetken emes. Demek, qazaqtyń azattyǵyna úles qospaǵany. Al «Eńsegei boily Esim hannyń» bes qolbasshysynyń biri bop, «Qataǵan han Tursynnyń» basyn alǵan, úsh qyzyn oljaǵa túsirgen, sol joly ýlanǵan jebemen jaralanyp ólgen meniń Kúshlik atamnyń báibishesi qalmaq qyzy Qolań eken, sodan týǵan jalǵyz ul Dáýlenniń urpaǵy myna menmin. Demek meniń atalarym qazaqtyń memlekettigi men azattyǵyna tikelei úles qosqan», – dep  qurby-qurdas pen aǵaiyn-ajynǵa  qorjańdaitynym qai «úlgige» jatady? 

Temýjin toǵyzǵa tolǵanda Esýkei bahadúr Óleýin-újinniń tórkinine – olonholarǵa qalyńdyq aittyrýǵa attanady. Árine, bul qudalyq sapardyń habaryn  «kegi kún sanap bojyp, ai sanap bórtip, jyl sanap qaǵynyp»  kele jatqan  aq tatarlar  jáne olarmen piǵyldas merkitter de bilip otyrady. Esýkeidiń sońyna ańdý qoiady. Bul – Esýkei bahadúrdi ajalǵa shaqyrǵan, Temýjinniń qutyn asyryp ári soryn qainatatyn sapar edi. Qazirgi Qulynber jailaýyndaǵy Qoskóldiń ortasyn jailaǵan (burynǵy Sekser men Shiqurǵy) qońyrattyń Dai shesheni Esýkei bahadúrge: «Myna ulyńnyń kóz janary otty, bet-álpeti nurly eken. Esýkei bahadúr, ótken túnde men bir tús kórdim. Túsimde: Ai men Kúndi sheńgeldep ustaǵan bir aq suńqar qolyma qonǵan eken deimin... Bizdiń qońyrattyń kelbetti áielderinen týǵan didary sulý qyzdary ejelden qazaqy kúimege otyryp, bota jetelep, han ordasyna uzatylyp keledi... Mende de bir kishkene qyz bar. Jienniń mysyn sol basar. Kórińiz!» – deidi. Kóredi. Qyz kórikti eken. Aittyrady. «Ulymdy itten shoshyta kórmeńiz» – dep Temýjindi uryn tastap, jetektegi atyn miniske qaldyryp, Esýkei eline qaitady. Jolai Shesheksary dalasynda «kelin túsirip, toi jasaǵan» tatarlarǵa tústenip, shólin basady. Árine, Esýkei bahadúrdi tanyǵan tatarlar sýsynǵa ý qosyp beredi. Úiine jete  «jetim qalǵan balalary men jesir qalǵan jeńgesin» baýyry Muńlyqqa amanattap, ishin órtegen kek jalynyna tunshyǵyp» óledi.

Merkitterdiń kelini Óleýin-újinniń  alǵashqy kekti ýyty  on jyldan keiin osylai bir qaitty.

Dúnie – kezek. Kek  shemirshegi kemirilmeidi.  Jandy jep, súiegińdi qaqsatady. Sol kek úrimnen-úrimge ótken saiyn ýyty kúsheiip, Temýjin eseigen tusta burynǵydan da  asqyna ýshyqty. «Bir kúni tań sarǵaiyp kele jatqanda qara jer qaq jarylyǵandai at dúbiri estiledi. «Kek qýǵan taishuttar qaptap kele jatpaǵai»– dep Óleýin-újin qatyn bastap, Temýjin qostap, attaryn ustap qasha jóneledi. Qońyrattyń qyzy Bórte-újinge at jetpei qalady. Qýaqshyn kempir Bórte-újindi ala siyr jekken kúimege otyrǵyzyp, alakóleńkede ala qashady. Kúimesiniń oqpany opyrylyp qalady. Qýǵynshylar kúimeniń ishindegi jas kelinshekti at artyna mingestirip, Burhan haldýnǵa bet alady. Bular – Shiledýden Óleýin-újindi tartyp áketken Esýkei bahadúrdiń tuqymynan qarymtasyn qaiyryp, atasynyń óshin alǵan merkitter» (sonda, 101-102) edi. Merkitter Bórte-újindi Shiledýdiń baýyry Shilegir balýanǵa  tartý etedi. Mine, bul – merkitter úshin kek tatýy tolyǵymen qaityp, bir sát baiyrqalap qalǵan aldamshy mezet edi. Olar keshe ǵana qatynyn tastai qashqan Temýjinniń tez arada tórt túmen qol jiiatynyn qaperine  de almai jaibaraqat jata berdi.

Sheshesi Óleýin-újinniń ózine: «Sum edińder týǵanda-aq, qandy ýystap jaralǵan»  degizgen Temýjinniń – Temýjin ekeni ras bolsa, úsh merkittiń –  Toqta-bektiń, Daiyr úisinniń, Darmalaidyń sazaiyn tartqyzbai qoimaityny anyq edi. Keshegi óshtiktiń barlyǵyn   umytyp,  kereidiń Tuǵryl hanyna: «Ákemizdei áke tutyp keldik» – dep bulǵyn ishik syilap, bas uryp eki túmen jasaq alady; jatyrdan óshtesip týǵan Jamýqaǵa: «Erte kezde ákeń marqum Esýgeimen tilektes bolǵan» – dep odan da eki túmen ásker jiiady.Sodan tún ortasynda úsh merkittiń: «Shart etkizip esigin,  shańyraǵyn besigin syndyryp, tulymdysyn tul etip, burymdysyn kúń etip, qyrymdysyn qul etip, óshin aldy. Qudiretti kiesin, qasietti iesin, qaraqorym ulysyn kúl-kúshiret etti. Qairan qalyń merkitti, qapyda qanǵa boiady» (sonda, 105). Arbanyń biliginen basy asqan erkek kindiktini tiri qaldyrmady. Ajarly áiel, kelbetti qyzdaryn keiqýat (enshisiz) áiel etti. Bórte-újinniń merkit Shilegerden Joshyǵa júkti bop qaitqanyn Temýjin eshqashanda keshpedi. Toqta-bek pen Orda-bekti Ertisten asyra qýdy. Ózennen ótkende qamshysyn bilep turyp:  «Túbi tuqymyńdy qurtpai tynbaimyn» – degen merkitterdiń sózi júregine shemen bop qatty. Qaǵandyq qurǵanda Jebe noiandy jumsap: jer túbinen bolsa da merkitterdi taýyp, tuqymyn joi – dep buiyrdy. Aqyry Jem men Yrǵyzdyń boiyna saǵalap barǵan «merkit ulysynyń» aty máńgilik óshti. Saiaq tartqandary boz qurttardyń – bashqurttardyń, keiisi – kereilerdiń quramyna kirdi. Temýjin kegin kúshpen qaiyrsa, Toqta-bek pen Orda-bektiń, Daiyr-úisinniń ósietti kegin keiqýat qatyndar (handyqtyń enshiles jamaǵattary) qaitardy. Keiqýattan týǵan «altyn uryqtar bórship-bórtip», qaǵanattyń keregesin bóridei kemirip, úsh urpaqqa jetkizbei hantalapai etti.

Álqissa, keiqýattar merkit pen naimannyń jesir qatyn, jetim qyzdarymen shektelmedi. Temýjindi Shyńǵys qaǵan dárejesine jetkizgen kereidiń Tuǵryl hanynyń jesirleri men qyzdary, Jamýhanyń túp-tuqiiany, oirattardyń újinderi de keiqýattyń kimeshegin kidi. Ózin kim taqqa kóterse, eń birinshi solardyń sazaiyn berdi. Aldymen  Temýjinniń «jattan týǵan jaqyndary» basyn qylyshqa tosty. Kezinde: Temýjinniń tórtinshi atasy Bodanshar-muńlyq «jaqsylyqqa – jamandyq» jasap, elin qyryp, zorlap alǵan  eki qabat áielden, iaǵni,   «jattan týǵan Jat»  pen «keiqýat áielden týǵan Jaýyrtaidy» bórjigender tentiretip jibergen edi. Temýjinniń tusynda olar esin jiyp eldik quryp, er atanǵan taishuttar da sol tusta eski kegin qýdy. «Qozy pisti, isek isti» (erjetti) dep Temýjinniń «omyrtqasyn syndyryp», Esýkeidiń tuqymyn úzýge umtyldy. Temýjinge «Kóleńkeden basqa dos, árýaqtan basqa es» qaldyrmady.  Ebin taýyp eldesip, Bórte-újindi qaiyryp alǵan soń, eski kekti eske alǵan Temýjin aqyry  Jamýhanyń  «belin opyryp», múldem tyndym etti.   Jamýhanyń janyn jai taptyrǵan soń, kezek kereilerge de tez jetip, olardyń esin jidyrmai Tuǵryl hannyń da ordasyn oiran etti. Tarihi shejirelerde «uly naiman handyǵy» degen atpen maǵlum Taian hannyń ordasynyń da shańyraǵyn ortasyna túsirdi. «Ákesiniń orynyndaǵy ekinshi ákesiniń kesilgen basyna» emirene qaraǵan Shyńǵys áýeli – kereilerdiń, sodan keiin olardy «sasyq monǵol» dep mensinbeitin – naimandardyń jesirleri men qyzdaryna «qatyn» dárejesin berip, óziniń de, balalarynyń da baýyryn jylytty.

Sóitip, ainalasy on jyldyń ishinde muqym qaǵanat qatynǵa jaryp, keiqýattanyp shyǵa keldi. Araǵa taǵy on jyl ótkende kekti jesirler men jetim qyzdar Shyńǵys hannyń kózi tirisinde-aq qaǵanattyń irgesin shaiqai bastady. Eń áýeli Shyńǵys qaǵanatynan «joldan týǵan Jolshybai – Joshy» boiyn syrt saldy. Sol úshin Shyńǵys qaǵan ulyna ý berip óltirtipti-mys degen laqap tarihi shejireler men zertteýlerde sendirile baiandalady. Qalai degenmen de Joshy ulysy men onyń urpaqtary qaiyrylyp «ata jurtqa» bet burmady. Uly Batyi bahadúr «Handyqtyń aǵasy» atanǵan tusynda da Qaraqorymdaǵy quryltaiǵa barmady. Jonyn syrtqa salyp, «Altyn ordany» qaǵanattan bólip áketti. Bul ulyssyz qalǵan merkitterdiń kózi tiri Shyńǵys qaǵannan uryssyz qaiyrǵan alǵashqy kegi edi.

2.

Endi, jesirler men jetim qalǵan qyzdardyń jerinip tapqan uldarynyń boiyna sińirgen ýyttyń taralýyn  jyl retimen táfsirleýge kóshemiz. Qazaqta: «Ákesin óltirip, qyzyn qatyndyqqa alýǵa bolmaidy» degen mátel bar. Bórjigennen, Esýkeiden qalǵan «úlgisiz úlgini» Temýjin de jalǵastyryp, «altyn uryqty» (zolotaia dinastiia) uiytty.

Álqissa, oiranyn shyǵarǵan úsh merkittiń kósemi Toqta-bektiń «altyn belbeýin» – Jamýhaǵa berip, merkittiń shesheni Daiyr-úisinniń «altyn belbeýi»  men «kekilin túigen boz atyn» – Temýjinniń ózi alǵan edi. Bórte-újindi alyp qashqannyń biri Daiyr-úisin keiin aiybyn moiyndap, óziniń aidai sulý Qulan atty qyzyn Temýjinge telidi. Alaida merkitterge qasarysa qaiyra shapqanda Qulannyń ákesi Daiyr-úisindi, iaǵni, óziniń týǵan qaiyn atasynyń túp-tuqiianynan tuqym qaldyrmai qyryp tastady.  Daiyr úisinniń talanǵa túsken Terken (Dóregene, Týrakin) atty kishi qatynyna Úgedei úles kezegine qaramastan «ashyq  basqynshylyq  jasaidy». «Úgedei han Shaǵataiǵa: Júr, mynalardy kúshpen bytpyldyqtataiyq» – deidi. Shaǵatai   ony qostamaidy. Úgedei qasaqana qasqaiyp baryp, Terken qatyndy jerge alyp soǵyp, jurttyń kózinshe ashyq  bytpyldyqtatady. Shyńǵys han da úshinshi ulynyń bul beibastaqtyǵyn quptap, qalǵan eki jesirdi ózgelerge úlestirip berdi» (Rashid-ad-din).

Sol «bytpyldyqtyń» arqasynda  Terken – keiqýat «qatyn» dárejesine kóterildi. Shyńǵys qannyń tikelei taq muragerleri bolyp tabylatyn  bes «altyn uryqty» dúniege ákeldi. Kúieýi Úgedei qaǵannyń tiri kezinde-aq «uly jurttqa» ámirin júrgizdi, qaǵan ólgen soń 1240 jyly 10 kókekte «Uly qatyn» (uly imperatritsa) dárejesin aldy. Budan keiin qaǵanǵa  tiesili ásker de, jer de, aimaqtardyń biligi de, quryltaidy ótkizý quqyǵy da Terken qatynnyń erkine kóshti. Úgedeiden bir jyl  keiin Shaǵatai   ólgen soń, uly qaǵanattyń «ata jurtyna» jeke ámirin júrgizdi. «Uly qatyn» retinde sheksiz bilikke ie bolǵan Terken qatyn qaǵanatty óziniń kekti jatyrynan týǵan bes ulyna úlestire biletip, Shyńǵys qurǵan qaǵanattyń «besigin beske bólip jiberdi».   Sonymen qatar «qaǵanat aǵasy» Batyidyń barmaq bastylyǵymen Tóle (Tolý) men Shaǵataidyń ulysyn «tórtke bólip týrap tastady».

Eń aldymen Shyńǵys qaǵannyń eń et jaqyndary men qaǵanatty qurysqan senimdi serikterin tabandylyqpen tyndym etti. Aldymen «qany taza qiiat-bórjigenderdi» taqqa otyrǵyzbaq bolyp han ordasyna qarsy  qalyń qol bastap barǵan Shyńǵys hannyń   týǵan baýyry Temýge-otshigenniń áptigin basty.  Bara-bara, Shyńǵys hannyń ózi qoiyp ketken ulyqtaryn: soltústik qytaidyń darýǵasy Mahmud Ialavashty jáne onyń uly,  Maýrennahrdyń darýǵasy Masýtbekti, uiǵyr Shynqaidy, Shyńǵys qaǵannyń jeke keńesshisi bolǵan, keńse darýǵasy Eliýi shýsaidy yǵystyrdy. «Uly qatynnyń» yrqyna moiynsynǵysy kelmegen Shaǵatai ulysyna qarasty Horasannyń darýǵasy Kórǵuzdy Týs bekinisinde tutqyndatyp,  «aýyzyna qum men tas tyǵyp» tunshyqtyryp óltirtti. «Uly kóshpeliler men otyryqshylar qoǵamynyń» kúireýge bet alǵanyna qumyqqan Eliýi shýsai qusalyqtan óldi.

Endi  nekeli  kúieýi men  tuqymyn  tuzdai  qurtyp,  «zorlyqpen   bytpyldyqdattyrǵan» eski kekti esine alǵan Terken qatyn Shyńǵys hannyń jeke otbasyn jazalaýǵa kóshti. Shyńǵys hannyń súiikti kenje qyzy Altalýndy «Úgedei qaǵanǵa jadylyq jasady» degen jeleýmen, dástúrli Shyńǵys áýletiniń talqysyna salmai,  óziniń jeke buiryǵy boiynsha  «jer etti». Sondai-aq, Aleksandr Nevskiidiń ákesi Iaroslav II-ge de ý berip óltirtipti-mis.  Shaǵan qolbasshyny otyz myń qolmen attandyryp Sýn imperiiasyn kúiretti. 

«Ár zamannyń bir surqyltaiy bar» degen.  Al Terken qatynnyń surqyltaiy – Meshhed shaharyn shapqanda tutqynǵa túsken Fatima «jeńgetai» men horezmdik kópes Ábdirahman boldy. Ábdirahmanǵa sengeni sondai, qytaidan alynatyn alym-salyqtyń qujattary tirkeletin aq túbirtekterge mórin basyp bere berdi. Al parsylyq jeńgetai Fatima ordadaǵy ekinshi adamǵa ainaldy. Terken qatyn onyń aitqanyn eki etpedi. Barlyq derektanýshylar Fatimany «ábjylandai sýmańdaǵan jeńgetai, zinaqorlyqtyń padishasy edi» dep jazady.Uzatylǵanynan  beri lázzattyń dámine  óz erkimen sýsyndap kórmegen Terken qatynnyń «jeńgetaiǵa» jaryǵany osy sońǵy bes jyl bolýy múmkin. Iá, múmkin.

Alty jyldan keiin – 1246 jyly Tarbaǵataidaǵy Emil ózeniniń boiyn jailaǵan Terken qatynnyń úlken uly Kúiik – quryltaidyń sheshimimen uly qaǵandyqqa sailandy. Kúiikten týǵan Kúiik – Kúiik dese kúiik edi. Terken qatynnyń osy Fatimamen bailanysy Shyńǵys áýletin, tipti óziniń balalary men nemerelerin de jerindirse kerek. Sondyqtan da Kúiik óziniń sheshesinen Fatimany alastatýdy talap etedi. Sheshesi únsiz býlyǵyp, balasyna yryq bermeidi.  Aqyry Kúiik qaǵan samarqanttyq bir sartqa: «Tańǵuttardy bilep otyrǵan Qodandy jadylap óltirdi» – degen jala japtyrtyp,  Fatimany  qaǵanattyń «qatyndar kelesine» saldy. Mundai aiyptaýǵa Terken qatyn da tosqaýyl qoia almaityn. Eki-úsh aidan soń Terken qatyn da dúnie salady. Onyń  túbine «kúiikten týǵan uly Kúiik jetti, jeńgetaiynan bas tartpaǵany úshin jasyryn ýlap óltirdi-mis» – delinedi.  Al Fatimany «tyr jalańash kúiinde shynjyrlap  zyndanǵa salyp, tórt táýlik nár tatyrmady, túrli qinaý arqyly qylmysyn moiyndatty da, aiaq-qolyn kesip,  aldy-artqy tesigin tigip, kiizge orap, sýǵa aǵyzyp jiberdi» (Jýveini, Rashid-ad-din jáne erli-zaiypty Pochekaevtar).

Terken qatyn naiman ba, merkit pe? Áiteýir uly kek qaitty. Terken qatyn Kúiik arqyly Joshy ulysy men uly qaǵanattyń arasyna syna qaqty. Qaityp birikpeitin jaryqshaq túsirdi.

«Qupiia shejirede»: «Terken qatyn –  Shyńǵystyń ata jaýy merkit Toqta-bektiń úlken uly Qudyidyń qyzy» – delinedi. Al  sol «Qupiia  shejireniń» túbir nusqasy  «Iýan shide»: «Terken qatynnyń tegi – Naimanjin, iaǵni, naiman qyzy, ol Daiyr úisinge uzatylǵan» – degen derek usynady. Shejire men jazbalardy  tápsirlegen jádigershi tarihshylar da osy sońǵy dáiekke basymdyq beredi. Terken qatyn – Merkit pe, naiman ba, joq, merkitke uzatylǵan naiman qyzy ma, báribir, anyǵy: áke-sheshe, aǵa-baýyr, ápke-sińilisi, kúieýi, múmkin balasy da  qatygezdikpen óltirilgen, eli oirandalǵan ulystyń kekti qyzy; ashyq túrde abyroiy tógilip, zorlanǵan jesir; bes birdei  uryqty uiytqan  «altyn urǵashy»;  qaǵanattyń tizginin qaǵanmen teń dárejede ustaǵan «qatyn», bes jyl Tynyq Muhittan Alpige deiingi Shyńǵys han imperiiasyna jora-joba kórsetip,  dárgeii júrgen, sol Qaraqorymdaǵy «uly jurtty» – bas ordany ýysynda ustaǵan «uly qatyn».

Tarihi shejireshiler men jádigershiler Terken qatynnyń  jeke basyna:«dańqty jáne asa qaiyrymdy», «Naimanchin áieldik ádepti umytyp, táńirge teris qarap, Shyńǵys  han men Úgedei qaǵan qurǵan memlekttiń biligin shimirikpesten óz qolyna aldy, burynǵy danalardy shettetti», «horezmdik Ábdirahmandy jaqyndatyp,   birlik pen tatýlyqty buzdy»,«Naimanchin qatyn men horezmdik Ábdirahman bilegen tusta, memleket bylyqqa batty», «aiasy tar, sarań jáne qatygez», «aqymaq ári jeksuryn», «ajarsyz, adýyndy jáne kekshil» – dep qarama-qaishy minezdeme beredi. Árine, munyń barlyǵy: shejire qai hannyń tusynda jazylsa, sol hannyń kózqarasyna tikelei bailanysty ekeni anyq. Al tarihi táfsirshiler: «Terken qatyn Shyńǵys qaǵannyń uly ordasyndaǵy  áýlettik ústemdik pen úrdisti buzdy», «Uly taq muragerleriniń dámesin basty»; «qaǵanaty bólshektedi», «altyn tizgindi úzdi», «Shyńǵystyń urǵashylar áýletiniń áptigin basty»,  «Quryltaidy bes jyl  shaqyrtpady» –dep tujyrdy.

Bul aitylǵandardyń, barlyǵy da shyndyq. Biraq bári birdei ádil pikir emes. Sebebi, ádildik degenimiz ne ózi? Kimdi jaqtasań – sony qostaý, kimniń  kózqarasyn ustansań – sony ádilet dep sanaý ádilettilik pe? Egerde: «Terken – merkitterdiń nemese naimandardyń  qan josa bolyp qyrylǵan eliniń, tigerge tuqymy qalmaǵan áke-sheshesiniń,aǵa-baýyrynyń, ápke-sińilisiniń kegin aldy. Ózin kóptiń kózinshe ashyq qorlaǵan, sol sátte hannyń ózinen bastap tabalaǵan búkil áýletiniń, qatyn-qyzynyń jymysqylyq qarymyn qaiyrdy,  kekti jatyr men qandy besiktiń kegin  aldy. Shyńǵys  qaǵan merkit pen naiman memleketinniń toz-tozalasyn qalai shyǵarsa, kekti Terken qyz uly imperiianyń toz-tozalasyn solai shyǵarýdy kózdedi. Eń bastysy: Tynyq muhittan Atlant muhityna deiingi aralyqtaǵy eń qudiretti  kúsh bolyp tabylatyn uly quryltaidyń bedelin túsirdi, onyń shaqyrylýyn bes jylǵa bylǵaqtatty. Naǵyz namysty qyz osy qyz, qyz Terken! – desek ádiletti sóz be, joq pa?

Árine, ádiletti!  Bul  rette  Terken  qyzdy Tumar qyzben, Zarina  qyzben teńestirýge bolady. Kekti qaitarsa – osylai qaitarsyn. Sonymen, Terken qyz Shyńǵys qaǵanatynyń kóbesin sógip, keregesin bólgen tuńǵysh kekti qatyn – imperatritsa! Bul derekterdi paryqtaǵan erli-zaiypty Pochekaevtar. Al osy pikirdi ustanym retinde paiymdaǵan – biz, sol Terken qyzdyń úzilip jetken bir tamshysymyz. Kek qaiyrýdyń bul tásili kezdeisoq emes, kádimgi júie arqyly júzege asqanyna Terken qyzdyń kektes sińilisi ári kelini, úlken uly  Kúiiktiń «qatyny» ári merkit qyzy Úgil-Qaimyshtyń qairatty kúresi dálel.

3.

«Beldeýde – at, besikte – bala qalmaǵan» merkit jurtynyń qyzy Úgil-qaimysh «uly  qaǵanattyń» zańdy   murageri – Úgedeidiń «altyn uryǵyn» monǵol imperiiasynyń taǵynan múldem ada etti. Úgil-Qaimysh kúieýi Kúiikpen qatar «taq hanymy» dep jariialanyp, birden uly dárgeige kóterildi. Bilikke ashyq aralaspasa da, Tolýdyń hanymy – Sorqaqtandy (orys derekterinde Sorhaqtani delinedi, múmkin Sarqatyn – ?– bolýy da) kúndes tutyp, ár úlesten qolyn qaǵyp tastap otyrǵan. Onyń osy ǵadeti onyń óziniń jáne Úgedei urpaqtarynyń qylsha moiynyn talsha etti.

Kúiik qaǵan qol jiyp, Tarbaǵataidaǵy Emil ózeniniń jaǵasyndaǵy ordasynan Batyiǵa qarsy joryqqa attandy. Biraq jol ortada – Samarqannyń mańynda tutqiyldan qupiia jaǵdaida óldi. Zertteýshiler: Batyi ý berip óltirdi – degenge jyǵyndy. Qalai da qaraly habar jetisimen «han tuqymynyń aǵasy» retinde Batyi: «Memleketti burynǵysynsha Shynqaidyń aqyl-keńesine súienip Úgil-Qaimysh basqara bersin, olarǵa moiynsynbai júrmeńder. Meni kárilik meńdep, aiaǵym júrýge jaramai, top basqandyqtan da bara almaimyn, sizder, kishi baýyrlar, barlyǵyń da sonda bolyńdar, tiisti isti atqaryńdar» –  dep dárgei hat joldady. Sóitip, «qairatsyz ári ońbaǵan», «qyrshańqy», «baqsynyń baldyr-batpaǵy men sandyraǵyna múlgýden kóz ashpaityn», «aqshaqumar», «salyqty on ese ósirip jibergen», «memleket isine olaq, nemketti qaraǵan», «syi-siiapatty alýdy ǵana biletin» Úgil-Qaimysh–Úgedei qaǵannyń ósieti boiynsha nemeresi Shiremuryndy qaǵandyqqa daiyndady. Terken qatynnyń jolymen Úgil-Qaimysh ta quryltaidy siyrquimyshaqtata sozýǵa umtyldy. Alaida taqystanyp qalǵan taq muragerleri, sonyń ishinde Batyidyń eki uly – Berke men Toǵa-Temir quryltaidy jedeldete ótkizedi. Úgedeidiń uldary áýeli de quryltaiǵa qatysýdan bas tartyp, keiinnen shuǵyl attansa da, keleli keńesten keshigip qalady. Úgil-Qaimyshtyń da qateligi osy tájiribesizdiginde edi. Tolýdyń uly Móńke qaǵan sailanyp,ant berip úlgeredi. Qazaq arbaǵa tiegen qarýlary men qaskúnem piǵyldary áshkerelenip qalyp, qolǵa tústi. Úgil-Qaimyshtyń ózi jáne Shiremuryn men Naqý, jetpiske tarta noiandar men nókerlerge qosa Úgedei men Shaǵataiǵa tiesili «altyn uryqtar» men áielder de ólim jazasyna kesildi. Olarǵa: quryltaidy ótkizýge kedergi jasady, jańa  sailanǵan hanǵa qastandyq uiymdastyrdy, qaǵanatty satty – degen aýyr aiyp taǵyldy.

«Kúndestiktiń qorlyǵy súieginen ótip ketken» Tolýdyń jesiri «Sorqaqtan qatyn» Úgil-qamyshtyń kiimin sypyrtyp tastatyp, jalańash qalpynda sot aldyna ákeltti. «Qaǵannan basqanyń kózi túspeýge tisiti tánimdi qaraǵa nege kórsetesiń?» – degen oryndy ýájine kereidiń hany Tuǵyryldyń qyzy Sorqaqtan (Sarqatyn – ?) pishtý de demedi. Sóitip, Úgil-Qaimyshty «kiizge orap, sýǵa tastady».

Budan shyǵatyn támsil mynaý:  merkit  qyzy  Úgil-Qaimysh: «Meniń  Qaraqorymdaǵy uly jurtymdy Úgedei jáne onyń urpaqtary bileidi» – degen Shyńǵys qaǵannyń amanatyn aiaq asty etti (erikti me, eriksiz be, ol basqa másele). Óziniń tájiribesizdiginen  quryltaidaǵy sailaýdan  tys  qaldy.  Al, Kerei hany Tuǵyryldyń tuqymy «Sorqaqtan qatynnyń» (Sarqatyn – ?)  Úgil-Qaimyshqa  óshtigi – jai óshtik emes,  ata kegin qýǵan kekti óshpendik edi.  «Sorqaqtan qatyn» Tuǵryldyń tuqymynyń tuzdai erigenin Shyńǵys hannyń  qytyǵyna tigen  merkit pen naiman handyǵynan kórdi. Sóitip, uly qaǵannyń bir «altyn uryǵy», iaǵni, Úgedei tuqymy osylai tyndym boldy.

Endigi kek kezegi –  kereidiń hanymyna keldi. «Sorqaqtan qatyn» qaǵanattyń kóbesin týmysynan hanshaiymǵa tán begimdikpen, sondai bir keń paraly sabyrmen sógýge kiristi. Shyńǵys hannyń ózi kenje uly  Tolýǵa:  «ata jurtty» nemese «qara shańyraqty»  (korennoi iýrt): Monǵoliia men qytaidaǵy ulanǵaiyr jerdi, adam sany mol, tyǵyz ornalasqan sol aimaqtan quralatyn áskerdi, qaǵanattyń qalǵan úsh ulysynan alasy enshini (mysaly Buqardaǵy 3.000 myń jasaq ornalasqan jeke mahallany), alyp imperiiany jalǵastyryp jatqan bailanys jolyndaǵy beketterdi, barlyq kúre joldy, qaǵandyq dárgeidi, quryltaidy shaqyrý quqyn, sonymen qatar «qara shańyraqtyń» qasietti quqyn da amanat etip qaldyrdy. 1232 jyly  Tolý qaitys bolysymen osy quqyqtyń barlyǵy Sorqaqtannyń erkine kóshti.

Qara shańyraqtyń   iesi retinde buryn da sheksiz qurmet pen bedel iesi bolǵan Sorqaqtan (Sarqatyn) Shyńǵys hannyń ózine de súikimi asqan kelin bolypty. Qaǵanattyń  hatshylary  men jádiger tanýshylardyń, tarihshylardyń ony kieli Alan Gýa anamen shendestirýine qaraǵanda,  qaǵanatqa tiesili  qarashylarǵa da jaǵymy jaqqan báibishe atanǵan siiaqty. Uly ósieteke   laiyq bolý úshin ózge  «qatyndarǵa» qaraǵanda Sorqaqtannyń artyqshylyǵy da jáne «qara shańyraq» úshin erekshe jaýapkershiligi de osy Bas báibishelikte jatqany anyq.  Birde, «qytailardyń albastysy iektep», kei derekterde  Shyńǵys hannyń óziniń, kei derekterde Úgedei qaǵannyń (sońǵysy shyndyqqa jaqyn)  tili bailanyp,  ólimshi kúige túsipti. Shamandar: «Eń  jaqyn týysy qaǵan úshin janyn berse ǵana aiyǵady» – depti. Sonda Sorqaqtan kúieýi Tolýǵa (Tólege): «Eger ámirshi qaǵan ólse, muqym el jetim qalady. Bul aqiqat! Egerde Tolý qaǵan ólse, tek men ǵana jesir qalamyn. Solai bolsyn!» – depti. Buǵan moiynsal Tolý jadylanǵan sýdy iship, ózin qaǵannyń jolyna qurban etipti-mys. Sol úshin aýrýdan aiyqqan soń, Shyńǵys qaǵan, dálirek aitsaq Úgedei qaǵan kelini Sorqaqtanǵa «begim», «qaǵanat begimi» (behi-daihý, behi-begim, daihý –  qytaisha patshaiym degen sóz)  ataǵyn jáne Monǵoliianyń ońtústigindegi Shaqar men Túmet (tańǵut) jerin máńgilik menshikke beripti.

Aitpaqshy, osy Sorqaqtandy kereidiń hany Tuǵryldyń qyzy – dedik. Bul qazaqy uǵym boiynsha tolyq siymdy. Onyń mánisi bylai: Tuǵryl hannyń Kereidai (Kerebetai) degen inisi jas kezinde tańǵuttarǵa tutqynǵa túsip, sonda kisilikke jetip, jaǵamby (aimaq ákimi) bop  taǵaiyndalady. Keiin qandastarynyń arasynda «Jaǵamby» atanyp ketedi. Sol Kereidai jaǵamby o bastan Shyńǵys hanmen jaqattasyp, sol jaǵambylyǵynda qalady. Árine, qyzyn beredi. Úlken qyzy Abike-bekidi (Aibike begim) – Shyńǵys hannyń ózine, Bektemish-újindi –Joshyǵa, Sorqaqtandy – Tolýǵa, tórtinshi qyzyn ońǵuttardyń– ýaqtardyń hanyna uzatady. Sońǵy qyzdyń sulýlyǵy sondai, qaǵannyń ózi suqtanyp, izdetken eken, taba almai armanda qalypty. Sorqaqtannyń Gansý (Qansý) ólkesin erekshe úles retinde alyp,  qyzǵyshtai qorityny da sondyqtan.

Oraiy   kelgende   aita   keteiik:  Sorqaqtan tikelei óz menshigine tiesili sol aimaqqa et týysy, qaǵanattyń quramynda saqtalyp qalǵan kereilerdi qonystandyrady. Olardyń tuqymy 2008-2013 jyldary aralyǵynda «Kerei tarihy» atty bes tomdyq jinaq shyǵaryp, quryltai ótkizdi. Taniýanǵa sińip ketken bir tuqym: «Uly sar dala! Uly babalar rýhy!  Qytailanyp ketken men senderdi saǵynyp, kezeń basyna shyǵyp, kózimniń jasyn tógip turmyn, kesh meni!» – degen maǵynada án shyǵarypty. Osy ándi aityp kóz jasyn kól etken  monǵoldanyp, qytailanyp ketken naiman, qońyrat, kerei urpaqtaryn óz kózimizben kórdik. Ony «Kúndeligimizde» jáne «Bir sýyrtpaq», «Tórkin» atty maqalalarymyzda qazbalai baiandaǵan edik.

Hatshylar men derektanýshylar aitsa – aitqandai, kerei qyzy Sorqaqtan «qara shańyraqtyń» da, óziniń «altyn uryqtarynyń» da, kerei tórkinderiniń de  qamyn keńinen qarastyrypty. Osy úsh maqsatqa jetý úshin,  árine, óz múddesine orai, barlyq  bopsa men bylǵaqqa kónipti. Bul úsh múdde, shyndyǵynda da bopsalaýǵa tatityn múdde. Mysaly, dúnieni ýysynda ustaǵan Kúiik qaǵan zaharyn   tóge: «Ámengerlik jolymen meniń úlken ulyma ti» – dep zekigende, jaidary ǵana: «Qaǵan jarlyǵyna qalai qarsy shyǵaiyn. Alaida meniń  maqsatym: balalarymdy es  bilip, óz erkin ózderi bilegenshe tálimdi etip tárbieleý, bir-birine jat baýyr etpeý, sóitip olardyń tatýlyǵy arqyly qaǵanatqa qandai da bir septigin tigizý» – deidi. Oryndy sózge ospadar Kúiik te ýáj aita almaǵan. Sondai-aq Tolýdyń enshisine, iaǵni, tikelei ózine tiesili juldyz  (suldyz) taipasynan jasaqtalǵan eki myń sherikti  Kúiiktiń ekinshi uly Qodannyń qaraýyna berý týraly jarlyǵyna da  yrqymen kónedi. Qarashylaryna: «Úgedei qaǵan Shyńǵys qaǵan qurǵan memlekettiń zańdy iesi, ulys ta,  aimaq   ta sonyń dárgeiinde, jer de, el de sonyki. Sondyqtan da jarlyqqa baǵynýymyz kerek» – dep basý aitady. Tipti óziniń tórt ulyna Qodanmen qoltyqtasyp ósýdi tapsyrady. Onyń esesine, Qytaidaǵy Hybei aimaǵyn: «Meniń marqum  kúieýim Tolý jaýlap alǵan jer» – dep, «kúiikti Kúiik qaǵannyń» ózine bermeidi.

Taǵy bir rette Eýropany jaýlaǵan kezde Belgradta tutqynǵa túsken frantsýz zergeri Vilgelmdi Kúiik qaǵannan ózine tiesili «zańdy muragerlik áskeri olja» retinde suratyp alady. Al sol zerger (árine, Sorqaqtannyń tapsyrýymen jasalǵan) osy kúnge deiin monǵol ulty qasiet tutyp, qadarly qada  qatarynda baǵalanatyn, tórt shúmeginen tórt túrli sharap  pen sýsyn aǵyp  turatyn myqan aǵash úlgisindegi kúmis qaýyzdy Móńke qaǵanǵa syiǵa tartty.  «Sorqaqtan qatyn: Tolýdyń qara shańyraǵynyń iesi retinde Kúiik qaǵannan qaǵanatqa erkin «kirip-shyǵatyn, jeńildikke ie «ortaqshy kópesterdiń» quramyna munyń da saýdagerin engizýdi talap etti. Qazynasynyń qoryn molaitýdyń jolyn osylai tapty. Sóitip, «shańyraq aǵasy»  shoraiaq Batyidan  bastap tuqyrtyp, «qarashylarynyń terisin sypyrýdan taiynbaityn»  Kúiiktiń tilin taýyp, degenine kóndirdi. Úgedei buǵan qosa Sorqaqtanǵa: ordaǵa kelip túsken syi-siiapat pen oljany bólip beretin qurmetti Bas báibishelik quqyqty berdi. Sonyń nátijesinde, «Sorqaqtan qatyn» «qara shańyraqtyń» tórinen dámeli, tuńǵysh uly Móńke qaǵan bolyp turǵanda jáne «Naimanjin qatynnyń» tusynda (Úgedeidiń hanymy) asa qýatty kúshke ainaldy» (Rashid ad-din).

Kúiiktiń  osy jaqsylyǵyn kerei qyzy – «qara shańyraqtyń  begimi» Sorqaqtan qalai qaitardy deisiz be?  Qaitarýyn – qaitardy. Biraq Úgedei men Shaǵatai tuqymdaryn qaityp qatarǵa qosylmaityn etip, «turymtailatyp –  tusyna,  boztorǵailatyp – butaǵa qonaqtatyp» jiberdi. Kúiik qaǵan «kúiip ketpei» úsh muratyna jetý múmkin emes edi. Sondyqtan da qara shańyraqtyń aǵasy Batyi shoraiaqqa: «Kúiik qalyń qolymen sizdi shapqaly attanyp barady. Saqtanyńyz!» – dep astyrtyn habar jiberedi.  Aqyry Kúiik Samarqan shaharynda belgisiz jaǵdaida ajal qushady. Sodan keiin Kúiiktiń qatyny, Merkittiń qyzy Úgil-Qaimyshty qaiqańdatpai,  qarasyn batyrýdyń qamyna kirisedi. Móńke bastatqan uldaryna: «Kúiikten týǵan hanzadalar «shańyraq aǵasyn tyńdamaidy, endi sender sálem bere baryp, syrqat atalaryńnyń kóńilin surap qaityńdar» – deidi. Aqyldy ananyń aitqany oryndalady.  Shoraiaq Batyi batasyn beredi. Inileri Berke men Toǵa-Temirdi  Qaraqorymǵa jiberip, quryltaidy  shaqyrýdan boiyn aýlaq sap, saiaq júrgen Kúiiktiń tuqymdaryn  quryltaidy ótkizýden bas tartty-mys degizip, Tolýdyń uly Móńkeni uly qaǵan  sailatyp tyndy. Sóitip,  «Sorqaqtan qatyn» alǵashqy muratyna  jetti.

 Budan keiin tórt ulynyń otyrǵan taǵyn qaýipsizdendirýge kiristi. Onsyz olardyń basynan ólim qaýpi máńgi ketpeitin. Bul – kez kelgen sheshe úshin eń basty úrei edi. Ol úshin Úgedei men Shaǵataidyń shańyraǵyn ortasyna túsirý qajet bolatyn. Shyńǵys hannyń bataly qosaǵy, kerei qyzy ári ápkesi Abike-begimniń (Aibike-begim) kegin Úgil-Qaimyshtan qaitarmai kóńili kónshimeitini de anyq. Sonymen, qaǵanatqa qarasty «qatyndar sotynyń» tóraiymy dárejesin alyp, kelege kirisedi. Shaǵataidyń nemeresi,  Kúiik han taqtan ysyrǵan kerei qyzy, sińilisi Ergene qatynnyń kúieýi, qazaqsha aitqanda kúieý balasy Qara-Qulaǵýdy Shaǵatai ulysynyń handyǵyna qaita taǵaiyndatady.  Sóitip Úgil-Qaimysh jáne Toǵashy qatyn bastatqan Úgedei men Shaǵatai áýletiniń hanymdaryn «kiizge orap, sýǵa aǵyzdy». Jetpisten asa hanshalar men begimder solardyń kerin qushty.

Temýjinniń sheshesi Óleýin-újinmen teń dárejede baǵalanyp, óziniń uldaryn nemere aǵalarynyń aldyn orap qaǵandyq dárejege jetkizgen (Móńke), jeke ulystarǵa  han sailatqan (Qubylai – Qytaiǵa, Qulaǵý –batysqa)  «Sorqaqtan qatyn» «dańqty, súikimdi,  sabyrly jáne  qaiyrymdy» Alan-gýadan keiingi «Eshi-qatyn» – Besik qatyn (Hansha – koren roda)degen marapatpen 1252 jyly naýryz aiynda Pekinde dúnieden ótti.  Ol óziniń týǵan ulysy kereilerge máńgilik menshikke alyp bergen Gansý ólkesindegi Chjane qalasyna jerlendi. Al  osy Gansý ólkesinde dál qazir – eskiden qalǵan, biraq qytailanyp ketken kóne kereiler de, HIH  ǵasyrdan bastap Altai asqan, Shuǵai men Baǵylyq taýyn basqan keiingi kereiler de meken etedi. Aldyńǵylaryn – eńseli boiynan, etjeńdi denesimen qara qoiý qasynan shyramytasyń. Al keiingileri Anadoly men Astananyń arasynda emin-erkin «kóship júr». Osydan-aq  «Sorqaqtan qatynnyń» úshinshi muratyna da jetkenin moiyndaisyń.

Ol úsh muratyna ǵana jetip qoiǵan joq, Úgedei men Shaǵatai ulysyn da tizeletip ketti. Ol ulysqa Móńke men Qulaǵýdyń «altyn uryqtary» sebildi.  Tek kishi uly Aryq-buǵa ǵana óziniń týǵan aǵasy Qubylaidyń tepkisine ushyrap, qalǵan ǵumyry tebin men qýǵynda ótti. Jai qashyp júrmei, syrtqy Monǵoliia men Shyǵys Túrkistandy oirandy bylǵaqqa ushyratty. «Jońǵar – sol qol» atty dúleidi (smerch, tornado) oiatyp, Sary ózen men Edil-Jaiyqtyń arasyn qandy shańǵa kómdi.

Árine, bul derbes áńgime. Biraq, qazaq handyǵynyń shańyraǵyn shaiqaǵan, qazaq eliniń úshten ekisin kemitken jońǵarlardyń qandai kekti besikte terbetilgenin shekteýge arnalǵan bul áfsana úshin este ustaýǵa tiisti derek.  Áitpese «qatyn» bitkendi túgendep shyǵý bizdiń mindetimizge jatpaidy. Sóitip, kerei qyzy  «Sorqaqtan qatyn» bolashaq jońǵardyń kindik ákesin terbetken «besik anasy» bolyp esepteledi. Árine, oǵan   oirat Qutýqabektiń qyzy Ergene begimniń de tikelei septigi tidi.

«Qasa sulýǵa tán jarasymnan jaratylǵan, mundai súikimdi, buralyp turǵan symbatty, kerbez kelinshektiń sýretin eshqandai sýretshi kelistirip sala almaidy» –  dep Ýássap parsy tamsana sýrettegen Ergene – oirat Qutýqabektiń uly Tórelshi men Shyńǵys hannyń kishi qyzy Sheshekten týǵan. Ol  Shaǵataidyń úlken uly Mutyǵanǵa uzatylady. Bir ápkesi Elshikmish – Aryq-buǵaǵa (este ustańyz), ekinshi ápkesi Qubaq-qatyn – Qulaǵýǵa, úshinshi ápkesi – Batyidyń uly Toǵanǵa (Altyn ordanyń hany Meńgi Temirdiń sheshesi)  turmysqa beriledi. Osydan-aq Ergene begimniń qaǵanattyń  mysyn erkin basýynyń sebebi ańǵarylady.  Mutyǵan tórt uldy taptyryp, dúnie salady da, Ergene ámeńgerlik jolymen Qara-Qulaǵýǵa buiyrady. Al ol  «Sorqaqtan qatynmen» tizgin ushynan jalǵasyp, Shaǵatai ulysynyń han taǵyna otyrady. Esý-Móńkeniń hanymy Toǵashy-qatynnyń buǵan kórsetken qorlyǵyna – qorlyq kórsetip jaýap beredi. Kúieýi Esý-Móńkeniń kózinshe Toǵashy-qatynnyń on eki múshesin bir-birlep syndyryp, qinap óltiredi.

Taqqa otyrýǵa bet alyp bara jatqan jolda – Altai ańǵarynda Qara-Qulaǵý kóz jumady. Odan týǵan jas bala Múbárákshahty  ulystyń hany etip bekitedi. Sóitip, Ergene-begim Móńke qaǵannyń jarlyǵymen «amanat bilik iesi» dep jariialanady. Móńke men Joshy ulysy – Shaǵatai men Úgedei  áýletiniń shyǵysy men batysyn qosyp alyp, Ergene-begimge «eleýsiz ǵana úles – «ońtústik batysty» qaldyryp edi. Al, munyń ózi tutastai Márýennahar óńirin qamtityn. Ergene-begim bilegen tusta dinge erkindik berdi, uly –  Múbárákshah musylmandyqqa ótti. Uly qaǵannyń jarlyǵyna  sai Ergene-begimge: «Shaǵatai men Úgedei áýleti derliktei moiynsyndy. Ákimshilik pen aimaqty tártipke keltirdi, qarjy-qarajatty esepke aldy. Musylmandar men putqa tabynýshylar tatý turdy. Baǵdat haliftaryna joryqqa attanǵan Qulaǵýdy Almalyqtaǵy ordasynda saltanatpen qarsy alyp, bir jyl kútti. Bul shaǵatai ulysynyń altyn dáýiri edi. Tipti ulystyń atyn «Ergene ulys» dep ataýǵa deiin bardy» – dep tápsirleidi jazba ieleri.

Biraq 1259 jyly Móńke qaǵan dúnieden ótken soń uly qaǵanattaǵy uly bylǵaq bastaldy.  «Sorqaqtan  qatynnyń» eki uly  –  Qubylai men Aryq-buǵa «uly jurttaǵy» «qara shańyraq» úshin talasqa tústi. 1260 jylǵy quryltaida ekeýi de han dep jariialandy. Al bir qaǵanatta eki han bolmaidy. Qubylai – qytaida «Monǵol imperiiasyn» –«Iýan patshalyǵyn» qurdy. Sol quryltaida Ergene-begim oirat qyzy, týǵan ápkesi Elshikmishtiń kúieýi – Aryq-buǵaǵa qoldaý kórsetip, burynǵy uly qaǵandardyń uly – Asýtai men Uryntastyń (Móńke), Alǵidyń (Shaǵatai nemeresi) dárgeiimen  taqqa otyrý saltanatyna qatysty. Qubylai  muny qup kórmei Shaǵataidyń taǵy bir tuqymy Abyshqany ulys hany etip jariialap, Ergene-begimdi tutqyndaýǵa jarlyq berdi. Alaida  Aryq-Buǵa ony jol ústinde qolǵa túsirip, ólim jazasyna kesti. Ergene-begimniń de eńbegin esh  ketirip, ulystyń biligin Shaǵataidyń nemeresi Alǵiǵa berdi. Alǵi da Aryq-buǵaǵa «osy syidy» kórsetip, Qubylaiǵa qarsy ásker jinaýǵa jibergen elshileriniń janyn jahanamǵa jiberip, Qubylai jaqqa qubylyp túsedi. Alaida Aryq-Buǵa Ile ózeniniń boiyndaǵy bas astana – Almalyqty basyp ap, Alǵidy qashqyn atandyrady. Bul jeńis te oirattyń kúieý balasyn ushpaqqa jetkizbeidi. Áskeri ashtyqqa ushyrap, Qubylaidyń qorshaýynda qalady. Úlken aǵasynan keshý ótinedi. Ol bul aralyqta Atbasydaǵy (Atbashy, Ystyqkóldiń jaǵasy) ordasynda bas saýǵalaidy. Ulystyń qarashylarynyń arasynda orasan bedelge ie Ergene-begimge  Alǵi sóz salady. Uly Múbárákshahty taqqa otyrǵyzýǵa ýádesin alyp, Ergene-begim úshinshi ret tósek jańǵyrtady.

Sulýlyǵyna súiinip alǵan hanymnyń demeýimen Alǵi ulystyń  alǵaýyna bólenedi. «Altyn dáýirdi ornatqan Ergene ulysynyń» iesiniń ólimi týraly eki ushty eki maǵulmat saqtalǵan. Birinshisinde: Ergene-begim tolǵaq kezinde dúine salǵan. Aza tutqan Alǵi Samarqan men Buqardyń musylmandaryn tegis qurbandyqqa shalmaqqa umtylady, keńse keńesshisi Masutbektiń arashaǵa túsýi – musylmandardy qyrǵynnan qutqarady. Ekinshi, barynsha shyndyqqa jaqyn maǵulmat: Ergene-begim Alǵi ólgen soń 1266 jyly,  burynǵydai Ile ózeniniń boiynda emes, Angren (Ferǵana qolaty) ózeniniń jaǵasynda  quryltai shaqyryp, «barlyq ámirler men ýázirelerdiń kelisimmen» uly Múbárákshahty ulystyń hany etip sailatady. Qubylai taǵy da qyryn qarap, Shaǵataidyń kezekti bir tuqymy Boraqty sýyt attandyrady. «Ergene ulysynyń» Ergene-begimge senimi kámil ekenin kórip, aldaýsyratyp senimge kirip, jasyryn jaqtastar izdeidi. Sol jyly tamyz-qyrkúiek aiynda Ergene-begim de dúnieden ótedi. Qasiret shekken Múbárákshahtyń qapysyn taýyp, áskerin talqandap, tutqynǵa túsiredi. Ózgenttegi memlekettik qazynany basyp ap, Múbárákshahtyń janyn aman qaldyryp, Basqusbegi etip taǵaiyndaidy. Sodan bastap Boraqtyń tuqymy qashan handyq úzilgenshe taqtan ketpedi.

Eline jaqqan Ergene-begim bizdiń ustanymyzǵa tikelei qatysty: oirat handyǵyn qurýǵa, iaǵni, Aryq-buǵany quryltaida han sailatýǵa uiytqy bolǵany, sol arqyly oirattardy taqtan dámelendirip, taq muragerligine talasqa túsip,  oirattardyń tarih saqnasyna shyǵýyna  múmkindik bergen demeýi úshin áfsanamyzǵa  arqaý  boldy. Handyqqa kánikken Aryq-buǵanyń qaiyn jurty birte-birte Shyńǵys qaǵanatynyń shaýjaiyna jabysty.

Al, oirattardyń  rýhyn uiytyp, sóitip, bolashaq qazaq handyǵynyń «ata jaýynyń»  sana besigin terbetken – qońyrat Dai shesheniń uly Alǵidyń qyzy Shápi edi. Qaǵanattyń qyzyǵyn alańsyz kórgen Shápi qyz-tórt qubylasy túgel, alańsyz boi jetti. Bórte újinniń sińilisi, shoraiaq Batyidyń baldyzy (Úki qatyn – týǵan  ápkesi, «Sorqaqtan qatyn» «kiizge orap, sýǵa aǵyzǵan» Qataǵash qatyn jien ápkesi) bolatyn. Qubylaidy quryǵynda ustaý úshin Móńke qaǵan kelini Shápidi ózimen birge joryqqa alyp júrdi, iaǵni, amanatqa  ustady. Móńke ish súzeginen, ne qańǵyǵan oqtan qaza tapqanda qaǵandy joqtaǵan úsh qatynyń biri osy Shápi. Qara shańyraqtyń iesi Aryq-buǵanyń:  «quryltaidyń qaýipsizdigin  saqtaý úshin» degen syltaýmen Qubylaidyń áskerin óziniń qaraýyna jiberý týraly jarlyǵyn kúieýine keshiktirip jetkizip, aldyn-ala saqtandyrǵan da Shápi. Qubylai aǵasy Aryq-buǵanyń  qaǵandyǵyn moiyndamai, derbes qytai patshalyǵyn (Iýnan) jariialaǵanda «qaǵanat qatyn» – imperatritsa bop jariialandy.

Sóitip, azamat soǵysy bastalyp, aqyry Qubylai jeńiske jetti. Shápi –  Qubylai qaǵannyń ózi sózin eki etpeitin aqylman hanym boldy. Kúieýin talai ret  ábes sheshimnen qaqpailap qaldy. Al óziniń jeke basyna kelsek: ǵylym men ónerge erekshe yqylas qosyp, qoldaý kórsetti. Urpaǵynyń qamyn oilap, olardyń «myń jylda da taqtan túspeýine alańdap» ómir súripti. Kórpeniń quraǵyn da rásýá etkizbeitin sheber, qoidyń siraq terisin sypyrtatyn sarań aty shyǵypty. Kúieýi Qubylai sadaq tartqanda  kózine kún túspes úshin kúnqaǵardy oilap tapqan da Shápi kórinedi. Bul kúnqaǵar keiin qaǵanattyń bas kiiminiń turaqty úlgisine ainalypty. Al Shápidiń eń uly isi – put dinin monǵol memleketiniń resmi dinine ainaldyrýynda. «Han – imperiianyń iesi, lama – rýh patshasy» dep jariialatty. Al Pagba lamany «Din qorǵany» dep   dáriptedi. Alǵashqy puthana mektebin ashty. Tibet – rýh baitaǵy atandy. Shápi sol arqyly oirat tuqymyn «rýh patshalyǵyna» jetkizip,  qaǵandyqtyń zańdy úmitkeri etti.

Shápi tórt ul, bes qyz tapty. Jylnamashylar men hatkerler Shápi «asqan sulý ári talantty» dep  jazdy. R.Iu. jáne I.N.Pochekaevtar: «Iýan» áýletiniń patshaiymdarynyń ishindegi bizge jetken, álde qytai, álde monǵol, álde túrki sýretshisiniń qylqalamyna ilingen beine de osy Shápidiń portreti. Portrette – dóńgelek betti, támpish tanaý,  qiyqsha kelgen  qysyq kóz, syzylǵan jińishke qasty, orta jastaǵy áiel beinelegen. Portrettegi beineniń  – ábden ushtalǵan (stilizovannym) beine bolýy múmkin, sondyqtan da muny  Shápidiń naqty ómirdegi óz didary dep qabyldaýdyń da reti kelmeidi. Alaida bizdiń paiymdaýymyzsha, bizdiń zamanymyzǵa jetken «Iýan» patshaiymdarynyń ishindegi eń tartymdy beine de osy» – dep baǵa berdi.  Portrettegi beineni jalpaq ári tarihi tegi bar qazaq uǵymymen aitsaq, onda qońyrat qyzy Shápidi: «tabaq bet, piste muryn, qiyq kóz,  qalamqas, sarqaryn báibishe»  – dep sipattaýǵa laiyq. Bul zańdy da óitkeni, meili qytai meili monǵol, meili túrki tekti sýretshi bolsyn, báribir, olar – patshaiymnyń ózi «memlekettik din, memlekettiń rýhani qorǵany,  memlekettiń rýh qudaiy» – dep jariialaǵan put dinine minájat etken múttáiimder bolatyn. Sondyqtan da Shápidiń didary Puttyń, iaǵni, Býddanyń portretine uqsatylyp salynýy patshaiymǵa kórsetilgen úlken qurmet.

Put qudaiynyń ata jurty Tibetti, iaǵni, tańǵuttardy memleketke – qaǵanatqa baǵynbaityn, alym-salyq tólemeitin, áskerge adam bermeitin, qaǵanmen teń quqyqqa ie, «eki zań», «eki bilik» qatar júretin «rýh patshalyǵy» – dep jariialatqan Shápidi put  taqýasyna uqsatsa –  uqsatqandai edi. Lama – «aqyldyń keni»,«ádeptiń ádibi», «tirshiliktiń tigisi», «jannyń uiasy» dep tanyldy. Qaǵan taqqa otyrǵanda tańǵut lamasynyń batasyn alý «qasietti paryz» retinde sanaldy. Kim de kim Bas lamanyń batasyn almasa, ne Tibetten joldaǵan jazbasha kelisimin almasa,  quryltaidyń sheshimine qaramastan, zańsyz taq iesi –dep  esepteldi. Put dinine mundai basybaily tabyný Qubylaidyń patshalyǵyn ǵana emes, búkil monǵol qaǵanatynyń tárki dúniege kóship, ishtei bojyraýyna alyp keldi. Zaman óte,  erkek kindik ataýlynyń tuqymy qalmai joryqqa attanyp, er jetken uldyń barlyǵy qaǵanat keshikteni – ulany qataryna alynyp, «qara shańyraqta» tek qatyn-qyzdar ǵana qalǵan tusta, erkek tuqymdy saqtap qalý úshin shesheleri ul ataýlynyń barlyǵyn «keshildikke» berdi. Al olardyń úilenýine put rásimi boiynsha tyiym salynatyn. Sóitip, uly  qaǵanattyń «qara shańyraǵy» – ondap qatyn alyp, otyz-qyryq bala taptyratyn «altyn uryqtardyń» ulan ǵaiyr ata mekeni – ósimsiz qaldy.

Bes ǵasyrdan asa «buiryqty dástúrge ainalǵan bul rásim» túrki-monǵolsyz – túrki-monǵol imperiiasy atandy. Aqyry «beli sýyǵan qaǵanat» – qytailanyp, tańǵuttanyp, túrkilenip, arabtanyp, parsylanyp, orystanyp, oirattanyp tyndy. Put dini – ulystyq dinge ainalyp, uryǵyn uiytqan «oirat jiender» –  tańǵuttardan tálim alyp, din basy, «altyn uryqtyń» qontaishysy – jieni atandy. Aryq-Buǵa hannyń senimdi sherigi, qaǵanattyń qormaly, Qubylai qaǵannyń din tiregi atanǵan oirattar «toqash toiynan» keiin (1368) qaǵanattyń zańdy «soltústiktegi sol qolynan» – jońǵarǵa, eýropalyqtardyń ataýynsha «kóshpelilerdiń sońǵy imperiiasyna» nemese «sońǵy kóshpeliler imperiiasyna» ainaldy. Bul imperiia – batys qaǵanatqa – barýnǵarǵa, iaǵni, «Altyn ordaǵa» umtyldy. Al ol joldy qazaq dalasynsyz, iaǵni, qazaq handyǵynsyz attap óte almaityn. Oirattar  «rýh patshalyǵyna» qandai qudiretpen ie bolsa da, ekinshi bilikke – memleket biligine derbes ásker jasaqtamai, óz ishinen han sailamai ie bola almaityn.

Qońyrattyń Shápi qyzy bergen «rýh ieligi» quqyna oirat qyzy Mandýhai «taq ieligi» quqyn qosyp berdi. Mundai uly múmkindik Shyńǵys hannyń ózinen keiin eshkimge berilmegen edi.

Múldem qytailanyp, puttanyp ketken Qubylaidyń tuqymy Temir (Oljatai han) –  Chen-tszýn Shápidi  «Chjao-Chjý shýn-shen» –«dańqty dana, táýbáshil jáne ádepshil patshaiym-imperatritsa» dep jariialady: «Patshaiym imperiiaǵa asa qudiretti rýhani qoldaý kórsetti.  Onyń meiirim-shapaǵaty Kóktáńiriniń kósegesin iitti. Ol Kóktáńiriniń qalaýyna orai  saraidaǵylarǵa jetekshilik etip, ar tazalyǵyn ornatty. Buryn – patshanyń hanzada kezinde oǵan qyzmet etti, olar talai talqyny birge basynan keshti. Ol Qubylai qaǵandy talai qaýip-qaterden  qutqardy: kóripkeldik qasieti bolǵandyqtan  da, bárin aldyn-ala  bilip, tez  sheshim qabyldap, ózi shuǵyl shara qoldanyp otyrdy, sóitip, Qubylai qaǵannyń áskerin Hybei ózeninen keri qaitartty, Qubylai qaǵanǵa Shyndý (Shan dý) qalasynyń taǵyna otyrýy kerektigi týraly danyshpandyq keńes berdi. Sonymen qatar, sarai nókerlerine patshaǵa qalai  dem berýi kerektigine barynsha aqyl úiretti. Ol meniń qasietti atamnyń qudiretti patsha bolýyna kómektesti. Ol meniń ákemdi (Chjen-tszin) búkil eldiń paryzyn abyroily óteýge tárbieledi» – dep minezdeme berdi.

Muqym qytaidyń keleshek taǵdyryn anyqtap,  jalpyǵa ortaq put dinin kirgizýi arqyly olardy bir tanym men múddege biriktirip ketkeni úshin de Shápi patshaiymǵa millardtar eli qaryzdar.

Biraq, Shápidiń «Shan dýdy» – Kókjailaýdy jazǵy sarai etken aqylynyń qaiyry uzaqqa sozylmady. 1368 jyly «toqash toiy» bastalyp, monǵol imperiiasynyń uly qaǵany Toǵan-Temirdi qytai jerinen qýyp shyqty. Jońǵardyń – jotalanýy, jońǵarlardyń, soǵan ilese monǵoldardyń, solardy ókshelei qýǵan mánjýlerdiń, sol «joryq kóshiniń» orynyn iemdenip qalǵan keiingi qytai imperiiasynyń qazaq dalasyna qarai jappai qotarylýy osy «toqash toiyna» tikelei qatysty. Muny  bilmei, bizdiń ultymyzǵa zaýal bop tóngen «jońǵar shapqynshylyǵynyń» túpki mátibin túsiný múmkin emes. Sondyqtan da osy arada qysqasha qaiyra ketemiz. Onyń mánisi mynadai: monǵoldarǵa ábden kektengen qytai shektileri olardy qalaida  qulatýǵa tyrysady. Sol maqsatqa jetý úshin, naýbaihanada pisiriletin toqashtyń ishine: «1368 jyly qyrkúiektiń 31 juldyzy kúni túngi saǵat 12-de ár kim óziniń monǵol qojaiynynyn óltirsin. Sol sátten bastap ult-azattyq kóterilis bastalady» – degen jasyryn úndeý salyp taratady. Sol kezdiń ózinde júz million qaraly qalyń qytai bir túnniń ishinde shań-shuńsyz jatqan monǵol-qojaiyndaryn shetinen baýyzdap shyǵady. Dereý Hanbalyqty (Beijińdi, iaǵni, soltústik astanany) basyp alyp, monǵoldyń sońǵy qaǵany Toǵan-Temirdi Kókjailaýǵa – Shandýge yǵystyrady. Keler jyly 20 shilde kúni odan da qýyp shyǵady. Ábden qusalanǵan Toǵan-Temir:

«Asyl taspen aptalǵan qasietti de aibarly astanam – Hanbalyq, Saryǵyńdy basatyn, salqyn-samal jaz jailaýym – Kai-pyń! (Shan-dý)! Ejelden ata-baba kiesi qonǵan qutty qonysym! Basyma qonǵan baǵym ushqan Meshin jyly senderden aiyrylǵanymdy qarashy! Meniń Uly qaǵanatym qansyrap, qairan uly memleketimniń joiylǵanyn qarashy!

Aqyqpenen aptalǵan aibatty Hanbalyǵym! Toqsan toǵyz aq boz atty qadaǵa bailaǵan Kókjailaýym! (Kai-pyń ne Shan-dý). Shartarapty sharpyp, jalpaq jurtty uiytqan, bilik pen bilim tizginin teń ustaǵan qairan sara jolym! Aspan astynyń ámiri atanyp, baq-dáýletimdi shalqytqan qairan Mártebem!

Tań sáride munarlanǵan tumany kókjiek kómkergen, atyraby kórseń – kóziń toimaityn qubylysqa toly, Jaz ben qysy aiyrǵysyz, qam-qaiǵysyz  qonys bolǵan, saýyq-sairanmen kúnim ótken, babam Qubylai salyp ketken, qairan baitaǵym – Hanbalyq!

Babalarym ýaiym-qaiǵysyz ǵumyr keshken, aibaty asqar, ei, Hanbalyq! Quzyryma quldyq etken ýázirlerim men tórelerim, ei, qarasha jurtym! «El qamyn jegen Elekeńniń» aqylyn tyńdamaǵan ókinishimniń ózegimdi órtegenin qarashy, Opasyz Júgi júgirmekke sengen ańǵal basym!

Bilmestikten (qazaq ordasynan kelgen tegi merkit) kemeńger To-to-Temir qolbasshynyń basyn kestim, Din oqymystysyn en dalaǵa tentiretip, qatelestim! Túmen jurtqa patshalyq etken, aqyry qor bolǵan, ei, shaqsha basym! Qairan saýyq-sairanmen ótken kúnderim!

Qasietińnen ainalaiyn Qubylai babam qabyrǵańdy kóterip, qonys etken, Qut uialap, ataǵy alysqa ketken el ordam, ei, Hanbalyq! Qytaidyń qý múiizi Júgi jaýyz jalmady da barlyǵyn, jaman aty men abyroisyz ataǵy maǵan – Toǵan-Temirge qaldy!» – dep joqtaý shyǵaryp («Monǵoldyń shyǵý tegi», jinaq), uly imperiiamen qoshtasty.

Keler jyly, iaǵni, 1370 jyly qazirgi Ishki Monǵoliianyń Tuńiiaý aimaǵynda qusadan óldi.

Osydan keiin monǵol imperiiasy alǵashynda: shyǵys-soltústik, batys-ońtústik handyǵy bolyp ekige bólindi. Biri – negizinen halha monǵoldar, qytailardyń bodan handyǵy,  ekinshi jartysy – Aryq-Buǵanyń dárgeiindegiler jartylai derbes handyq qurdy. Toǵan men Esenniń oirat handyǵy tarih saqnasyna shyqqanda aýmaly-tókpeli ómir súrdi. Aqyry, áýeli – qytaidyń Miń patshalyǵynyń jaiaý sherikteriniń ekpininen, sodan keiin mánjýlerdiń atty áskeriniń tepkisinen yǵysqan jońǵarlar qazaq dalasynyń etegin basty. Uly qazaq-noǵai dalasynan basqa olardyń jany qonaq tabatyn keńistik te qalmap edi. Al Saryarqa men Ertis, Edil-Jaiyq, Syrdariia boiynda olardy taǵy da sol sonaý Saryózen (Hýanhe) men Sardalada (Ordosta, búgingi QHR-daǵy Ishki Monǵoliiada) «máńgilik qalǵan» jalaiyrlardyń, naimandardyń, merkitterdiń, qońyrattardyń, alshyndardyń eki júz elý jyl buryn batysqa yǵysqan ekinshi jartysy «qylyshyn jalańdatyp» kútip turdy. Olar óziniń burynǵy rý ataýlaryna ortaq alash uranyn alyp, qazaq handyǵyn quryp, ult bolyp uiyp kele jatyr edi. Oirattardyń tildik jáne áskeri dástúrine beiimdelgen túrki tektester birte-birte monǵol tildene bastady. Bulardy, qazaqtar (qalǵandar, máńgilik sonda qalmaq» dep, sol ǵasyrdan bastap olardy «qalmaq» atandyrdy. Keiin bul ataý «jońǵarlarǵa» buiyrdy.

Taqyryp ustanymy – qaǵandyqty uiytyp-iritken hanymdar men hanshalar bolǵandyqtan    da, taq tartysynyń talqysyn syrt qaldyrdyq. Alaida sol oirandar­dyń zardabyn búginmen bailanystyrý maqsatynda myna maǵlumattardy kiriktire ketýdi oryndy sanadyq. Keńdik alǵan kereiler – naimandardyń orynyna yǵysyp, Altai saǵalap qaldy.  Joshy ulysyna qosylǵandary – qazaq, ózbek,  noǵai, qyrymshaq, bashqurt, qaraqalpaq; Ishki Monǵoliiadaǵylar (QHR) – monǵol kereii atandy. Olardyń deni qazir Baǵylyq taýynda turady. 2012-2015 jyldar aralyǵynda bastaryn qosyp, monǵol kereileriniń bes tomdyq shejiresi men tarihi jinaqtar shyǵardy. Al Taian hannyń uly Kúshlik han Tarbaǵatai asyp, Syrdyń boiyna oiysty. Onda Keden-qidan handyǵyn qurǵan Elúidashynyń qyzyn alyp, Gúrhan memleketin qurdy.   Óshteskeninin jer etpei qoimaityn Temýjin Pamir taýyndaǵy asýda Kúshliktiń basyn aldy. Ferǵana oipatyn mekendegen Osh pen Alai aimaǵyndaǵy naimandar– qyrǵyz: Ózgent, Ándijan. Namanǵan,  Samarhan, Úrgenish, Buqar tóńiregindegi naimandar – ózbek; Qoqandaǵylardyń keii – ózbek, keii – qyrǵyz, keii – qazaq; Qashqar mańyndaǵylardyń keii – qyrǵyz, keii – uiǵyr, keii – qazaq; Joshy ulysyna qosylǵandarynyń  deni – qazaq, keii – noǵai, keii – qyrymshaq, keii – bashqurt, keii – qaraqalpaq, keii – tatar; Buiryq hanmen birge Temýjinge baǵynǵandar – monǵol naimany atanyp, búgingi kúnge jetti.  2013 jyly Ishki Monǵoliiadaǵy Naimanshi aýdanyna baryp, alty qorǵannan qabattalyp salynǵan han saraiyn kórip, naiman, aqsúiek naiman, aq naiman dep shejire taratqan, naiman-monǵol jazýyn qazir de paidalanyp otyrǵan uzyn sany júz alpys eki myń qaýymmen didarlasyp qaittyq (Naiman-monǵoldar  kóne naiman-monǵol jazýymen mynadai kitaptardy shyǵarypty: 1.Naiman aýdanynyń shejiresi. Entsiklopediia, Qulynber. 2. Naiman aýdanynyń tarihi muralary. IMR. Tuńiiaý. 2009. 3. Naiman aýdanynyń jer attary sózdigi.  Hohot. 2008. 4. Naiman halyq ánderi. Tuńiiaý. Jasóspirimder baspasy. 2008. 5. Naiman ańyz-ertegileri. Tuńiaý. 2008. 6.Nonjiia. Áńgimeler men óleńder jinaǵy. Hýasiia. 2009. 7. Naiman aýdanynan shyqqan áigili adamdar. Hohot. 2011. 8. Naiman ordasy. Almanah. 2 kitap. Tuńiiaý.2012-2013. 9. Naiman kórkemóneri jýrnaly. 2 kitap. Tuńiiaý. 10. Buhshun, jýrnal) №1-2. Tuńiiaý. 2013.). Tek qońyrat taipasy ǵana qońyrjai ómir súrip, Joshy ulysyndaǵylar – qazaq, ózbek, noǵai, qyrymshaq, qaraqalpaq, bashqurt, Ishki monǵoliiadaǵylar – monǵol qońyrattary atanyp, 2013 jyly Tuńiiaý torabynda qońyrattardyń quryltaiyn ótkizdi. Qońyrattardyń atajurty Qurynbel – monǵoldardyń eń qasietti de kórikti mekeni. Iesi – Shyńǵys han, kiesi – qońyrat Bórte qatyn. Shyńǵys hannyń súiikti kenje qyzy Alaqus uzatylǵan Ońǵuttar-ýaqtar Kókottyń – Hohottyń Shuǵai jazyǵynda. Olar ózderiniń tegine bulyńǵyr kózqarasta. Tegi taishut keiqýattardan týǵan tuqymdar da bórship, tórt taipa – oirat atanyp, qontaishylanyp – taq murageri retinde jetile bastady. Jalaiyr Muqylaidyń jasaqtarynyń tuqymdary – qońyrattar men jalaiyrlar, naimandar men kereiler, alshyndar osydan eki jyl buryn jiylyp sol arada – Toǵa-Temir qusadan ólgen Tuńiiadyń túbinde as berip, konferentsiia ótkizip, jinaq shyǵardy.

Sol «toqash toiynan»  keiin araǵa ondaǵan jyldar salyp baryp qaǵanattyń oirat pen qytaiǵa, mánjýge ketken qarymyn oirat qyzy Mandýhai qaitardy jáne jai qaitarmai, oirattardyń jalyn kúdireitip ketti.

4.

Aty ańyzǵa ainalǵan «Shyńǵys qaǵatanatyn múldem quryp ketýden saqtaǵan», «qaǵanattyń qutqarýshy anasy», «Shyńǵys qaǵannyń rýhyn oiatqan», «danyshpan hanym», «Shyǵystyń Janna d* Arki» atanǵan, keiingi qazaq handyǵynyń «ata dushpany» – jońǵarlardyń tarih saqnasyna shyǵýyna múmkindik bergen dańqty «Mandýhai qatyn» kim edi jáne altyn uryqtyń handary men hanzadalarynyń bir de biri jetpegen dańqqa  oirat qyzy Mandýhai qalai jetti? Taǵy da sol erli-zaiypty  Roman men Irina Pochekaevtardyń paiymdaýymen qysqasha táfsirleýge kóshemiz. Ustanymyz – uǵymdy bolýy úshin osy oqymystylardyń: «Sonymen qatar, joǵary bilikke umtylǵandardyń ishinde, Shyńǵystyń óz áýletine jatpaityn, Shyńǵys hannyń aǵa-baýyrlarynyń tuqymdarymen qatar,  «altyn uryqqa» áielder (qatyndar)  áýleti jaǵynan alystan kep qosylatyn jiender – oirat ulysynyń bileýshileri de boldy» – degen pikirin nazarǵa iliktire ketemiz.

Sonymen Mandýhai qyz kim?

Álqissa,  muny paiymdamas buryn, ótkendi eske túsire ketýge májbúrmiz.

«Altyn uryqtyń»  tozyǵy  shyǵa bastaǵan tusynda boijetken Mandýhaidyń bolashaq   baq-talaiyn  anyqtap  bergen de, sol azǵan urpaqtyń arsyz nápsiqumarlyǵy edi. Taq muragerligi úshin ǵana emes, biriniń áieline biri qumartyp, aǵasy týǵan baýyryn óltirip, kelinin  baýyryna basty. Sondai beibastyqqa Elbek han da (1392-1399) baryp, týǵan  uly  Qarǵysuq qontaijyny oirattardyń kósemi Quqai-taidyń qolymen óltirip, kelinin qoiyna saldy. Biraq  Úlzeiti újin namysty bolyp shyqty. «Jeńgetaiyń Quqai-tai meni zorlamaq boldy» – dep  aq tósine yryqsyz qonǵan quzǵyndy arandatyp tyńdy. Elbek han «jeńgetaiyn» taban astynda óltirdi. Keiin munyń jalǵan ekendigi anyqtalǵan soń, óziniń týǵan qyzy  Samýrdy «jeńgetaiynyń» uly Batýly-shinsanǵa  uzatty. Soǵan qaramastan Quqai-taidyń uldary ákesiniń kegin kektep, Elbek qandy óltirip tyndy.

Osy arada jońǵarlardyń «kekti besik enesi» bolyp tabylatyn jáne bizdiń taqyrybymyzdyń nysanyn ashatyn monǵol-oirat arasyndaǵy «Úlzeiti kelin» týraly áfsanany tolyq keltirýdi oryndy sanadyq.

Álqissa, «Elbek han it jyly (1394) taqqa otyrdy. Bir joly ańǵa shyqqanda qar ústinde ólip jatqan aq qoiandy kórip:  «Eti qardai appaq, al ajary myna qan siiaqty qyrmyzy áiel bar ma eken dúniede?» – dep nókerlerinen suraidy. Sonda oirat Qutqai-Tafý  (Quqai-tai) óziniń soryna orai: «Nege bolmasyn, bar» – dep jaýap beredi. «–Ol kim?  Kórýge bolmas pa eken?» – deidi yntyǵyp. «– Eger siz ony shynymen kórgińiz kelse, aitaiyn, ol sizdiń týǵan kelinińiz» – deidi Qutqai-Tafý. Sonda Elbek han Qutqai-Tafýǵa: «Ýa, kórmegendi – kórgizgen,  shól qandyratyn alystaǵy sýsyndy ańsattyrǵan, sen, meniń Tafýym, jónel de jolyn tap!» – deidi. Ol Begedji (Úlzeiti) kelinge: «Sizdiń aidai júzińizdi bir kórýge qumartyp, meni jeńgetailyqqa jiberdi» – dep hannyń sálemin jetkizedi. Begedji kelin ashýlanyp: «Jer menen kók qosyla ma eken, óziniń kelinin hannyń ózi qoinyna sala ma eken? Qara tóbetke uqsaǵan ákesiniń qylyǵyn hannyń uly Dúgiren-Temir kórse qaitedi?» – dep jaýap beredi. Kelininiń bul sózin kóńiline de almastan nápsiniń býy kózin bailaǵan Elbek han óziniń týǵan ulyn óltirip, kelinin qoinyna salady. Darýǵa dárejesinen dámetken Qutqai-Tafý ordaǵa keledi. Bezedji (Úlzeiti kelin) Tafýdy otaýyna shaqyryp, handy osynda kúte turýyn ótinedi. Ózi eki qaltaly torsyq aldyryp, bir jaǵyna eń zári kúshti sharap, ekinshi qaptalyna kádimgi sý quiyp, sýdy ózi iship,  Tafýǵa: «Sen meniń az bedelimdi zoraittyń, meniń mánsiz tánimdi mándi ettiń, Begedji kelin atymdy – «qatyn» (imperatritsa) ettiń. Kel!» – dep sharap ishkizip, sylqita mas qylady da,Tafýdy óziniń tósegine jatqyzady. Sodan keiin shashyn jaiyp jiberip, betin tyrnap jyrtyp, hanǵa: «Sen joqta Qutqai-Tafý meni zorlady» – dep shapqynshy jiberedi. Ashýlanǵan Elbek han Qutqai-Tafýdy qýyp júrip óltiredi. Óziniń bir saýsaǵynan aiyrylady. Qutqai-Tafýdyń jon arqa etin bileýlei tilip «qatynyna» sálemdeme retinde joldaidy. Bezedji kelin hannyń saýsaq qany men Tafýdyń jon etiniń maiyn shyrynǵa qosyp shaiqap jiberip: «Óziniń ulyn ózi óltirgen hannyń qany men meniń myrzamnyń ólimine sebepker bolǵan Qutqai-Tafýdyń jon maiy maǵan tábárik bop buiyrypty. Mine, qatynnyń kegi qarymtasymen qaitty degen osy! Báribir bir ólim!» – dep iship salady. Óziniń kinásin ózi moiyndaǵan han ári kelini, ári qatynyna jaq asha almaidy (E.I.Kychanov). Al Qutqai-Tafýdyń jazyqsyz ekenine kózi jetken Elbek han onyń uldary – Banýla-jaisan men Úgýshi-hashiǵýdyń qaramaǵyna 40 myń oirat jasaǵyn beredi. Olar 1399 jyly Elbek handy óltirip, áke kegin qaiyryp, monǵoldardan bólinip shyǵyp, oirat ulysyn qurady.

Mine, jońǵar qontaishylary ómirge kelgen kekti besiktiń alǵashqy «qandy áldii» osyndai.

Al Elbek hannyń qyzy Samýr hanshaiymnan týǵan Toǵan men Esen qontaishylar, iaǵni, jiender, 1438 jyly Úgedeidiń nemeresi Adaidy óltirip, úlkeni – Toǵan han taǵyna otyrdy. Ol búkil oirattyń basyn qosqan soń endi muqym monǵoldy biriktirýge umtyldy. 1440 jyly qytaiǵa joryqqa attanyp bara jatyp, jolai Shyńǵys hannyń árýaǵy qonǵan  «segiz aq boz úige» táý etedi. Rásim kezinde: «Seniń qaǵanat qurǵan kezińdegi uryǵyńnan meniń boiymdaǵy uryq esh kem emes» – degeni úshin qaǵannyń árýaǵynyń qarǵysyna ushyrapty-mys. Kiiz úiden syrtqa shyqqanda arqasyna qadalǵan eki jebeniń jaraqatynan qan saýlap turypty. Bul qadalǵan jai jebe emes, qaǵannyń qarǵys jebesi eken-mis. Biraq tarihshylar Toǵan han óziniń oirattarynyń, ne qytai jansyzdarynyń qolynan qaza tapty – dep paiymdaidy.

Al Toǵannyń inisi Esen hannyń tusynda oirattar órleý dáýirin bastan keshti. Ol Shyńǵys áýletiniń sońǵy hany Daidi handy óltirip, búkil monǵolǵa tutas bilik qurdy. «Toqash toiynan soń» qos aiyrylǵan  imperiianyń basyn qaita qosty. Shúrshitterdi jaýlap aldy. Sodan keiin qytai imperatory In-tszýndy – Chjý-tsijeni (1436-1450 jj. taq iesi)tutqynǵa alyp, basqa patshany taqqa otyrǵyzdy. Biraq qaiyrsyz kelgen bilik – qaiyrsyz ajalǵa alyp keldi. Shúrshit (mánjý) pen qytai imperiiasyn titirentken, «batysta – Zaisan kóli men Qarashar kentin, shyǵysta – Qanǵai taýynyń batys etegin, ońtústikte – Turfan, Hami, Barkól kólin, soltústikte – «Ertistiń joǵarǵy aǵysy men Eniseidiń arasyn atajurt etken, qazaqtarmen, qyrǵyzdarmen shekaralasqan» (I.Ia.Zlatkin) Esen han óziniń oirattarynyń ishindegi usaq ulystan jeńilip, dala  bezip ketti. Qańǵyp júrgen kezinde qolǵa túsip, qashqynnyń kebin keship óldi.

Mine, «altyn uryqtyń jienderi» qontaishylar osylai han taǵyna kóterilip, zańdy murager atandy. Endigi kezekte Samýr hanshaiymnyń nemeresi Esentaishy 1453 jyly taqqa otyrdy. Sheshe jaǵynan tikelei Qubylaidyń jieni, jiensharlary bolǵandyqtan da, taqqa qontaishylardyń otyrýy, ne taqtan  dámetýi tolyqtai oryndy dep tabyldy. Oirattyń tórt taipasynyń biri shorostan shyqqan Toǵan men Esen taishylar keiinnen kóshpelilerdiń sońǵy  imperiiasynyń – jońǵar handyǵynyń negizin qalaǵan «altyn uryq»  dep tanyldy.

Mine, biz túp tamyrynan tektep kele jatqan, áfsana basynda: «sanda – sanaty, eldigi – este joq jońǵarlar qaidan shyǵa keldi? – dep saýal qoiǵan «ata jaýymyzdyń» tarih alańyna shyǵý josyǵy osyndai. Árine, olar Toǵan taishy men Esentaishynyń tusynda uly jońǵar emes, jai ǵana qontaishy –qan tamshy – jien ǵana bolatyn. Olardy qatardaǵy qontaishydan jońǵar hany etken, oidaǵy oirattyń basyn tórge –bilikke shyǵaryp, Jońǵar handyǵyn quryp bergen taǵy da «kekti besiktiń» iesi – qyz, shoros qyzy, Toǵan men Esenniń qaryndasy, «rýh patshalyǵy» Tibetti basqarǵan kekti bilik iesi, Temir-shinsan noiannyń qyzy – Mandýhai edi. Sondyqtan da Mandýhai ári «altyn uryqtyń», ári «qasietti rýhtyń» hanshasy retinde Qubylaidyń nemeresi Meńdiǵulǵa (1463-1467jj. taq iesi) uzatylady. «Shońmuryn Meńdiǵul hannyń  tósek toiy kezinde sirespesi ustap qalatyndyqtan da, onymen (Mandýhaimen)qosylysa almapty» («Altyn topshy»). Meńdiǵuldyń ózin de taqqa otyrǵyzǵan oirat kósemi Begersin-taishy bolǵandyqtan da, apaly-sińili Júńken men Mandýhaidan bas tarta almaidy. Handyqtyń  basqa tuqymǵa, ne oirattarǵa aýyp ketýinen seskengen Meńdiǵul – óziniń ornyn shóberesi Baian Móńkege amanttaidy (1467).

Taǵdyrdyń tosyn tálkegi degen osy, qazaq handyǵy qurylǵan jyly Baian-Móńke, handyq nyspysy – Bolqy-janan da taqqa muragerlik etti. Bul da Meńdiǵuldyń qatynyn tartyp almaq bolǵanda, piǵyly jariia bop, qýǵynǵa ushyraidy. Meńdiǵul da dúnie salady. Baian-Móńke qańǵyp júrip qaraqshylardyń qolynan ólim qushady.

Taǵdyrdyń myna yǵyrly tabasyn qarańyzshy, týra sol shaqta taqqa  otyratyndai Qubylaidan laiyqty  «altyn uryq» tabylmapty! Buǵan eshkimde, tipti tarihshylar da senbeidi. Biraq shyndyqtyń ózi osy. «Altyn uryqtyń» birin-biri óltirip, tigerge tuiaq qaldyrmaǵany da bar shyǵar, sonymen qatar, «tárki dúnieni» «rýh tamyry» etip, keleńmen keshildikke boi aldyrǵan erkekkindiktilerdiń jar tósegine jolamai, beli sýyp ketýiniń de kesiri tigeni anyq. Muny «put dinin –  memlekettik din» retinde qabyldattyrǵan Shápi patshaiymnan, «lamany – ekinshi bilik iesi» retinde zańdastyrǵan Qubylai qaǵannan tabiǵi jazymyshtyń qaitarǵan kegi dese de bolady. Qalai desek te, jaratylys  zańyna qarsy shyqqandardy jazmysh ózi jazalap tyndy.

Sóitip, uly Shyńǵys imperiiasy muragersiz qaldy! Bul qaǵanattyń qara shańyraǵynyń kúireýi degen sóz! Tipti Joshy, Shaǵatai,Úgedei ulystary da muragerlikten dáme etpedi. Onyń esesine Min (qytai) men Túrkistan ámirshileri kóz suǵyn kadady. Sonyń ishinde, qazaq handyǵy da qanatyn Shyǵys Túrkistanǵa qarai jaiyp kele jatty. Demek, qazaq pen jońǵar handyǵy qatar tuiaqtanyp,  bir-birine betpe-bet baǵytta sheńgelin jaia qozǵaldy. Aralaryn baǵy taia bastaǵan Shaǵatai ulysynyń juqa ǵana shymyldyǵy bólip turdy.

«Qara shańyraq» ortasyna túse shaiqalǵanda, shońmuryn, sirespe Meńdiǵuldyń balasyz qalǵan jesir hanymy, shoros qyzy Mandýhai bar tizgindi qolyna aldy.  Qaǵanatty qarys aiyryp qaharyn tókti. Mandýhaidyń mysynan yqqan Min patshasy: qytai patshalyǵyn moiyndasań, qaýipsiz, qamsyz ómir súrýińe kepildik beremiz – dep múláiim hat joldady. Biraq Mandýhai jesir: «Men baisyz qalsam da, qara shańyraq qaǵansyz qalmasyn. Qaǵanatty – bailyqqa aiyrbastamaimyn» – degen mazmunda ýáj aitty. Sóitip, Shyńǵys imperiiasynyń basyn jutqan áiel emes, qaǵanatty ekinshi ret tizesinen tik turǵyzǵan «qatyn» – imperatritsa atanýdy qalady. Sol úshin búkil qaǵanatqa jaýshy jiberip, Shyńǵys áýletine tiesili tuqymdy izdetti: «Sol tuqymnyń taqqa otyrýyna bar kúshimdi jumasaimyn» – dep salaýat aitty.

Izdegeni – tabyldy.   Biraq  kútkeni ol emes edi. Kiltipan mynada: tabylǵan tuqymnyń jasy bes-alty mólsherinde ǵana edi.  Bai bop ta,han bolypta jarytpaityn, taǵdyry –tul, jasy – kenje, ózi jetim Batý-Móńke – Mandýhaidy, ne onyń ápkesi Jónkeni Mendiǵudan tartyp almaqshy bolyp qashqynǵa ainalǵan Baian-Móńkeniń uly bolyp shyqty. Batý-Móńke bir jasqa tolǵanda Qashqardyń Hami ólkesiniń Ismal-taishysy shabyndyǵa túsirip, Shyǵyr-janandy  emshektegi ulymen qosyp alyp ketipti. Shyǵyr-janandy qatyn etip, kishkene sábidi Baqai degen bireýge asyrýǵa beredi. Ógei  áke balanyń ókpesin ókpege toltyrǵan.«Asqazany as qorytpaityn, terisin teńbil temiretki basqan» jetim Batý-Móńkeniń  múshkil jaǵdaiyn estigen Mandýhai astyrtyn jaýshy jiberip, dertin sonda emdetip jazady. Qastandyqtan saqtaný úshin balany arnaiy sandyqtyń ishine salyp, qazaq arbamen aldyrtady. Sodan bastap bolashaq Batý-Móńke han «Qobdidaǵy han» (Úkekte qaǵan)  atalyp ketedi.  Endi Mandýhai sol jetim muragerdiń atynan jarlyq shyǵarady.

Alaida «jesir qatyn men jetim hannyń» dárgeii kimge ótsin?

Mandýhai dereý sheshim qabyldap, áskeri joryqqa attanady. Anaý-mynaý elge emes, týra óziniń ulysyna – oirattarǵa tutqiyldan shabýyl jasaidy.  Shaiqasqa  Mandýhaidyń ózi tikelei qatysady. Urys qyzǵan kezde Mandýhaidyń dýlyǵasy ushyp ketedi. Muny kórgen jaýynger shorostyń biri óz dýlyǵysyn kigize salady. Sóitip, Mandýhaidy ajaldan qutqaryp qana qoimai, áskerdi úreilene sheginýden saqtap qalady. Eń birinshi jáne eń mańyzdy jeńiske jetken Mandýhai jik shyǵarýshy  taishylardyń kózin joiyp, handyqty moiyndattyrady. Oljany jomarttyqpen bólip beredi de, oirattardyń dástúrin oirandap, iaǵni, eldik qasietin umyttyratyn: «Osydan bastap kiiz úilerińdi orda dep ataýdy qoiasyńdar, bas kiimderińe eki eliden artyq jyǵa taqpaisyńdar,maldas quryp otyrmaisyńdar, tizelerińdi búgip otyrasyńdar. Airandy – kóje deisińder, etti kesip jemei, tistep jeisińder» – degen jarlyq shyǵarady. Keiin etti pyshaqpen týraýǵa kelisimin beredi.

Tarihshylar: nege Mándýhai óziniń jurtyn shapty? – dep suraq qoiady. Birinshi, oirat –«tórt taipa birlestigi» ol kezde joq edi. Torǵaýyt, dúrbit, teleýit, shoros – óz betterinshe derbes ulys edi. Demek, Mandýhai shorostan basqa, handyqty moiyndamaǵan qalǵan úsh taipany, ne solardyń moiynsynbaǵandaryn shapqan. Ekinshiden, taqqa otyrǵan qontaishylardyń barlyǵy da óz týystarynyń, iaǵni, oirattardyń arandatýynan qaza tapqan bolatyn. Úshinshiden, buryndy-sońdy taq iesiniń eń senimdi  keshiktenderi – hannyń qaiyn jurty, qatynynyń tórkini, qudalary edi. Al Mandýhai úshin osy  tórt jurt – bir jurt, oirattar edi. Sondyqtan da handyqtyń qalǵan qarashy taipalary men rýlaryn qaimyqtyrý úshin eń áýeli óziniń irgesin bekitip, iaǵni, tórkinderin tuqyrtyp alýy tiis-tin. Bul úsh maqsatqa qoly jetip, handyqtyń hanymy atanǵan soń, árine, taq iesi – handy tańdaýy zańdy edi.

«Tósek kórse – sirespesi ustaityn» Meńdiǵuldan jar qyzyǵyn kórip jarytpaǵan Mandýhai Shyńǵystyń baýyry Hasardyń úrimi, ejelden jaqattas Óne-Bolatpen kóńil qosady:  «Oǵan resmi kúieýge tise – Óne-Bolat zańdy taq iesi atanady. Sóitip, umytylǵan taq talasy qaita qozady, handyqtyń ishindegi bylǵaqty endi Hasardyń tuqymdary bastaidy. Shyńǵys áýletinen basqa áýletke kúieýge shyqsa – «qatyn» aty joiylyp, «qara shańyraqtan» aiyrylady, monǵoldarǵa sózi ótpeitin bolady» – degen týǵan aǵalary Jyǵa men Meńdi-Órliktiń   ýáji  kóńiline  qona ketedi.  Urǵashylyq dolylyǵy ustap, Óne-Bolatqa tiiýge keńes bergen Satai saramestiń basyna ystyq shaidy quiyp jiberedi. Eti úirengen Óne-Bolatty ókpeletip almaýdyń amalymen Shyńǵys hannyń árýaǵy qonǵan «segiz aq boz úige» baryp, Alan-gýanyń árýaǵyna shaǵynady: «Óne-Bolat – etenem emes. Qaǵannyń «altyn uryǵyna» kúieýge tiip, jeti ul, bir qyz tabýyma jar bol, Alan-gýa!» – dep jalbarynady. Árine, Alan-gýa týra solai aian beredi. Sóitip, «Saiyn Mandýhai nápsige berilip, lázzátqa qumartsa, jas noian Bolattyń degenine kóner edi. Alaida, ol memlekettiń múddesin joǵary qoidy». 1470 jyly quryltai shaqyrtyp, Batý-Móńkeni – Daian han, iaǵni, Da iýan (Uly iýan patshalyǵynyń uly qaǵany) – degen nyspymen taqqa otyrǵyzdy. Bul kezde Batý-Móńke 7 jasta, Mandýhai 33 jasta edi.

Batý-Móńke baliǵatqa tolǵan soń, iaǵni, 1482-1494 jyldardyń aralyǵynda úsh egiz, bir jalqy ul, bir qyz taýyp, jalǵyz muragerdi etegimen jarylqaidy. Sóitip, «altyn uryqtyń» basy – Alan-gýa ananyń aiany dál keledi. Bir qyzyǵy, Mandýhai qatyn 1490 jyly úshinshi egizge aiaǵy aýyr kezde shaiqasqa qatysyp, attan jyǵylady. Sherikterdiń biri qalqalap atqa mingizip, maidannan alyp ketedi. Aman-esen bosanyp, kezekti egiz ulyn tabady. Soǵan qaraǵanda, «Saiyn Mandýhai» dese – degendei saiyn eken. Biraq, sodan bastap «saiyn qatynnyń» saǵy syna bastapty: saiyn daladaǵy handyqtardy (onyń ishinde, ońtústik Orta jazyq – Sardala men Saryózen, Shyǵys jáne Ortalyq Túrkistan, árine, «Altyn orda» da bar) uly Shyńǵys qaǵannyń qara shańyraǵynyń astyna qaiyra biriktirý armany oryndalmai qaldy. Batý-Móńke – Daian han endi bilikti belsene óz qolyna aldy.  Saiyn Mandýhai  – 1509, Daian han – 1517 ne 1543 jyly  dúnieden qaitty. Endigi  tizgindi Mandýhaidan týǵan kóp uldar ustady.

5.

Mine, oirat-shoros qyzy Mandýhaidyń egizderi naǵashylary oirattardan – «sol qol» – jońǵar áskerin jasaqtap, ózderi «Jońǵar handyǵyn» quryp, sońǵy shylbyrdy qontaishylarǵa – jienderine ustatty. Kóp uryqty shashyratpai Mandýhaidan týǵan Ulys-Bolat, sodan keiin Barys-Bolat «rýh qorǵany» – Tibet pen Ordosty ielegenin erekshe nazarǵa alamyz. Barys-Bolattyń uly Altyn-han tańǵuttardyń «dańqty da qudiretti bilik ári rýh qorǵanyshy» atandy. Al onyń nemere-jieni Qutyqtai-sechen (sheshen, kósem) qontaishy 1577 jyly put nanymyn – memlekettik qasietti din, al dalai lama – Puttyń elshisi – dep jariialady. Qaǵannyń ózi dalai-lamanyń aldynda basyn shulǵyp, múlgip turatyn boldy. Altyn hannyń nemeresi «monǵol tuqymynan shyqqan tuńǵysh jáne sońǵy Dalai-lama IÚ» atandy. Toǵan men Esen hannyń kindiktesi, oirattardyń ulys kósemi Baibaǵys-han 1578 jyly 50 myń áskermen Ertistiń moinaǵynan ótip, qytaidyń dárgeiindegi halha-monǵoldyń 80 myń qolyn talqandap, monǵol imperiiasyn qaita biriktirý kerek – degen dámeni qozdyrady. Qulashyn soltústiktegi Kóshim hannyń jerine sermep, Omby men Esil ózeniniń joǵarǵy aǵysyna ielik etti. 1628-1632 jyldary Ho-Urlyq (Qoiyrlyq) bastatqan torǵaýyttar, dúrbitter «uly noǵai dalasyn kóktei ótip» Edil boiyna  qotaryldy. Orys ǵalymdary Petr I patshamen salystyratyn Batyr-qontaishy taqqa otyrǵan tusta, iaǵni, 1635 jyly Jońǵar imperiiasy tolyqtai qalyptasyp boldy dep esepteledi.

Al 1610 jyly  Baibaǵys han óziniń ulynyń orynyna Tibetke taqýalyqqa jibergen bala keiin «asa dana jáne qasietti Zaia-pandit qutyqty» atandy. Put dinin nasihattap «Jaiyq pen Ertis arasyn, Kóknor men Tibet arasyn sharlap», jońǵar handyǵynyń tutastyǵy men birligine kepildik beretin áýlie dárejesine kóterildi. Jońǵarlardyń qazaq dalasyna jappai qotaryla bet alýyna batasyn bergen de sol oirat, iaǵni, «Mandýhai qatynnyń» qandasy. Sol Zaia-pandit Batyr-qontaishynyń segiz (kei derekte toǵyz) ulynyń biri alty jasar  Galdandy  Tibetke áketip, taqýalyqqa  tárbieleidi. «Qut iesi qutyqty» dárejesin alady.

1653 jyly Galdannyń ákesi Batyr-qontaishy, 1662 jyly ustazy Zaia-pandit dúnieden ótedi. Dalai-lamanyń buiryǵy boiynsha sheberler Zaia-pandittiń músinin jasaidy. Galdan bastatqan oirat taqýalary Zaia-pandittiń órtelgen máiitiniń kúlin qoiý siiamen aralastyryp, qasietti ósiet jazyp, ony músinniń ishine salady.Syrtyna: «Taǵy monǵoldardyń shet aimaǵyna qudiretti din taratýshy» degen Dalai-lamanyń jazýy jazylǵan bul músindi Galdan qutyqty Jońǵariiaǵa ózimen birge alyp keledi. Sóitip, Zaia-pandittiń rýh murageri atanǵan Galdan qutyqty Dalai-lama Ú-ten: «Týǵan aǵam Senge-qontaishynyń janyndaǵy qutyqshysy bolaiyn. Bizdiń oiratta: «Meniń sur arǵymaǵym shabysynan áli jańylǵan joq, meniń sur jebem áli nysanadan shalys ketken joq. Áke, jiber meni joryqqa, attanaiyn!» – degen jyr bar. Jiberińiz meni, Jońǵarǵa»– deidi.  Dalai-lama panchen-lamanyń (qasietti lamanyń) murynynan aqqan qanymen qaimyshtalǵan belgiler (kabalisticheskie znaki) jazylǵan dýananyń bas súiegin syiǵa tartyp: «Put minájatyn tarat, biraq mundaǵy jumbaqty zerde ieleri ǵana bilsin» – dep jolǵa shyǵaryp salady.

 Sóitip, «jońǵar  handyǵyn» – «kóshpelilerdiń sońǵy imperiiasy» atandyrǵan ataqty Galdan  qutyqtynyń Jońǵariiaǵa joryǵy, mine osylai, Dalai-lamanyń «batysty qasietti dinge kirgizýi» týraly amanat-tapsyrmasymen bastaldy. «Qasietti rýh» pen «rýh patshalyǵynyń kepili» Galdan qutyqty aǵasy Sengen-taishynyń qaraýyndaǵylardy dinge uiytyp, basyn shulǵytyp, ózine qaratyp alady. Galdan qutyqty 1669 jyly: barýnǵar – ońtústik (oń qol), jońǵar – soltústik (sol qol) atanyp, ekige bólinip ketken oirattardyń basyn qosamyn – degen jeleýmen Oshyrty-hannyń ordasyna keledi. Qutyqty bolsa da qulqyny: «Tolǵan aidai tolyqsyǵan, qarańǵy túnde betinen tógilgen nur: sol jaǵyna qarasa –  sol jaǵyndaǵy  ormanǵa, oń jaǵyna qarasa –  oń jaǵyndaǵy ormanǵa jaryq  túsirip, ár tal aǵashyn sanaýǵa bolatyn, eger kózin sýǵa qadasa –  tuńǵiyq tereńdegi ár balyqty sanaýǵa bolatyn» – Oshyrty hannyń qyzy Aný arýda bolady.Sol saparda, Jońǵar hany Sesen-taishy men Jotpa-batyr tún ishinde Barýnǵar hany, Galdannyń bir áke, bir shesheden týǵan aǵasy Senge handy óltirip ketedi. Galdan muny estip, Oshyrty-hanmen anttasyp, kek alýǵa serttesedi. Galdannyń ordasy – Ertis, Sesen-hannyń ordasy – Emil ózeniniń boiynda edi. Qaranor kóliniń jaǵasynda Sesen-handy talqandaidy. Budan keiin qutyqtylyqtan bas tartyp, ózin qontaishy emes, han dep jariialaidy. Aný arýǵa úsh ret qatarynan jasaý-taralǵy jiberip, aittyrady. Otyz kún oiyn, qyryq kún toiyn ótkizedi. Biraq, Aný arý Galdanǵa baq emes, máńgilik taýsylmaityn kek ákeldi.

Sebebi, týǵan aǵasy Sesen hannyń zańdy taq murageri, óziniń etbaýyry – Sonom-Rabdandy ý berip óltiredi, al ekinshi uly Seben-Rabdan Turpanǵa (ekinshi bir derekte naǵashysy torǵaýythany Aiýkege) qashyp ketedi. Aǵaly-inili ekeýiniń, iaǵni, Galdan men Seben-Rabdannyń  bútin Jońǵariiany bólshektegen, aqyry Monǵoliia men Jońǵariiany qosyp mánjýlerge telitken óshtigi osylai órshidi. Shyńǵys qaǵanatyn qalpyna keltirip, soltústik jáne ońtústik (mánjý   bodandyǵyndaǵy) monǵol handyǵyn oiratpen qosa biriktirýge baryn salǵan, 1679 jyly Shyǵys Túrkistandy jaýlap alǵany úshin Dalai-lama Ú Galdan qutyqtyǵa   «Boshyqty han» – «Táńir jarylqaǵan qaǵan bolsyn» (býrhan tengriin boshgoor haan bolsýn) degen ataq beredi. Bul – Put qudaiynyń jerdegi ókili degen sóz.

Mundai kieli laýazymdy baýyry Seben-Rabdan ǵana moiyndamady. Nege? Kiltipan, sol baiaǵy «kekti besikte» jatyr. Mánjý patshasy Kan si – ońtústikten, Seben-Rabtan – soltústikten, Týshetý han – shyǵys soltústikten qyspaqqa alyp, Monǵoliianyń tolyqtai mánjý bodandyǵyna kósher kezde, mánjý imperatory aǵaly-inili ekeýiniń qandy kegi neden bastalǵanyn suratady. Sonda Seben-Rabdan: «Bizdiń Galdanmen jaýlasýymyzdyń sebebi mynaý. Ol meniń aǵam Sonom-Rabdandy ý berip óltirdi. Bir kezde maǵan (Seben-Rabdanǵa) aittyrylǵan qalyńdyǵym Anýdy (Oshyrtynyń qyzynan basqa, Galdan boshyqtynyń ekinshi qatyny Aný.  Al  Oshyrtynyń qyzy Aný arý ómiriniń sońyna deiin Galdannyń qasynda boldy. Mánjýmen, Seben-Rabdanmen, Týshetý hanmen bolǵan shaiqasqa da qatysypty-mys) tartyp alyp, zorlyqpen qatyn etti. Sóitip meni qatty qorlady. Qalyńdyǵym Aný men balalarymdy Ulan-búdinniń túbindegi shaiqasta  Galdannan  tartyp aldym» – dep jaýap berdi.

Mine, óshtiktiń tórkini qaida! Taǵy da zorlanǵan áiel!

Jońǵardy – imperiia dárejesine kótergen, úsh jaqty qorshaýda qalǵan, uly Sebten-Baljyr Kan-sidiń tutqynyna túsken  Galdan boshyqty han: «Meniń túbime sen jetken joqsyń, Kan-si,  týǵan baýyrym Seben-Rabdan jetti. Jońǵariiany tartyp aldy. Men otansyz qaldym. Men senimen soǵysar edim, biraq, halha monǵoldyń kerin qushtyryp, saryaiaq sherikterińniń tabany Jońǵariiany basady-aý, dep qaýiptenemin. Odan da otanymdy azat saqtaǵanym artyq. Bul qorlyqtan ólip qutylaiyn!» – dep sálem aityp, 1697 jyly 3 mamyr kúni Batys Monǵoliiadaǵy Ashamýtai degen jerde qusalyqpen dúnieden ótti. Seben-Rabdannyń jeri keńip: «Galdannyń jeriniń barlyǵy – meniń kóz aldymda. Qytaiǵa baǵynǵan taishylardyń bári meniń jaýym, sondyqtan maǵan qaitaryp berińder!»– dep shaptyqty. Biraq bul – ashynǵannyń ashýy ǵana edi. Óitkeni, Kan-sidiń saryaiaq sherikteriniń tabany Jońǵariianyń etegin basyp, keýdesine shyǵyp, sol arqyly buryn estip-bilmegen qazaq dalasyna timiskilenip  kirip kele jatqan bolatyn. Bul piǵylyn júzege asyryp, Seben-Rabdanǵa qarsy qoiý úshin Kan-si patsha Galdan-boshyqty hannyń uly Sebten-baljyrdy tiri qaldyryp, dáreje berdi, qyzyn uzatty.

 Biz osymen Galdan Boshyqty han men Tseben-Rabtannyń arasyndaǵy «kekti besikti» terbetken,jońǵar imperiiasyn tarih saqnasyna shyǵarǵan «qaǵanat qatyndary» týraly áfsanany aiaqtaimyz. Aitpaqshy, bul «kekti besiktiń» qazaq hany Táýkege jáne Seben-Rabdannyń qazaq dalasyna shabýyl jasaýyna da qatysy bar bolyp shyqty. Ony baiandamasaq, Tseben-Rabdannyń «qazaqqa qastyǵym joq edi, ózderi namysyma tiip, «qalyńdyǵymdy tonap, qorlady» – degen ýáji ataýsyz qalar:

«Seben-Rabtannyń jońǵar hany retindegi alǵashqy syrtqy sharasy qazaq hany Táýkemen aradaǵy soǵys boldy. 1698 jyly kóktemde Seben-Rabdan qytai patshasy Siýan E-ge jazǵan hatynda: soǵysty «óz erkimmen emes, asa májbúr bolǵandyqtan da bastadym. Oǵan Táýke hannyń ozbyrlyǵy sebep boldy. Áýelide Táýke menen: Galdannyń tusynda tutqynǵa túsip, Lhasadaǵy Dalai-lamaǵa syiǵa tartylǵan ulyn bosatýǵa kómektesýimdi ótindi, onyń esesine, ol – Táýke menimen odaqtas jáne tatý bolatynyna sendirdi. Men – Seben-Rabdan, Táýkeniń ulyn bosattyryp alyp, onyń qaýipsizdigin  saqtaý úshin qasyna 500 adam qosyp qaitardym. Biraq ta Táýke meniń bul qaiyrymdylyǵymnyń qarymtasyn qastandyqpen qaiyrdy, meniń adamdarymnyń birin qaldyrmai qyryp tastady. Sodan keiin meniń qolastymdaǵy Ýrkedei-Batyr-táijini jáne onyń adamdaryn túgel óltirip, tonady, ózine tutqyn etip aldy. Sodan keiin kóp ýaqyt ótpei júz tútinnen asatyn meniń uranhai jasaqtarymdy áielimen, balasymen, barlyq mal-múlkimen tartyp aldy. Sonymen qatar Táýke han Edil boiynan Jońǵariiaǵa uzatylyp kele jatqan meniń qalyńdyǵymnyń, Aiýke hannyń qyzynyń kóshine shabýyl jasady. Sondai-aq, ol – Táýke han Resei jerinen taýar alyp kele jatqan meniń kópesterimdi tonady. Sondyqtan da men onyń  qysasyna– qysas jasap,  áskerimmen soǵysqa attanýǵa májbúrmin. Men osy habar arqyly, sizge,  mártebeli aǵzam, meni soǵysqumar eken dep oilamasyn degen úmitpen ózimniń jazyqsyz ekenimdi málimdeimin» (I.Ia.Zlatkin) – deidi.

 Seben-Rabdannyń jazyp otyrǵany shyndyq pa, joq, jai bopsa ma? Álde bul: jońǵarlardyń 1628-1632, 1643, 1680, 1681-1684 jyldary qazaq dalasyna jasaǵan joryqtaryna qaitarǵan Táýke hannyń jaýaby ma? Seben-Rabdannyń tusyndaǵy qazaqty «aqtaban shubyryndyǵa ushyratqan» 1711-1712, 1714, 1717 jylǵy jáne «Alqakólge aparyp sulatqan» 1723 jáne 1725 jylǵy shapqynshylyqqa «sebep bolǵan», shynymen de, Aiýke hannyń qyzynyń – Seben-Rabdannyń qalyńdyǵynyń kóshiniń  shabyndyǵa ushyraýy ma? Sonda, «kekti besiktiń» quny úshin ár bes qazaqtyń úsheýi basyn bergeni me? Anyǵy: 1726 jyly Bileýti ózeniniń boiynda 65 myń qalmaq áskerin 40 myń qazaq qolynyń jeńgeni, Seben-Rabdannyń 1727 jyly ólgeni, sol jyly Ańyraqai shaiqasynda qazaqtardyń sheshýshi jeńiske jetkeni. Al osy qyrǵynǵa Seben-Rabdannyń qalyńdyǵynyń qolǵa túsýi sebep boldy ma, ol jaǵyn túbirlep túsindirý qiyn. «Bai qimaq – jan qimaq» degen qazaq mátelin bilemiz, alaida «qatyn úshin jan pida» degendi estimeppiz. Degenmen de, dúnieniń arǵy-bergi tarihyndaǵy, sonyń ishinde osy áfsanadaǵy qandy qyrǵyndardyń barlyǵy «qatyndardyń – imperatritsalardyń» kesirinen ýshyqqanyn eskersek, ol da múmkin. «Kekpen terbetilgen besikte» aiaýshylyq bolmaq emes. Sóitip, «kekti jatyrda» týyp, «kekti besikte terbetilgen», «kekti joryqtan» paida bolǵan jońǵar handyǵy aqyry «Aný qatyn» men Aiýke hannyń qyzynyń jáne naǵashyly-jiendi Davatsi men Ámirsananyń kesirinen  joiylyp ketti.

Álqissa, mine, osy joldarmen biz de dittegen jerimizge jettik. Jońǵar handyǵyn tarih saqnasyna shyǵarǵan: kekti besikte terbetilgen; ne áke-sheshesin, aǵa-baýyryn óltirip, ápke-sińilisi zorlyqpen tul etilgen; ne el-jurtyn aman saqtap qalý úshin basyn keiqýat qatyndyqqa kóndirgen; ne handyqty saqtap, ulysyn handyq deńgeiine jetkizgen «kekti qatyndar» ekenin erli-zaiypty Pochekaevtardyń jinaqtaǵan derekterine júgine otyryp paiymdadyq. Osy áfsanada aty atalǵan, eskishe – qatyn, bizshe – áielderdiń ár qaisysy, basynda eskertip ótkenimizdei, «sanda – sanaty, tórde – oryny joq» jońǵar handyǵynyń tarih saqnasyna shyǵyp qana qoimai, «kóshpelilerdiń sońǵy imperiiasy» deńgeiine jetýge, biri – tamshydai, biri – tumadai, biri – bulaqtai úles qosyp, aqyry kekti teńizge ainaldyrdy.Túpki «kekti besik» Bodanshar-Muńlyqtyń júkti áieldi zorlaýynan bastaldy. Ambaǵai qaǵan qyzyn uzatqan jolda ýlanyp óldi. Esýkei merkittiń uzatylyp bara jatqan qalyńdyǵy Óleýin-újindi tartyp aldy. Esýkeidiń ózi  Bórte-újinge qudalyq túskende ýlanyp óldi. Bórte-újindi merkitter tartyp aldy. Kóptiń kózinshe zorlanǵan Terken qatyn ulysty beske bóldi. Úgil-Qaimyshtyń tusynda bilik Úgedeiden Tolý áýletine kóshti. Sorqaqtan qatyn uly quryltaidyń bedelin túsirdi. Shápi – «uly jurttyń» dinin ózgertti. Mandýhaidyń tusynda,  «altyn uryqqa» áielder (qatyndar)  áýleti jaǵynan alystan kep qosylatyn jiender – oirat ulysy»  taqqa umtyldy.

Olar ózderiniń, iaǵni, shorostardyń arǵy tegin asyldandyrý úshin, Shyńǵys hannyń shyǵý tegine balama retinde mynadai ásire  áfsana shyǵardy. Este joq eski zamanda jas ańshy biik taýdyń basyndaǵy ien kólge keledi. Onyń jaǵasynan sýǵa túsip júrgen periniń qyzdaryn kóredi. Bireýin ustap alyp, maýqyn basady. Arada toǵyz ai ótkende periniń qyzy tapqan ulyn aǵashtyń basyna ilip ketedi. Ony aǵashtyń óskini emizip ósiredi. Aǵashty soraptap emip óskendikten «sorap, shorap, shoros» atanyp ketedi. Ony taýyp alǵan adamdar bir ǵulamaǵa kórsetedi. Oqymysty: Kókten týǵan áýlie bala eken. Han sailańdar – deidi. Shoros taipasy sol áýletten taraǵan-mys – delinedi (E.I.Kychanov). Ekinshi bir ańyzda, jas sábidi aǵashtyń qabyǵynyń arasynan taýyp alady. Bul qypshaqtardyń taralýy týraly ańyzdan ainymaidy.Qalai degenmen de, shorostardyń, oirattardyń arǵy teginde «kekti de kúmándy» besikke qatysty bir buldyrlyq bar.

Qoishy, sonymen, álgi «periniń tuqymdary», Shoros qyzy Mandýhaidyń uly – Bolattar – Batyrlanyp, handyq qurdy. Solardyń ishindegi eń qaterlisi –  Qutyqtai-sechen qontaijy boldy. Ol: Senderdiń endigi uly uryqtaryń – batysta ósip-kókteidi. Put qudaiy senderge «Altyn ordany» meńzep tur. Attan. Put dinin taratyńdar. Men batamdy berdim! – dep jar salýy muń eken, qontaishy ataýly batysqa – qazaq dalasyna, iaǵni,  Sarydaladan – Saryarqaǵa  dúlei quiyn bop lap qoidy.

Al, bul tarih – bizdiń ustynymyzdan tys taqyryp. «Kekti besikten» týǵan tuqymdar kekti imperiiany dúniege ákeldi. Al sol «kekti imperiianyń» qyzdary men jesirlerinen týǵan jienderi – «qalmaqtan jylqy qaiyrǵan, qatyn-balasyn aiyrǵan» qazaqtar – kóshpendilerdiń sońǵy uly imperiiasynyń toz-tozalasyn shyǵaryp, jer betinen atyn óshirip tyndy.

Bul ne sonda? Tarihi zańdylyq pa, joq, tarihtyń tálkegi men mazaǵy ma? Álde, jórgeginen ushynǵan kekti besiktiń zaýaly ma? Kim bilsin.

Besigimiz buzylmasyn! Támát-tamam.

Tursyn Jurtbai

Ult portaly