تۇرسىن جۇرتباي. كەكتٸ بەسٸك نەمەسە «كەكتٸ قاتىندار» مەن «كەكتٸ جاتىردا» ۇيىعان حاندىق

وسى ارادا مىنانى ەسكەرتە كەتەمٸن: قاتىن – قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە ارحايزمگە اينالعان ۇعىم, ول ەۋەلگٸ زاڭدىق قۇقى مەن ماعىناسى بويىنشا  – دەرەجەلٸك اتاۋ. وتاعاسىنان كەيٸنگٸ زاڭدى بيلٸك يەسٸ, جەرگە مۇراگەرلٸك  ەتەتٸن, مٷلٸك پەن مالدىڭ  ەنشٸلەسٸ, سىباعا باسى. قازاق قوعامىنداعى قاتىندار – يەرارحييالىق (ەۋلەتتٸك) ورنىنا قاراي: بەيبٸشە, توقال, قۇداعي, قۇداشا, كەلٸن, قىز, ابىسىن, اجىن, جەڭگە, سونداي-اق  ٶزٸ تەڭدەس ەركەكتەرمەن تەڭ قۇقىقتا – ناعاشى, جيەن, بٶلە رەتٸندە ەر قايسىسى ٶز ورىنىنا قاراي بيلٸككە ارالاسىپ, ەنشٸ الىپ,   تيٸستٸ  سىباعاسىن بٶلٸسكەن. تٸپتٸ كٷڭنٸڭ دە مۇراگەرلٸك قۇقى بولعان. ال  بٷگٸنگٸ ەدەبي تٸل اينالىمىنداعى ەيەل ۇعىمىنىڭ اراب تٸلٸندەگٸ ماعىناسى – كٷڭسٸ, ياعني, كٷڭنەن دە كٷنٸ تٶمەن, باس ەركٸ جوق, ٶلسە – قۇنسىز, ەڭبەگٸنە جالاقى تٶلەنبەيتٸن, تۋعان بالاسى دا ەسەپكە الىنبايتىن باسىبايلى ٷي سالماسى. كەڭەستٸك تەڭگەرمە ساياسات تۇسىندا ساۋاتى ورتادان تٶمەن, تەربيە مەن ەدەپ سٸڭبەگەن بەلسەندٸ قازاق ەيەلدەرٸ: بٸز مەنشٸك يەسٸ – قاتىن ەمەسپٸز, مال-مٷلٸكسٸزبٸز, باسىبايلى كرەستيانكالار سيياقتى بٸز دە ەيەلدەرمٸز –  دەپ تاپتىق استار بەرٸپ, 1927 جىلدان باستاپ شىققان جۋرنالدىڭ اتىن «ەيەل تەڭدٸگٸ» (كەيٸنگٸ «قازاقستان ەيەلدەرٸ»)  دەپ اتادى. سودان باستاپ «ەيەل» ۇعىمى جازبا ەدەبي تٸلدٸك تەرمين رەتٸندە قالىپتاسىپ قالدى. ال ٶزبەك, تٷرٸكمەن, قىرعىز, تاتار, نوعاي, قاراقالپاقتار «ەيەل» تەرمينٸنەن سانالى تٷردە باس تارتتى. ەيەلدەرگە ارنالعان باسىلىمدار «ٶزبەكستان قوتىن-قىزلارى», «تاتارستان قاتىنلارى»  دەپ اتالدى. بٸز, نەگٸزگٸ ەفسانا ارقاۋىنىڭ ماقساتىنا سەيكەس, ولاردىڭ تاق بيلٸگٸنە يەلٸك ەتەتٸن زاڭدى قۇقىن, بيلٸك اياسىن, مۇراگەرلٸك ەنشٸسٸن انىقتايتىن دەرەجەلٸك ماعىنا بەرەتٸن   «قاتىن» اتاۋىن قولداندىق. ەيتپەسە, ولاردىڭ «قاتىندىق» رۋحىن ەيەلگە دەيٸن تٶمەندەتسەك, وندا يمپەرييانىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان, قۇرىلتايدىڭ شەشٸمٸ ارقىلى «قاتىن» (يمپەراتريتسا) دەرەجەسٸ بەرٸلگەن تەركەن قاتىندى,  ٶگٸل-قايمىش قاتىندى, سورقاق قاتىندى, شەبي قاتىندى, ماندۋحاي قاتىندى, تايدۋللا قاتىندى «كٷڭ» ەسەبٸندە كەمسٸتكەن سيياقتى كٶرٸنەر ەدٸك. مۇنداي ماعىناسى تەرٸس تٷسٸنٸك بەرەتٸن ۇعىمدار ەر تٸلدە كەزدەسەدٸ. سونداي-اق, وسى ەفسانادا كەزدەسەتٸن «التىن ۇرىق», «كەكتٸ جاتىر», «كەكتٸ قاتىندار», «ۇلى جەسٸرلەر», «كٷندەستەر» ت.ب. تىرناقشاعا الىنعان سٶزدەردٸڭ تاريحي تەرمين ەكەنٸن ەسكەرتٸپ, جاتسىنباي قابىلداۋدى ٶتٸنەمٸز. ال سٶزٸمٸز سەنٸمدٸ شىعۋى ٷشٸن:  «حاتۋن – تيتۋل پرەدستاۆيتەلنيتسى حانسكوگو رودا. يم وبلادالي داجە تە دوچەري حانوۆ, كوتورىە سوستويالي ۆ براكە س پرەدستاۆيتەليامي مەنەە زناتنىح سەمەيستۆ. سۋپرۋگي حانوۆ يز چيسلا دوچەرەي بەكوۆ نە يمەلي پراۆا نا ەتوت تيتۋل ي نازىۆاليس وبىچنو ۋدجين (فۋدجين) يلي بەكي (بەگٸم – ت.ج.), ۆپروچەم, ۆ لەتوپيسنوي تراديتسيي يح تاكجە موگلي نازىۆات حاتۋن, نەسكولكو پوۆىشايا يح ستاتۋس» – دەگەن ورىس عالىمدارى ر.يۋ. پوچەكاەۆ پەن ي.ن. پوچەكاەۆانىڭ  پٸكٸرٸن تٷپنۇسقا بويىنشا كەلتٸرۋدٸ ورىندى سانادىق.

تەكتٸ دەگدار شەكەرٸمنٸڭ  سەندٸرە بايانداۋىنشا, ۇلت بوپ ۇيىپ كەلە جاتقان قازاق قاۋىمىنىڭ  ەر ٷش ادامىنىڭ ەكەۋٸن قاسىم ەتكەن,   ەسٸل جۇرتتى «ەلٸم-ايلاتىپ» زار  قاقساتقان, «القاكٶلگە اپارىپ سۇلاتقان»  – «جوڭعار حاندىعى» تاريح ساقناسىنا قايدان شىعا كەلدٸ, وسى? ۇلى شىڭعىس حاننىڭ, كەيٸنگٸ – جوشى, شاعاتاي, ٶگەدەي, تٶلە ۇلىستارىنىڭ تۇسىندا «ساندا – ساناتى», «تٶردە – ورىنى جوق» قونتايشىلار قالاي جەنە قاشان قاتارعا قوسىلدى? سارىٶزەن مەن ەدٸل-جايىقتىڭ اراسىنداعى اسپان استىنداعى ۇلانعايىر كەڭٸستٸكتٸ  «قاندى  قۇيىن» بوپ  جايپاپ ٶتكەن, «قان مەن كەككە جەرٸك بوپ تۋعان», «ۇلى جۇرتتىڭ» جيەندەرٸن  (مونعولدار قىزدان تۋعان تاق مۇراگەرٸن «قونتايشى» دەپ اتايدى) – ورتالىق ازييانىڭ ويرانىن شىعارعان ويراتتاردى حاندىقتان دەمەتتٸرٸپ, دەنٸكتٸرگەن كٸم? اققورعاننىڭ (گانسۋ ٶلكەسٸندە) قاقپاسىنا: «بۇدان ارى قىتاي جٷرەتٸن جول جوق» – دەپ جازىپ قويعان (ال ونىڭ جارتاستاعى  نۇسقاسىن «قىزىل جٷگٸرمەكتەر» حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنداعى مەدەني تٶڭكەرٸستە جارىپ جٸبەرگەن), سارىارقا ەسٸ تٷگٸل ەلەسٸنە كٸرمەيتٸن  مەنجۋ يمپەريياسىنىڭ «سارىاياق شەرٸكتەرٸن» جوڭعارلار ٶزٸمەن قوسا قازاق دالاسىنا قالاي ەرتٸپ ەكەلدٸ?

سونىمەن...

شيرەك عاسىر بويى قاعىستىرعان وسى ساۋالدارعا قاتىستى بارلىق  جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ مويىنىما الا وتىرىپ, بۇعان بٸر سٶزبەن مەن: «قاسٸرەت قۇيىنىن ٷيٸرگەن كەكتٸ قاتىندار مەن كەكتٸ جاتىردا ۇيىعان حاندىق جەنە كەكتٸ بەسٸكتە تەربەتٸلگەن «التىن ۇرىقتار»  – دەپ جاۋاپ بەرەمٸن.

سەبەبٸ, دٷنيە تاريحىن استى-ٷستٸنە تٶڭكەرە قاعىستىرىپ, ادامزات تاريحىنا بەتبۇرىس جاساعان  قۇدٸرەتتٸ يمپەراتور اتانعانىمەن دە, تسەزاردىڭ دا (كلەوپاترا), اتتيلانىڭ دا (يلديكو), يۋستيناننىڭ دا  (فەودورا), تاڭ گاۋزۇڭنىڭ دا (ۋزى تيان), شىڭعىس حاننىڭ دا (اڭىز بويىنشا  تاڭعۇت حانشايىمى), سايىن سٷلەيمەننٸڭ دە (روكسالانا), ناپالەوننىڭ دا (دجوزەفينو), مەنجۋ پاتشالىعىنىڭ دا (چان فىڭنىڭ جاماعاتى, فۋڭ زىنىڭ شەشەسٸ سىچي تايحۋ) قىر جەلكەسٸن قيعان وسى «ۇلى قاتىندار». ولار تۋرالى تاريحي زەرتتەۋلەر مەن كٶركەم شىعارمالاردىڭ ٶزٸ بٸر كٸتاپحانانىڭ قورىن تولتىرادى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلىسىن ٷش ۇرپاققا جەتكٸزبەي  «اتا جۇرتتىڭ» تٸزگٸنٸن ۇستايتىن  «التىن ۇرىقتى»   ازدىرىپ تىنعان دا سول «ۇلى  جەسٸرلەر». ال جوڭعارلاردىڭ ۇلۋ سيياقتى «سٷيەكتٸ شاپان» جامىلىپ جاندىعۋىنا سەبەپكەر بٸر-اق قاتىن. ول – ويرات بەگەرسٸن تايشىنىڭ قىزى ماندۋحاي.

بۇل «يمپەراتور قاتىندار» قاقىندا ب.ٷشوق, ي.دە رەحلەۆي, ك.ۋولدەگەر, ف.ۆ.كليۆز, ت.ي.سۇلتانوۆ, د.ۋەزەرفورد, و.گايۆورونسكيي, ە.ي.كىچانوۆ, گ.ابدۋللاەۆ, ا.ۆ.بەلياكوۆ, م.ۆ.مويسەەۆ, ۆ.ماگلينوۆ ارنايى ەفسانالار جازدى. سونىڭ ٸشٸندە ر.يۋ. جەنە ي.ن. پوچەكاەۆتاردىڭ  مونوگرافيياسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. مۇنى بٸلمەي, ۇلىستاردىڭ ىدىراۋىن, سونىڭ ٸشٸندە جوشى ۇلىسىنىڭ سوڭعى زاڭدى مۇراگەرٸ بوپ سانالاتىن, «التىن وردا كٷيرەگەن سوڭ تەك ٶزٸ عانا ٶمٸر سٷرۋٸن جالعاستىرعان قازاق حاندىعىنىڭ» (ر.يۋ. پوچەكاەۆ, ي.ن.پوچەكاەۆا)   تاريحىن وي مەن بويعا سٸڭٸرە تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس.

 «كٷندەستەردٸڭ» «كەكتٸ جاتىرىنان» تۋعان «التىن ۇرىقتارى» مەن «كٶشپەلٸلەردٸڭ سوڭعى يمپەريياسى» اتانعان جوڭعار قونتايشىلارىنىڭ بويىنا  ٶشپەندٸلٸك   ۋىتى ولاردىڭ شاراناسىنان جايىلدى. بۇل ۋىتتىڭ اسقىنىپ كەتكەنٸ سونداي, قاعاننىڭ نەمەرەلەرٸ شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە باس ەركٸندٸگٸن بەرگەن  قاتىنى, كەرەي قىزى ابيكە-بەكيدٸ (ايبيكە بەگٸم –?), ياعني, ۇلى شەشەسٸن  جەنە   سوعان قوسا تاق مۇراگەرلەرٸنٸڭ ون بٸر  «ۇلى قاتىنىن»  شيرەك  عاسىردىڭ  ٸشٸندە  «بەلٸن سىندىرىپ»  تىندى  (مونعولدار ومىرتقاسىن وپىرىپ تىندىمداۋدى «قان شىعارمايتىن  قۇرمەتتٸ ٶلٸم» دەپ ەسەپتەيدٸ). سونىڭ كەسٸرٸنەن ۇلى قاعاننىڭ قازاسىنا جيىرما بەس جىل تولعاندا تٶرت ۇلىستى تالاسسىز باسقاراتىن زاڭدى نەمەسە تٸكەلەي مۇراگەر قالمادى. ەرينە, «التىن ۇرىق» ساقتالعان, بٸراق ولاردىڭ بارلىعى دا: ەكەسٸن, اعاسىن, ٷرٸم-بۇتاعىن كٶزٸنشە قىرعان تاق يەسٸنە ولجاعا تٷسٸپ, سولاردىڭ باۋىرىن زورلىقپەن جىلىتۋعا مەجبٷر بولعان  «كەكتٸ قاتىنداردان», ياعني, كەكتٸ كەلٸنشەكتەر مەن قىزداردان تۋعان ەدٸ. ال ولاردىڭ «كەكتٸ جاتىرىندا» ۇيىعان ۇرپاقتار اتالاس ەكەلەرٸنٸڭ دە («ەۋلەت اتاسى» اتانعان باتىيدان باسقالارىن), اعا-باۋىرىنىڭ دا, كٷندەس شەشەلەرٸنٸڭ دە, تٸپتٸ ەكە-شەشەدەن كٸندٸگٸ بٸر تۋعاندارىنىڭ دا  «بەلٸن سىندىردى», «اۋىزىنا قۇم قۇيىپ تۇنشىقتىردى»,  «اۋىزى مەن ارتقى تەسٸگٸن تٸگٸپ», «كيٸزگە وراپ سۋعا باتىردى»,  «ۋ بەردٸ», «دارعا استى».

ونىڭ باستى سەبەبٸ, ەكەسٸن ٶلتٸرٸپ, شەشەسٸمەن قوسا  ٶزٸ دە بوداۋلانعان  «قاتىنداردىڭ كەگٸ» مەڭگٸلٸك جٸبٸمەيتٸن كەكتٸ شەمٸرشەك بوپ قاتىپ قالعاندىعىندا ەدٸ. سول كەكتٸ قايىرۋ ٷشٸن, توز-توزالاسى شىققان «ۇلى جالايىر ۇلىسىنىڭ», «مەركٸت مەملەكەتٸنٸڭ», «ۇلى نايمان مەملەكەتٸنٸڭ», «كەرەي حاندىعىنىڭ», «ورمان ەلٸ – قىپشاق بٸرلەستٸگٸنٸڭ», «الشىندار ەۋلەتٸنٸڭ», «وڭعۇت (ۋاق) بەكتٸگٸنٸڭ», «ويرات قوسىنىنىڭ», قاراحانيلەر دەۋلەتٸنٸڭ, حورەزم دەشتٸ-قىپشاق  حاندىعىنىڭ, قيدان (كەيٸننەن نايمان كٷشلٸك حان گۋرحان اتانعان) مەملەكەتٸنٸڭ   (بۇلاردىڭ بارلىعى دا حح عاسىردىڭ  ورتاسىنا دەيٸنگٸ تاريحي زەرتتەۋلەردە  قولدانىلىپ كەلگەن رەسمي اتاۋلار) شاڭىراق يەلەرٸن امان-ەسەن ساقتاپ قالىپ, قاتارعا قوسۋعا ۇمتىلدى. وسى تۇقىمداردىڭ قايسىسى ٷستەم بولسا, ناقتىراق ايتساق, قاي تايپانىڭ قىزى «التىن تٸزگٸندٸ» قولىنا السا, سول  ۇلىس ساراي ساياساتىنا بەلسەنە ارالاستى.

تٸپتٸ شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ وسى «كەكتٸ قاتىندار مەن كەكتٸ جاتىردا ۇيىعان» ۇرپاقتارىنىڭ تٷپتٸڭ-تٷبٸندە «اتا جۇرتتى» ويرانداپ تىناتىنىن تٷسٸندە كٶرٸپ, شوشىپ ويانىپتى. تٷسٸندە ايان بەرگەن كەرەي قىزى ابيكە-بەكيدٸ  (ايبيكە بەگٸمدٸ – ?) ٶلتٸرۋگە ەرۋاقتىڭ زاھارىنان سەسكەنەدٸ. تەك ونىڭ كٶزٸ رەتٸندە «جوزى مەن التىن توستاعاندى عانا الىپ قالىپتى», «قالعانىنىڭ بارلىعىن, «قاتىن» اتاۋلىنىڭ زاڭدى مەنشٸگٸ بولىپ تابىلاتىن وردانى, وعلاندارىن (ەسكەرٸن), ساراي سىپايىلارى مەن ٷي قىزمەتكەرلەرٸن, قازىناسىن, تابىندارى مەن ٷيٸر-ٷيٸر جىلقىلارىن ابيكە-بەكيدٸڭ ەنشٸسٸنە بەرٸپتٸ» (راشيد-اد-دين) جەنە ابيكە-بەكيدٸ سول كٷنگٸ كٷزەت نويانى كەكتەيگە ۇزاتىپ سالادى. ابيكە-بەكي مەن كەكتەي ەكەۋٸنەن تۋعان دوشىن باھادٷر 1236 جىلعى ۇلى قۇرىلتايدىڭ شەشٸمٸمەن شىڭعىس تۇقىمدارىمەن تەڭ مٶلشەردە قىتاي جەرٸنەن ٷلەسٸن الادى جەنە ەڭ جوعارعى بيلٸك مەرتەبەسٸنە تاعايىندالادى. بۇل – ۇلى ۇلىستىڭ تەلٸمدەلۋٸنٸڭ سٸرگەتارتارى, قاعاندى شوشىندىرعان تٷستٸڭ جورۋى ەمەس, جوراسى  عانا ەدٸ.

سونىمەن, شىڭعىس يمپەريياسىنىڭ تٷبٸنە جەتكەن «كەكتٸ قاتىندار مەن كەكتٸ جاتىردا ۇيىعان حان مەن حاندىقتاردىڭ» كەك قايىرۋ بىلعاعى باستالىپ كەتتٸ. ۇلى يمپەرييا قۇلاۋعا بەت الدى. ونىڭ «تٶرٸن (بيلٸكتٸ) تٸلٸپ, ەتەگٸن جىرتقاندار» – «ۇلى قاتىندار», ياعني, ەۋەلگٸ كٷيەۋٸن ٶلتٸرٸپ, ٶزٸن العان – جەسٸرلەر, ەكەسٸ مەن ەركەك كٸندٸكتٸ اعا-باۋىرىنىڭ تٷپ-تۇقييانىن قالدىرماي قىرىپ, بوداۋعا تٷسكەن – جەتٸم قىزدار جەنە سولاردىڭ جاتىرىنان شىعىپ,  ٶزگە اتالاسىنا ٶش بوپ تەربيەلەنگەن وعلاندار.

بۇعان قارسى مىڭ كٸتاپتان  بەس  مىڭ سٸلتەمە كەلتٸرٸپ, تاق تالاسىنىڭ تاۋقىمەتٸن تالقىعا ساپ,  قارسى ۋەج كەلتٸرۋگە بولادى.  بٸراق: سول تاۋقىمەت تامىرى اناسىنىڭ كٸندٸگٸنە بايلانبادى جەنە شەشەسٸنٸڭ, سول ارقىلى  ناعاشىلارىنىڭ كٶمەگٸنە سٷيەنٸپ تاققا وتىرمادى – دەپ ەشكٸم دە ايتا المايدى. ايتۋى دا مٷمكٸن ەمەس. تٸپتٸ كەشەگٸ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن ويراتتاردىڭ «جوڭعار» دەرگەيٸنە يە بولۋىنا دا سول «ۇلى قاتىنداردىڭ» تٸكەلەي ىقپالى بولدى. پٸكٸر – دەلەلدٸ, تۇجىرىم – تيياناقتى شىعۋى ٷشٸن تەك «ۇلى قاتىندار» مەن حانىمداردىڭ (كەيٸنگٸ ۇعىم) جەكە باستارىنا قاتىستى اتا كەگٸ جولىنداعى بىلعاقتارىن ۇتىمداپ, جاتىق بايانداپ بارىپ, جوڭعارلاردىڭ  كەكتٸ بەسٸگٸن تەربەتكەن ويرات بەگەرسٸن تايشىنىڭ قىزى ماندۋحايعا  كٶشەمٸز (ەفسانانىڭ   باستى ماقساتى دا سول). سونىمەن, «سٶز –  سٷيەكتٸ, بۋىن – سٸڭٸرلٸ» بولۋى ٷشٸن, ەلقيسسانى, بەرگٸگە بۇرماي,   اجىرعىنى ارىدان   اجىراتۋعا مەجبٷرمٸز.

1.

كەسٸرلٸ سٶز, كەجٸرلٸ قاعىتپاسىز, تۋراسىنا كٶشسەك, شىڭعىس   ۇلىسىن ۇيىتقان  وردا: «قاتىنداردىڭ كٶز جاسىنا بۋاز بولسا قارا جەر, وندا ونىڭ ەر تامشىسىنان بٸر-بٸر اجداھا ٶسٸپ شىعار ەدٸ» – دەگەن شەكسپير جازىپ, ەۋەزوۆ اۋدارعان وتەللونىڭ  تولعاۋىن   ەسكە سالادى. سەبەبٸ, باباسى امباعايدان, ەكەسٸ ەسۋكەيدەن جەنە تەمۋجيننٸڭ ٶزٸنەن باستاپ جەتٸنشٸ ۇرپاعىنا دەيٸنگٸ قالىڭدىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ «بويىنا ەركٸنەن تىس  بالا بٸتتٸ», نە زورلىقپەن, مەجبٷرلٸكپەن «بارشا مونعولدىڭ قاعاندارىنىڭ» تٶسەگٸنە تەلٸنٸپ, «التىن ۇرىقتى» ۇيىتتى.

اڭسار مەن ەسٸرە ەفسانانى (ميفتٸ) مانسۇق ەتپەيمٸز, بٸراق  دوبۋ مەرگەننٸڭ جەسٸرٸ الان-گۋا نەكەسٸز  ٷش ۇل (بۇقا-قاتاعان, بۇقاتى-سالجى, بودانشار-مۇندار) تۋعانى انىق. سوندا مەرگەننٸڭ  بەل بالالارى بەلگٸتاي (بەلگٸنتاي) مەن بٷگٸنتاي (بٷگٷنتەي): «ەرٸ كٷيەۋٸ جوق, ەرٸ جاقىن اعايىنى جوق بولسا دا, بٸزدٸڭ شەشەمٸز ٷش ۇل تاپتى. ال بٸزدٸڭ ٷيدە مەلٸك-باياۋىت مالايدان ٶزگە بٶگدە جان جوق. وسى سٷمەلەكتەر سونىڭ نىسپىنى شىعار» («مونعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ»,18-تارماق) – دەگەن كەدٸك ايتادى. بۇعان الان-گۋا انا: «سەندەر بۇل جايدىڭ مەنٸنە تٷسٸنگەن جوقسىڭدار. تٷن سايىن بٸر اقسارى ادام بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ شاڭىراعىن جاپ-جارىق قىپ كٸرٸپ كەلٸپ, مەنٸڭ قۇرساعىمدى سيپاعاندا, ونىڭ نۇرى جاتىرىما سٸڭٸپ كەتەتٸن. ول ادام كٷن شىعار كەزدە يتشە ەركەلەپ شىعىپ كەتەتٸن. بۇل جايدى بٸلمەي جاتىپ, نەمەنەگە كٷمەنداناسىڭدار?!.  اللانىڭ اساسىنان بەرگەن ۇلدارى عوي, بۇلار. ولاردى توبىرعا تەڭەۋگە بولا ما? قاراپايىم ادام حاعان بولسا عانا مۇنىڭ مەنٸن تٷسٸنەر» (سوندا, 21), – دەپ بالالارىنىڭ كٷدٸگٸن ىدىراتادى.

بۇل سىلتاۋعا ٷرٸم-بۇتاعى يلانار. بٸراق ادام-اتا مەن حاۋا-انا جاراتىلعاننان بەرٸ «اللانىڭ اساسىنان» بالانىڭ بويعا قالاي جەنە قانداي جولمەن بٸتەتٸنٸ بارشاعا ماعلۇم. قۇلا دٷزدە, يەن دالادا مەلٸك مالايدان «ٶزگە ەركەك كٸندٸكتٸ جوق» ەكەنٸ راس بولسا,  ودان  قۇپييا جاساۋدىڭ ەش ايىپ-شامى جوق.  ەندٸ  «التىن ۇرىقتىڭ» العاشقى تامشىسى وسىلاي «كٶكتەن قۇيىلعان نۇردان ۇيىعانىنا» يلانۋدان باسقا امال جوق.  ٶيتكەنٸ دٷنيەنٸ استى-ٷستٸنە تٶڭكەرگەن ۇلى قاعاننىڭ تٷپ  تۇقييانى بەلگٸتاي (بەلگٸنتاي) مەن بٷگٸنتاي (بٷگٷنتەي) كەدٸكتەنگەن بودانشار-مۇنداردان تارايدى. بٸزدٸڭ بۇعان كٷدٸگٸمٸز جوق.

 ەلٸن شاۋىپ, جەسٸرٸن زورلىقپەن باۋىرىنا باسۋ وسى بودانشار-مۇنداردان باستالادى. تٶرت اعاسى تەنتٸرەتٸپ جٸبەرگەن بودانشار-مۇڭلىق يەن تاۋدى كەزٸپ, شٶپتەن كٷركە جاساپ, قارشىعانى باۋلىپ, قۇس اۋلاپ كٷنٸن كٶرەدٸ. يەن بۇلاقتىڭ باسىن جايلاعان يەسٸز ەلمەن ارالاسىپ, ەسٸن جييادى. جاتىرلاس اعاسى بۇقا-قاتاعان ٸزدەپ كەلگەن سوڭ بودانشار-مۇڭلىق ٶزٸنە «جاقسىلىق كٶرسەتكەن ەلدٸ شاۋىپ, جىلقى-مالىن تارتىپ الىپ, حالقىن مالاي ەتەدٸ... بودانشار ۇرانحاي ەۋلەتٸنەن شىققان بٸر جٷكتٸ ەيەلدٸ ۇستاپ الىپ ەيەل ەتەدٸ». سٶيتٸپ «يەسٸز ەلدٸ يەلٸ ەتٸپ», كٷيەۋٸن ٶلتٸرٸپ العان «كەيقۋات ەيەلدەن»   تاراعان ۇرپاقتار «بودانشار-بٶرجٸگەن» اتالىپ, رۋعا اينالادى. كەكتەنەتٸن – ەل, كەك قۋاتىن – ۇل قالماعان  توبىر بٸرٸمەن بٸرٸ اتاسىپ-شاتاسىپ, «بٶرجٸپ» (بٶرتٸپ), «قۇمىرىسقاداي قۇجىناپ, «قۇجىناق» اتانادى» (سوندا, 42). ەلگٸ جٷكتٸ ەيەلدەن تۋعان ۇلعا جاتتان تۋعان (جاجيراد, جادار – جاتتار) دەپ ات قويادى, جامۋحا سول جاتتان تارايدى. بەسٸنشٸ اتاعا جەتكەندە حايدۋدىڭ ۇلى بايسۇڭقار (بايشيحور) قۇسشىنىڭ تٷمەنايىنان (تٷمبيناي) تاراعان قابىل  قاعاننىڭ نەمەرەسٸ ەسۋكەي بارتانۇلىنان تەمۋجين تۋادى.

ەلقيسسا, وسى بۋىنعا كەلگەندە تاعى دا «قالىڭسىز قالىڭدىقتار» حيكاياسى باستالادى. قابىل سەنگٷن-بٸلگەنٸڭ ۇلى امباعايدى قاعاندىققا ۇسىنادى. بۇيىر, قۇيىر كٶلٸنٸڭ جاعاسىن مەكەندەيتٸن «ايىر, بۇيىر» رۋىنا ۇزاتىلعان قىزىن جاساۋلاتىپ بارعان  كەزٸندە سول امباعايدى جولشىباي تاتارلار ۇستاپ الىپ, التىن پاتشالىعىنا (كەي دەرەكتەردەگٸدەي قىتاي پاتشالىعىنا ەمەس, كەيٸن مەنجۋ اتالعان  قيداندا پاتشالىعىنا) سىيعا تارتادى. سٶيتٸپ, امباعايدىڭ باس سٷيەگٸ قاقپانىڭ ماڭدايشاسىنا  التى اي بويى ٸلٸنٸپ تۇرىپتى. امباعاي اقتىق سٶزٸندە ٷرٸم-بۇتاعىنا: «قالايىقتىڭ قاعانى قىزىن ۇزاتىپ بارۋدى مەنٸمەن توقتاتسىن. تاتار تايپاسىنان بەس ساۋساعىڭنىڭ كٶبەسٸ سٶگٸلگەنشە, ون ساۋساعىڭ مۇجىلعانشا مەنٸڭ كەگٸمدٸ الىڭدار!» (سوندا, 53) – دەپ ٶسيەت ەتٸپتٸ.

 تۋرا وسى امباعايدىڭ ٶسيەتٸنەن كەيٸن ەسۋكەيدٸڭ ٶزٸنەن باستاپ  جەتٸنشٸ ۇرپاعىنا   دەيٸنگٸ «كەكتٸ قاتىنداردان» (سول كەزدەن باستاپ قالىپتاسقان رەسمي  اتاۋ) تۋعان «التىن ۇرىقتار» دٷنيەنٸڭ ويرانىن شىعارىپ, استىن ٷستٸنە بٸر تٶڭكەرٸپ تاستادى. مىسالى, ەسۋكەي باھادٷر قۇس سالىپ جٷرٸپ, قالىڭدىعىن ۇزاتىپ ەكەتٸپ بارا جاتقان مەركٸتتٸڭ شيلەدۋ دەگەن نويانىنىڭ كٷيمەسٸنە جولىعادى. كٷيمەدەگٸ قالىڭدىق سىمباتتى دا سۇلۋ ەكەن. ٷيٸنە شاۋىپ كەلٸپ, اعاسى مەن باۋىرىن ەرتٸپ  الىپ, ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ كٷيمەسٸنە تۇرا شابادى. قاراقشىلاردىڭ قاستانشىقپاعىر پيعىلىن سەزگەن ٶلەۋٸن-ٷجٸن قۇداي قوسقان قوساعىنا: «سەن بۇل ٷشەۋٸنٸڭ پيعىلىن سەزگەن شىعارسىڭ. ٶزدەرٸنٸڭ سۇسى جامان. سەنٸ جازاتايىم ەتپەك. تٸرٸ قالساڭ – بٸر كەلٸنشەك تابىلار. كٷيمە سايىن – قىز, كٷركە سايىن – كەلٸنشەك بار. مەندەي بٸر كەلبەتتٸ كەلٸنشەك تابىلار. ەگەر مەنٸ ساعىنساڭ, ەندٸگٸ ايتتىرعان كەلٸنشەگٸڭنٸڭ اتىن مەنٸڭ اتىممەن اتا. ەندٸ جان ساۋعالا. مە, مەنٸڭ يٸسٸمدٸ يٸسكەپ جٷر» – دەيدٸ دە كيگەن كٶيلەگٸن شەشٸپ بەرەدٸ. شيلەدۋ كٶيلەكتٸ ٸلٸپ الىپ ارتىنا قاراسا, ماناعى ٷشەۋٸ تۇمسىقتى اينالىپ, قۇيعىتىپ كەلەدٸ ەكەن. ەندٸ شيلەدۋدٸڭ قۇبا كەرگە قامشى باسقاننان ٶزگە امالى قالمايدى» (سوندا, 54-55). شيلەدۋدٸ «ٷش ٶزەندٸ كەشٸرٸپ, ٷش اسۋدان اسىرىپ, ٸزدەسە – ٸزٸ تابىلماستاي ەتٸپ» قۋعان ەسۋكەي باھادٷر «شاشىن جايىپ جٸبەرٸپ, زار ەڭٸرەپ وتىرعان» ٶلەۋٸن-ٷجٸندٸ زورلىقپەن قاتىندىققا الادى.

شىنىمەن دە, ەسۋكەي باھادٷرگە «قۇمىرىسقاداي قۇجىناعان», «بيدايداي بٶرتكەن» قيياتتان ٶلەۋٸن-ٷجٸندەي «سىمباتتى, سۇلۋ» تابىلماعانى ما? اتاستىرعان, اق تەنٸن العاش سيپاتتىرعان, ٶلٸمگە كٷيەۋٸنٸڭ باسىن قيماعان, سول ٷشٸن ٶزٸن قورلىققا قيعان اڭسارلى جارى شيلەدۋدٸ – ٶلەۋٸن-ٷجٸن ۇمىتا قويادى دەدٸ مە? ەلدە, «العان كەلٸنشەگٸنە ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ اتىن قويعان, سەۋكەلەلٸ كٶيلەگٸن يٸسكەپ» ماۋقىن باسقان شيلەدۋ ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ كەگٸن قايىرماي جانى جاي تابادى دەدٸ مە? ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ بويىنداعى شارانا شيلەدۋدەن بٸتتٸ مە, ەسۋكەي باھادٷردەن ۇيىدى ما? ول «التىن ۇرىق» قايسىسىنىكٸ? 

ەرينە, ەسۋكەيدٸكٸ-مٸس. بٸراق وسى زورلىق جەتٸ ۇرپاققا جەتكەنشە ۇمىتىلمايتىن قاندى كەكتٸ ۇيىتىپ, مەركٸتتەر مەن بٶرجٸگەندەردٸ:  «بەس ساۋساعىنىڭ كٶبەسٸ سٶگٸلگەنشە, ون ساۋساعى مۇجىلعانشا ٶشتٸگٸ» قايتپايتىن اتا جاۋعا اينالدىرعانى انىق. «تەمۋجيننٸڭ   وڭ قولىنا اسىقتاي ۇيىعان قان ۋىستاپ تۋۋى» تەگٸن نىشان با? ول شيلەدۋ مەن ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ بەلٸنەن ۇيىعان كەكتٸ قان ەمەس پە? قالايدا, ەسۋكەي باھادٷر مەن ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ ىقىلاستى تٶسەگٸنەن جاراتىلماعانى انىق. تەمۋجين – ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ بويىنا ەسۋكەيدٸڭ ٶزٸنەن بٸتسە دە ەرٸكسٸزدٸكپەن, قارعىسپەن, كٶز جاسىمەن بٸتكەن شارانا. شيلەدۋدٸڭ قۇشاعىنىڭ   جىلۋىن ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ اي تولماي جاتىپ ۇمىتۋى ۇرعاشىنىڭ تابيعاتىنا جات تۋمىس.

تاتارلار مەن مەركٸتتەردٸڭ, تايجٷتتەردٸڭ  تٷپ-تۇقييانىن تۇلدىر قىلعان ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ جاتىرىندا ۇيىعان وسى «اسىقتاي  قان».

تاريح بەسٸگٸ نەگە بۇلاي تەرٸسقاقپاي تەربەلدٸ? «جەتٸ ۇرپاعىنىڭ جەلكەسٸن قيعانشا» قيۋى قيىلماعان قانداي قاستانشىقپاعىر  ٷردٸس بۇل? ەلدە, بۇقاردان بۇرىنعى جەنە كەيٸنگٸ جىراۋلاردىڭ ابىلايعا قاراتا: «قالماقتان قالىڭسىز قاتىن الدىرعان», «قالماقتان جىلقى قايىرتقان», «قالماقتاردىڭ قاتىنىن ات كٶتٸنە مٸندٸرگەن» دەگەن, قازٸر بٸزدٸڭ دە اۋىزىمىزعا جيٸ تٷسەتٸن  ماساتتى سٶز سول زاماننان قالىپتاسقان «اتا دەستٷر» مە ەدٸ? مٷمكٸن. بٸراق ٷلگٸسٸز دەستٷر.

دەي تۇرا مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ: «ارعى اتام – تايانحاننان باستاعاندا سەگٸز جٷز جىلعى, ون بەسٸنشٸ اتام كٷشلٸكتەن ساناعاندا بەس جٷز جىلعى, قابانبايدان قاراستىرعاندا ٷش جٷز جىلعى كەكتٸ تەكتەگەندەگٸ كٶزٸم جەتكەنٸ مىناۋ: كٸم دە كٸمنٸڭ اتاسى قالماقتان قاتىن الماسا, ياعني, كٸم دە كٸمنٸڭ قالماقتان ناعاشىسى بولماسا, ول ادام – قازاق ەمەس. ٶيتكەنٸ, ەكٸ جٷز ەلۋ جىل بويى جوڭعارمەن سوعىسىپ جٷرگەندە, قالماقتان قاتىندى ولجاعا تٷسٸرمەسە, دەمەك ول ادام جوڭعارمەن سوعىستا ەرلٸك كٶرسەتكەن ەمەس. دەمەك, قازاقتىڭ ازاتتىعىنا ٷلەس قوسپاعانى. ال «ەڭسەگەي بويلى ەسٸم حاننىڭ» بەس قولباسشىسىنىڭ بٸرٸ بوپ, «قاتاعان حان تۇرسىننىڭ» باسىن العان, ٷش قىزىن ولجاعا تٷسٸرگەن, سول جولى ۋلانعان جەبەمەن جارالانىپ ٶلگەن مەنٸڭ كٷشلٸك اتامنىڭ بەيبٸشەسٸ قالماق قىزى قولاڭ ەكەن, سودان تۋعان جالعىز ۇل دەۋلەننٸڭ ۇرپاعى مىنا مەنمٸن. دەمەك مەنٸڭ اتالارىم قازاقتىڭ مەملەكەتتٸگٸ مەن ازاتتىعىنا تٸكەلەي ٷلەس قوسقان», – دەپ  قۇربى-قۇرداس پەن اعايىن-اجىنعا  قورجاڭدايتىنىم قاي «ٷلگٸگە» جاتادى? 

تەمۋجين توعىزعا تولعاندا ەسۋكەي باھادٷر ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ تٶركٸنٸنە – ولونحولارعا قالىڭدىق ايتتىرۋعا اتتانادى. ەرينە, بۇل قۇدالىق ساپاردىڭ حابارىن  «كەگٸ كٷن ساناپ بوجىپ, اي ساناپ بٶرتٸپ, جىل ساناپ قاعىنىپ»  كەلە جاتقان  اق تاتارلار  جەنە ولارمەن پيعىلداس مەركٸتتەر دە بٸلٸپ وتىرادى. ەسۋكەيدٸڭ سوڭىنا اڭدۋ قويادى. بۇل – ەسۋكەي باھادٷردٸ اجالعا شاقىرعان, تەمۋجيننٸڭ قۇتىن اسىرىپ ەرٸ سورىن قايناتاتىن ساپار ەدٸ. قازٸرگٸ قۇلىنبەر جايلاۋىنداعى قوسكٶلدٸڭ ورتاسىن جايلاعان (بۇرىنعى سەكسەر مەن شيقۇرعى) قوڭىراتتىڭ داي شەشەنٸ ەسۋكەي باھادٷرگە: «مىنا ۇلىڭنىڭ كٶز جانارى وتتى, بەت-ەلپەتٸ نۇرلى ەكەن. ەسۋكەي باھادٷر, ٶتكەن تٷندە مەن بٸر تٷس كٶردٸم. تٷسٸمدە: اي مەن كٷندٸ شەڭگەلدەپ ۇستاعان بٸر اق سۇڭقار قولىما قونعان ەكەن دەيمٸن... بٸزدٸڭ قوڭىراتتىڭ كەلبەتتٸ ەيەلدەرٸنەن تۋعان ديدارى سۇلۋ قىزدارى ەجەلدەن قازاقى كٷيمەگە وتىرىپ, بوتا جەتەلەپ, حان ورداسىنا ۇزاتىلىپ كەلەدٸ... مەندە دە بٸر كٸشكەنە قىز بار. جيەننٸڭ مىسىن سول باسار. كٶرٸڭٸز!» – دەيدٸ. كٶرەدٸ. قىز كٶرٸكتٸ ەكەن. ايتتىرادى. «ۇلىمدى يتتەن شوشىتا كٶرمەڭٸز» – دەپ تەمۋجيندٸ ۇرىن تاستاپ, جەتەكتەگٸ اتىن مٸنٸسكە قالدىرىپ, ەسۋكەي ەلٸنە قايتادى. جولاي شەشەكسارى دالاسىندا «كەلٸن تٷسٸرٸپ, توي جاساعان» تاتارلارعا تٷستەنٸپ, شٶلٸن باسادى. ەرينە, ەسۋكەي باھادٷردٸ تانىعان تاتارلار سۋسىنعا ۋ قوسىپ بەرەدٸ. ٷيٸنە جەتە  «جەتٸم قالعان بالالارى مەن جەسٸر قالعان جەڭگەسٸن» باۋىرى مۇڭلىققا اماناتتاپ, ٸشٸن ٶرتەگەن كەك جالىنىنا تۇنشىعىپ» ٶلەدٸ.

مەركٸتتەردٸڭ كەلٸنٸ ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ  العاشقى كەكتٸ ۋىتى  ون جىلدان كەيٸن وسىلاي بٸر قايتتى.

دٷنيە – كەزەك. كەك  شەمٸرشەگٸ كەمٸرٸلمەيدٸ.  جاندى جەپ, سٷيەگٸڭدٸ قاقساتادى. سول كەك ٷرٸمنەن-ٷرٸمگە ٶتكەن سايىن ۋىتى كٷشەيٸپ, تەمۋجين ەسەيگەن تۇستا بۇرىنعىدان دا  اسقىنا ۋشىقتى. «بٸر كٷنٸ تاڭ سارعايىپ كەلە جاتقاندا قارا جەر قاق جارىلىعانداي ات دٷبٸرٸ ەستٸلەدٸ. «كەك قۋعان تايشۇتتار قاپتاپ كەلە جاتپاعاي»– دەپ ٶلەۋٸن-ٷجٸن قاتىن باستاپ, تەمۋجين قوستاپ, اتتارىن ۇستاپ قاشا جٶنەلەدٸ. قوڭىراتتىڭ قىزى بٶرتە-ٷجٸنگە ات جەتپەي قالادى. قۋاقشىن كەمپٸر بٶرتە-ٷجٸندٸ الا سيىر جەككەن كٷيمەگە وتىرعىزىپ, الاكٶلەڭكەدە الا قاشادى. كٷيمەسٸنٸڭ وقپانى وپىرىلىپ قالادى. قۋعىنشىلار كٷيمەنٸڭ ٸشٸندەگٸ جاس كەلٸنشەكتٸ ات ارتىنا مٸنگەستٸرٸپ, بۇرحان حالدۋنعا بەت الادى. بۇلار – شيلەدۋدەن ٶلەۋٸن-ٷجٸندٸ تارتىپ ەكەتكەن ەسۋكەي باھادٷردٸڭ تۇقىمىنان قارىمتاسىن قايىرىپ, اتاسىنىڭ ٶشٸن العان مەركٸتتەر» (سوندا, 101-102) ەدٸ. مەركٸتتەر بٶرتە-ٷجٸندٸ شيلەدۋدٸڭ باۋىرى شيلەگٸر بالۋانعا  تارتۋ ەتەدٸ. مٸنە, بۇل – مەركٸتتەر ٷشٸن كەك تاتۋى تولىعىمەن قايتىپ, بٸر سەت بايىرقالاپ قالعان الدامشى مەزەت ەدٸ. ولار كەشە عانا قاتىنىن تاستاي قاشقان تەمۋجيننٸڭ تەز ارادا تٶرت تٷمەن قول جيياتىنىن قاپەرٸنە  دە الماي جايباراقات جاتا بەردٸ.

شەشەسٸ ٶلەۋٸن-ٷجٸننٸڭ ٶزٸنە: «سۇم ەدٸڭدەر تۋعاندا-اق, قاندى ۋىستاپ جارالعان»  دەگٸزگەن تەمۋجيننٸڭ – تەمۋجين ەكەنٸ راس بولسا, ٷش مەركٸتتٸڭ –  توقتا-بەكتٸڭ, دايىر ٷيسٸننٸڭ, دارمالايدىڭ سازايىن تارتقىزباي قويمايتىنى انىق ەدٸ. كەشەگٸ ٶشتٸكتٸڭ بارلىعىن   ۇمىتىپ,  كەرەيدٸڭ تۇعرىل حانىنا: «ەكەمٸزدەي ەكە تۇتىپ كەلدٸك» – دەپ بۇلعىن ٸشٸك سىيلاپ, باس ۇرىپ ەكٸ تٷمەن جاساق الادى; جاتىردان ٶشتەسٸپ تۋعان جامۋقاعا: «ەرتە كەزدە ەكەڭ مارقۇم ەسۋگەيمەن تٸلەكتەس بولعان» – دەپ ودان دا ەكٸ تٷمەن ەسكەر جييادى.سودان تٷن ورتاسىندا ٷش مەركٸتتٸڭ: «شارت ەتكٸزٸپ ەسٸگٸن,  شاڭىراعىن بەسٸگٸن سىندىرىپ, تۇلىمدىسىن تۇل ەتٸپ, بۇرىمدىسىن كٷڭ ەتٸپ, قىرىمدىسىن قۇل ەتٸپ, ٶشٸن الدى. قۇدٸرەتتٸ كيەسٸن, قاسيەتتٸ يەسٸن, قاراقورىم ۇلىسىن كٷل-كٷشٸرەت ەتتٸ. قايران قالىڭ مەركٸتتٸ, قاپىدا قانعا بويادى» (سوندا, 105). اربانىڭ بٸلٸگٸنەن باسى اسقان ەركەك كٸندٸكتٸنٸ تٸرٸ قالدىرمادى. اجارلى ەيەل, كەلبەتتٸ قىزدارىن كەيقۋات (ەنشٸسٸز) ەيەل ەتتٸ. بٶرتە-ٷجٸننٸڭ مەركٸت شيلەگەردەن جوشىعا جٷكتٸ بوپ قايتقانىن تەمۋجين ەشقاشاندا كەشپەدٸ. توقتا-بەك پەن وردا-بەكتٸ ەرتٸستەن اسىرا قۋدى. ٶزەننەن ٶتكەندە قامشىسىن بٸلەپ تۇرىپ:  «تٷبٸ تۇقىمىڭدى قۇرتپاي تىنبايمىن» – دەگەن مەركٸتتەردٸڭ سٶزٸ جٷرەگٸنە شەمەن بوپ قاتتى. قاعاندىق قۇرعاندا جەبە نوياندى جۇمساپ: جەر تٷبٸنەن بولسا دا مەركٸتتەردٸ تاۋىپ, تۇقىمىن جوي – دەپ بۇيىردى. اقىرى جەم مەن ىرعىزدىڭ بويىنا ساعالاپ بارعان «مەركٸت ۇلىسىنىڭ» اتى مەڭگٸلٸك ٶشتٸ. ساياق تارتقاندارى بوز قۇرتتاردىڭ – باشقۇرتتاردىڭ, كەيٸسٸ – كەرەيلەردٸڭ قۇرامىنا كٸردٸ. تەمۋجين كەگٸن كٷشپەن قايىرسا, توقتا-بەك پەن وردا-بەكتٸڭ, دايىر-ٷيسٸننٸڭ ٶسيەتتٸ كەگٸن كەيقۋات قاتىندار (حاندىقتىڭ ەنشٸلەس جاماعاتتارى) قايتاردى. كەيقۋاتتان تۋعان «التىن ۇرىقتار بٶرشٸپ-بٶرتٸپ», قاعاناتتىڭ كەرەگەسٸن بٶرٸدەي كەمٸرٸپ, ٷش ۇرپاققا جەتكٸزبەي حانتالاپاي ەتتٸ.

ەلقيسسا, كەيقۋاتتار مەركٸت پەن نايماننىڭ جەسٸر قاتىن, جەتٸم قىزدارىمەن شەكتەلمەدٸ. تەمۋجيندٸ شىڭعىس قاعان دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن كەرەيدٸڭ تۇعرىل حانىنىڭ جەسٸرلەرٸ مەن قىزدارى, جامۋحانىڭ تٷپ-تۇقييانى, ويراتتاردىڭ ٷجٸندەرٸ دە كەيقۋاتتىڭ كيمەشەگٸن كيدٸ. ٶزٸن كٸم تاققا كٶتەرسە, ەڭ بٸرٸنشٸ سولاردىڭ سازايىن بەردٸ. الدىمەن  تەمۋجيننٸڭ «جاتتان تۋعان جاقىندارى» باسىن قىلىشقا توستى. كەزٸندە: تەمۋجيننٸڭ تٶرتٸنشٸ اتاسى بودانشار-مۇڭلىق «جاقسىلىققا – جاماندىق» جاساپ, ەلٸن قىرىپ, زورلاپ العان  ەكٸ قابات ەيەلدەن, ياعني,   «جاتتان تۋعان جات»  پەن «كەيقۋات ەيەلدەن تۋعان جاۋىرتايدى» بٶرجٸگەندەر تەنتٸرەتٸپ جٸبەرگەن ەدٸ. تەمۋجيننٸڭ تۇسىندا ولار ەسٸن جيىپ ەلدٸك قۇرىپ, ەر اتانعان تايشۇتتار دا سول تۇستا ەسكٸ كەگٸن قۋدى. «قوزى پٸستٸ, ٸسەك ٸستٸ» (ەرجەتتٸ) دەپ تەمۋجيننٸڭ «ومىرتقاسىن سىندىرىپ», ەسۋكەيدٸڭ تۇقىمىن ٷزۋگە ۇمتىلدى. تەمۋجينگە «كٶلەڭكەدەن باسقا دوس, ەرۋاقتان باسقا ەس» قالدىرمادى.  ەبٸن تاۋىپ ەلدەسٸپ, بٶرتە-ٷجٸندٸ قايىرىپ العان سوڭ, ەسكٸ كەكتٸ ەسكە العان تەمۋجين اقىرى  جامۋحانىڭ  «بەلٸن وپىرىپ», مٷلدەم تىندىم ەتتٸ.   جامۋحانىڭ جانىن جاي تاپتىرعان سوڭ, كەزەك كەرەيلەرگە دە تەز جەتٸپ, ولاردىڭ ەسٸن جيدىرماي تۇعرىل حاننىڭ دا ورداسىن ويران ەتتٸ. تاريحي شەجٸرەلەردە «ۇلى نايمان حاندىعى» دەگەن اتپەن ماعلۇم تايان حاننىڭ ورداسىنىڭ دا شاڭىراعىن ورتاسىنا تٷسٸردٸ. «ەكەسٸنٸڭ ورىنىنداعى ەكٸنشٸ ەكەسٸنٸڭ كەسٸلگەن باسىنا» ەمٸرەنە قاراعان شىڭعىس ەۋەلٸ – كەرەيلەردٸڭ, سودان كەيٸن ولاردى «ساسىق مونعول» دەپ مەنسٸنبەيتٸن – نايمانداردىڭ جەسٸرلەرٸ مەن قىزدارىنا «قاتىن» دەرەجەسٸن بەرٸپ, ٶزٸنٸڭ دە, بالالارىنىڭ دا باۋىرىن جىلىتتى.

سٶيتٸپ, اينالاسى ون جىلدىڭ ٸشٸندە مۇقىم قاعانات قاتىنعا جارىپ, كەيقۋاتتانىپ شىعا كەلدٸ. اراعا تاعى ون جىل ٶتكەندە كەكتٸ جەسٸرلەر مەن جەتٸم قىزدار شىڭعىس حاننىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق قاعاناتتىڭ ٸرگەسٸن شايقاي باستادى. ەڭ ەۋەلٸ شىڭعىس قاعاناتىنان «جولدان تۋعان جولشىباي – جوشى» بويىن سىرت سالدى. سول ٷشٸن شىڭعىس قاعان ۇلىنا ۋ بەرٸپ ٶلتٸرتٸپتٸ-مىس دەگەن لاقاپ تاريحي شەجٸرەلەر مەن زەرتتەۋلەردە سەندٸرٸلە باياندالادى. قالاي دەگەنمەن دە جوشى ۇلىسى مەن ونىڭ ۇرپاقتارى قايىرىلىپ «اتا جۇرتقا» بەت بۇرمادى. ۇلى باتىي باھادٷر «حاندىقتىڭ اعاسى» اتانعان تۇسىندا دا قاراقورىمداعى قۇرىلتايعا بارمادى. جونىن سىرتقا سالىپ, «التىن وردانى» قاعاناتتان بٶلٸپ ەكەتتٸ. بۇل ۇلىسسىز قالعان مەركٸتتەردٸڭ كٶزٸ تٸرٸ شىڭعىس قاعاننان ۇرىسسىز قايىرعان العاشقى كەگٸ ەدٸ.

2.

ەندٸ, جەسٸرلەر مەن جەتٸم قالعان قىزداردىڭ جەرٸنٸپ تاپقان ۇلدارىنىڭ بويىنا سٸڭٸرگەن ۋىتتىڭ تارالۋىن  جىل رەتٸمەن تەفسٸرلەۋگە كٶشەمٸز. قازاقتا: «ەكەسٸن ٶلتٸرٸپ, قىزىن قاتىندىققا الۋعا بولمايدى» دەگەن مەتەل بار. بٶرجٸگەننەن, ەسۋكەيدەن قالعان «ٷلگٸسٸز ٷلگٸنٸ» تەمۋجين دە جالعاستىرىپ, «التىن ۇرىقتى» (زولوتايا ديناستييا) ۇيىتتى.

ەلقيسسا, ويرانىن شىعارعان ٷش مەركٸتتٸڭ كٶسەمٸ توقتا-بەكتٸڭ «التىن بەلبەۋٸن» – جامۋحاعا بەرٸپ, مەركٸتتٸڭ شەشەنٸ دايىر-ٷيسٸننٸڭ «التىن بەلبەۋٸ»  مەن «كەكٸلٸن تٷيگەن بوز اتىن» – تەمۋجيننٸڭ ٶزٸ العان ەدٸ. بٶرتە-ٷجٸندٸ الىپ قاشقاننىڭ بٸرٸ دايىر-ٷيسٸن كەيٸن ايىبىن مويىنداپ, ٶزٸنٸڭ ايداي سۇلۋ قۇلان اتتى قىزىن تەمۋجينگە تەلٸدٸ. الايدا مەركٸتتەرگە قاسارىسا قايىرا شاپقاندا قۇلاننىڭ ەكەسٸ دايىر-ٷيسٸندٸ, ياعني, ٶزٸنٸڭ تۋعان قايىن اتاسىنىڭ تٷپ-تۇقييانىنان تۇقىم قالدىرماي قىرىپ تاستادى.  دايىر ٷيسٸننٸڭ تالانعا تٷسكەن تەركەن (دٶرەگەنە, تۋراكين) اتتى كٸشٸ قاتىنىنا ٷگەدەي ٷلەس كەزەگٸنە قاراماستان «اشىق  باسقىنشىلىق  جاسايدى». «ٷگەدەي حان شاعاتايعا: جٷر, مىنالاردى كٷشپەن بىتپىلدىقتاتايىق» – دەيدٸ. شاعاتاي   ونى قوستامايدى. ٷگەدەي قاساقانا قاسقايىپ بارىپ, تەركەن قاتىندى جەرگە الىپ سوعىپ, جۇرتتىڭ كٶزٸنشە اشىق  بىتپىلدىقتاتادى. شىڭعىس حان دا ٷشٸنشٸ ۇلىنىڭ بۇل بەيباستاقتىعىن قۇپتاپ, قالعان ەكٸ جەسٸردٸ ٶزگەلەرگە ٷلەستٸرٸپ بەردٸ» (راشيد-اد-دين).

سول «بىتپىلدىقتىڭ» ارقاسىندا  تەركەن – كەيقۋات «قاتىن» دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلدٸ. شىڭعىس قاننىڭ تٸكەلەي تاق مۇراگەرلەرٸ بولىپ تابىلاتىن  بەس «التىن ۇرىقتى» دٷنيەگە ەكەلدٸ. كٷيەۋٸ ٷگەدەي قاعاننىڭ تٸرٸ كەزٸندە-اق «ۇلى جۇرتتقا» ەمٸرٸن جٷرگٸزدٸ, قاعان ٶلگەن سوڭ 1240 جىلى 10 كٶكەكتە «ۇلى قاتىن» (ۇلى يمپەراتريتسا) دەرەجەسٸن الدى. بۇدان كەيٸن قاعانعا  تيەسٸلٸ ەسكەر دە, جەر دە, ايماقتاردىڭ بيلٸگٸ دە, قۇرىلتايدى ٶتكٸزۋ قۇقىعى دا تەركەن قاتىننىڭ ەركٸنە كٶشتٸ. ٷگەدەيدەن بٸر جىل  كەيٸن شاعاتاي   ٶلگەن سوڭ, ۇلى قاعاناتتىڭ «اتا جۇرتىنا» جەكە ەمٸرٸن جٷرگٸزدٸ. «ۇلى قاتىن» رەتٸندە شەكسٸز بيلٸككە يە بولعان تەركەن قاتىن قاعاناتتى ٶزٸنٸڭ كەكتٸ جاتىرىنان تۋعان بەس ۇلىنا ٷلەستٸرە بيلەتٸپ, شىڭعىس قۇرعان قاعاناتتىڭ «بەسٸگٸن بەسكە بٶلٸپ جٸبەردٸ».   سونىمەن قاتار «قاعانات اعاسى» باتىيدىڭ بارماق باستىلىعىمەن تٶلە (تولۋ) مەن شاعاتايدىڭ ۇلىسىن «تٶرتكە بٶلٸپ تۋراپ تاستادى».

ەڭ الدىمەن شىڭعىس قاعاننىڭ ەڭ ەت جاقىندارى مەن قاعاناتتى قۇرىسقان سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸن تاباندىلىقپەن تىندىم ەتتٸ. الدىمەن «قانى تازا قييات-بٶرجٸگەندەردٸ» تاققا وتىرعىزباق بولىپ حان ورداسىنا قارسى  قالىڭ قول باستاپ بارعان شىڭعىس حاننىڭ   تۋعان باۋىرى تەمۋگە-وتشٸگەننٸڭ ەپتٸگٸن باستى.  بارا-بارا, شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ قويىپ كەتكەن ۇلىقتارىن: سولتٷستٸك قىتايدىڭ دارۋعاسى ماحمۇد يالاۆاشتى جەنە ونىڭ ۇلى,  ماۋرەنناحردىڭ دارۋعاسى ماسۋتبەكتٸ, ۇيعىر شىنقايدى, شىڭعىس قاعاننىڭ جەكە كەڭەسشٸسٸ بولعان, كەڭسە دارۋعاسى ەليۋي شۋسايدى ىعىستىردى. «ۇلى قاتىننىڭ» ىرقىنا مويىنسىنعىسى كەلمەگەن شاعاتاي ۇلىسىنا قاراستى حوراساننىڭ دارۋعاسى كٶرعۇزدى تۋس بەكٸنٸسٸندە تۇتقىنداتىپ,  «اۋىزىنا قۇم مەن تاس تىعىپ» تۇنشىقتىرىپ ٶلتٸرتتٸ. «ۇلى كٶشپەلٸلەر مەن وتىرىقشىلار قوعامىنىڭ» كٷيرەۋگە بەت العانىنا قۇمىققان ەليۋي شۋساي قۇسالىقتان ٶلدٸ.

ەندٸ  نەكەلٸ  كٷيەۋٸ مەن  تۇقىمىن  تۇزداي  قۇرتىپ,  «زورلىقپەن   بىتپىلدىقداتتىرعان» ەسكٸ كەكتٸ ەسٸنە العان تەركەن قاتىن شىڭعىس حاننىڭ جەكە وتباسىن جازالاۋعا كٶشتٸ. شىڭعىس حاننىڭ سٷيٸكتٸ كەنجە قىزى التالۋندى «ٷگەدەي قاعانعا جادىلىق جاسادى» دەگەن جەلەۋمەن, دەستٷرلٸ شىڭعىس ەۋلەتٸنٸڭ تالقىسىنا سالماي,  ٶزٸنٸڭ جەكە بۇيرىعى بويىنشا  «جەر ەتتٸ». سونداي-اق, الەكساندر نەۆسكييدٸڭ ەكەسٸ ياروسلاۆ ٸٸ-گە دە ۋ بەرٸپ ٶلتٸرتٸپتٸ-مٸس.  شاعان قولباسشىنى وتىز مىڭ قولمەن اتتاندىرىپ سۋن يمپەريياسىن كٷيرەتتٸ. 

«ەر زاماننىڭ بٸر سۇرقىلتايى بار» دەگەن.  ال تەركەن قاتىننىڭ سۇرقىلتايى – مەشحەد شاھارىن شاپقاندا تۇتقىنعا تٷسكەن فاتيما «جەڭگەتاي» مەن حورەزمدٸك كٶپەس ەبدٸراحمان بولدى. ەبدٸراحمانعا سەنگەنٸ سونداي, قىتايدان الىناتىن الىم-سالىقتىڭ قۇجاتتارى تٸركەلەتٸن اق تٷبٸرتەكتەرگە مٶرٸن باسىپ بەرە بەردٸ. ال پارسىلىق جەڭگەتاي فاتيما ورداداعى ەكٸنشٸ ادامعا اينالدى. تەركەن قاتىن ونىڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەدٸ. بارلىق دەرەكتانۋشىلار فاتيمانى «ەبجىلانداي سۋماڭداعان جەڭگەتاي, زيناقورلىقتىڭ پاديشاسى ەدٸ» دەپ جازادى.ۇزاتىلعانىنان  بەرٸ لەززاتتىڭ دەمٸنە  ٶز ەركٸمەن سۋسىنداپ كٶرمەگەن تەركەن قاتىننىڭ «جەڭگەتايعا» جارىعانى وسى سوڭعى بەس جىل بولۋى مٷمكٸن. يە, مٷمكٸن.

التى جىلدان كەيٸن – 1246 جىلى تارباعاتايداعى ەمٸل ٶزەنٸنٸڭ بويىن جايلاعان تەركەن قاتىننىڭ ٷلكەن ۇلى كٷيٸك – قۇرىلتايدىڭ شەشٸمٸمەن ۇلى قاعاندىققا سايلاندى. كٷيٸكتەن تۋعان كٷيٸك – كٷيٸك دەسە كٷيٸك ەدٸ. تەركەن قاتىننىڭ وسى فاتيمامەن بايلانىسى شىڭعىس ەۋلەتٸن, تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرٸن دە جەرٸندٸرسە كەرەك. سوندىقتان دا كٷيٸك ٶزٸنٸڭ شەشەسٸنەن فاتيمانى الاستاتۋدى تالاپ ەتەدٸ. شەشەسٸ ٷنسٸز بۋلىعىپ, بالاسىنا ىرىق بەرمەيدٸ.  اقىرى كٷيٸك قاعان سامارقانتتىق بٸر سارتقا: «تاڭعۇتتاردى بيلەپ وتىرعان قوداندى جادىلاپ ٶلتٸردٸ» – دەگەن جالا جاپتىرتىپ,  فاتيمانى  قاعاناتتىڭ «قاتىندار كەلەسٸنە» سالدى. مۇنداي ايىپتاۋعا تەركەن قاتىن دا توسقاۋىل قويا المايتىن. ەكٸ-ٷش ايدان سوڭ تەركەن قاتىن دا دٷنيە سالادى. ونىڭ  تٷبٸنە «كٷيٸكتەن تۋعان ۇلى كٷيٸك جەتتٸ, جەڭگەتايىنان باس تارتپاعانى ٷشٸن جاسىرىن ۋلاپ ٶلتٸردٸ-مٸس» – دەلٸنەدٸ.  ال فاتيمانى «تىر جالاڭاش كٷيٸندە شىنجىرلاپ  زىندانعا سالىپ, تٶرت تەۋلٸك نەر تاتىرمادى, تٷرلٸ قيناۋ ارقىلى قىلمىسىن مويىنداتتى دا, اياق-قولىن كەسٸپ,  الدى-ارتقى تەسٸگٸن تٸگٸپ, كيٸزگە وراپ, سۋعا اعىزىپ جٸبەردٸ» (جۋۆەيني, راشيد-اد-دين جەنە ەرلٸ-زايىپتى پوچەكاەۆتار).

تەركەن قاتىن نايمان با, مەركٸت پە? ەيتەۋٸر ۇلى كەك قايتتى. تەركەن قاتىن كٷيٸك ارقىلى جوشى ۇلىسى مەن ۇلى قاعاناتتىڭ اراسىنا سىنا قاقتى. قايتىپ بٸرٸكپەيتٸن جارىقشاق تٷسٸردٸ.

«قۇپييا شەجٸرەدە»: «تەركەن قاتىن –  شىڭعىستىڭ اتا جاۋى مەركٸت توقتا-بەكتٸڭ ٷلكەن ۇلى قۇدىيدىڭ قىزى» – دەلٸنەدٸ. ال  سول «قۇپييا  شەجٸرەنٸڭ» تٷبٸر نۇسقاسى  «يۋان شيدە»: «تەركەن قاتىننىڭ تەگٸ – نايمانجين, ياعني, نايمان قىزى, ول دايىر ٷيسٸنگە ۇزاتىلعان» – دەگەن دەرەك ۇسىنادى. شەجٸرە مەن جازبالاردى  تەپسٸرلەگەن جەدٸگەرشٸ تاريحشىلار دا وسى سوڭعى دەيەككە باسىمدىق بەرەدٸ. تەركەن قاتىن – مەركٸت پە, نايمان با, جوق, مەركٸتكە ۇزاتىلعان نايمان قىزى ما, بەرٸبٸر, انىعى: ەكە-شەشە, اعا-باۋىر, ەپكە-سٸڭٸلٸسٸ, كٷيەۋٸ, مٷمكٸن بالاسى دا  قاتىگەزدٸكپەن ٶلتٸرٸلگەن, ەلٸ ويراندالعان ۇلىستىڭ كەكتٸ قىزى; اشىق تٷردە ابىرويى تٶگٸلٸپ, زورلانعان جەسٸر; بەس بٸردەي  ۇرىقتى ۇيىتقان  «التىن ۇرعاشى»;  قاعاناتتىڭ تٸزگٸنٸن قاعانمەن تەڭ دەرەجەدە ۇستاعان «قاتىن», بەس جىل تىنىق مۇحيتتان الپٸگە دەيٸنگٸ شىڭعىس حان يمپەريياسىنا جورا-جوبا كٶرسەتٸپ,  دەرگەيٸ جٷرگەن, سول قاراقورىمداعى «ۇلى جۇرتتى» – باس وردانى ۋىسىندا ۇستاعان «ۇلى قاتىن».

تاريحي شەجٸرەشٸلەر مەن جەدٸگەرشٸلەر تەركەن قاتىننىڭ  جەكە باسىنا:«داڭقتى جەنە اسا قايىرىمدى», «نايمانچين ەيەلدٸك ەدەپتٸ ۇمىتىپ, تەڭٸرگە تەرٸس قاراپ, شىڭعىس  حان مەن ٷگەدەي قاعان قۇرعان مەملەكتتٸڭ بيلٸگٸن شٸمٸرٸكپەستەن ٶز قولىنا الدى, بۇرىنعى دانالاردى شەتتەتتٸ», «حورەزمدٸك ەبدٸراحماندى جاقىنداتىپ,   بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتى بۇزدى»,«نايمانچين قاتىن مەن حورەزمدٸك ەبدٸراحمان بيلەگەن تۇستا, مەملەكەت بىلىققا باتتى», «اياسى تار, ساراڭ جەنە قاتىگەز», «اقىماق ەرٸ جەكسۇرىن», «اجارسىز, ادۋىندى جەنە كەكشٸل» – دەپ قاراما-قايشى مٸنەزدەمە بەرەدٸ. ەرينە, مۇنىڭ بارلىعى: شەجٸرە قاي حاننىڭ تۇسىندا جازىلسا, سول حاننىڭ كٶزقاراسىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸ انىق. ال تاريحي تەفسٸرشٸلەر: «تەركەن قاتىن شىڭعىس قاعاننىڭ ۇلى ورداسىنداعى  ەۋلەتتٸك ٷستەمدٸك پەن ٷردٸستٸ بۇزدى», «ۇلى تاق مۇراگەرلەرٸنٸڭ دەمەسٸن باستى»; «قاعاناتى بٶلشەكتەدٸ», «التىن تٸزگٸندٸ ٷزدٸ», «شىڭعىستىڭ ۇرعاشىلار ەۋلەتٸنٸڭ ەپتٸگٸن باستى»,  «قۇرىلتايدى بەس جىل  شاقىرتپادى» –دەپ تۇجىردى.

بۇل ايتىلعانداردىڭ, بارلىعى دا شىندىق. بٸراق بەرٸ بٸردەي ەدٸل پٸكٸر ەمەس. سەبەبٸ, ەدٸلدٸك دەگەنٸمٸز نە ٶزٸ? كٸمدٸ جاقتاساڭ – سونى قوستاۋ, كٸمنٸڭ  كٶزقاراسىن ۇستانساڭ – سونى ەدٸلەت دەپ ساناۋ ەدٸلەتتٸلٸك پە? ەگەردە: «تەركەن – مەركٸتتەردٸڭ نەمەسە نايمانداردىڭ  قان جوسا بولىپ قىرىلعان ەلٸنٸڭ, تٸگەرگە تۇقىمى قالماعان ەكە-شەشەسٸنٸڭ,اعا-باۋىرىنىڭ, ەپكە-سٸڭٸلٸسٸنٸڭ كەگٸن الدى. ٶزٸن كٶپتٸڭ كٶزٸنشە اشىق قورلاعان, سول سەتتە حاننىڭ ٶزٸنەن باستاپ تابالاعان بٷكٸل ەۋلەتٸنٸڭ, قاتىن-قىزىنىڭ جىمىسقىلىق قارىمىن قايىردى,  كەكتٸ جاتىر مەن قاندى بەسٸكتٸڭ كەگٸن  الدى. شىڭعىس  قاعان مەركٸت پەن نايمان مەملەكەتٸننٸڭ توز-توزالاسىن قالاي شىعارسا, كەكتٸ تەركەن قىز ۇلى يمپەرييانىڭ توز-توزالاسىن سولاي شىعارۋدى كٶزدەدٸ. ەڭ باستىسى: تىنىق مۇحيتتان اتلانت مۇحيتىنا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى ەڭ قۇدٸرەتتٸ  كٷش بولىپ تابىلاتىن ۇلى قۇرىلتايدىڭ بەدەلٸن تٷسٸردٸ, ونىڭ شاقىرىلۋىن بەس جىلعا بىلعاقتاتتى. ناعىز نامىستى قىز وسى قىز, قىز تەركەن! – دەسەك ەدٸلەتتٸ سٶز بە, جوق پا?

ەرينە, ەدٸلەتتٸ!  بۇل  رەتتە  تەركەن  قىزدى تۇمار قىزبەن, زارينا  قىزبەن تەڭەستٸرۋگە بولادى. كەكتٸ قايتارسا – وسىلاي قايتارسىن. سونىمەن, تەركەن قىز شىڭعىس قاعاناتىنىڭ كٶبەسٸن سٶگٸپ, كەرەگەسٸن بٶلگەن تۇڭعىش كەكتٸ قاتىن – يمپەراتريتسا! بۇل دەرەكتەردٸ پارىقتاعان ەرلٸ-زايىپتى پوچەكاەۆتار. ال وسى پٸكٸردٸ ۇستانىم رەتٸندە پايىمداعان – بٸز, سول تەركەن قىزدىڭ ٷزٸلٸپ جەتكەن بٸر تامشىسىمىز. كەك قايىرۋدىڭ بۇل تەسٸلٸ كەزدەيسوق ەمەس, كەدٸمگٸ جٷيە ارقىلى جٷزەگە اسقانىنا تەركەن قىزدىڭ كەكتەس سٸڭٸلٸسٸ ەرٸ كەلٸنٸ, ٷلكەن ۇلى  كٷيٸكتٸڭ «قاتىنى» ەرٸ مەركٸت قىزى ٷگٸل-قايمىشتىڭ قايراتتى كٷرەسٸ دەلەل.

3.

«بەلدەۋدە – ات, بەسٸكتە – بالا قالماعان» مەركٸت جۇرتىنىڭ قىزى ٷگٸل-قايمىش «ۇلى  قاعاناتتىڭ» زاڭدى   مۇراگەرٸ – ٷگەدەيدٸڭ «التىن ۇرىعىن» مونعول يمپەريياسىنىڭ تاعىنان مٷلدەم ادا ەتتٸ. ٷگٸل-قايمىش كٷيەۋٸ كٷيٸكپەن قاتار «تاق حانىمى» دەپ جارييالانىپ, بٸردەن ۇلى دەرگەيگە كٶتەرٸلدٸ. بيلٸككە اشىق ارالاسپاسا دا, تولۋدىڭ حانىمى – سورقاقتاندى (ورىس دەرەكتەرٸندە سورحاقتاني دەلٸنەدٸ, مٷمكٸن سارقاتىن – ?– بولۋى دا) كٷندەس تۇتىپ, ەر ٷلەستەن قولىن قاعىپ تاستاپ وتىرعان. ونىڭ وسى عادەتٸ ونىڭ ٶزٸنٸڭ جەنە ٷگەدەي ۇرپاقتارىنىڭ قىلشا مويىنىن تالشا ەتتٸ.

كٷيٸك قاعان قول جيىپ, تارباعاتايداعى ەمٸل ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنداعى ورداسىنان باتىيعا قارسى جورىققا اتتاندى. بٸراق جول ورتادا – سامارقاننىڭ ماڭىندا تۇتقيىلدان قۇپييا جاعدايدا ٶلدٸ. زەرتتەۋشٸلەر: باتىي ۋ بەرٸپ ٶلتٸردٸ – دەگەنگە جىعىندى. قالاي دا قارالى حابار جەتٸسٸمەن «حان تۇقىمىنىڭ اعاسى» رەتٸندە باتىي: «مەملەكەتتٸ بۇرىنعىسىنشا شىنقايدىڭ اقىل-كەڭەسٸنە سٷيەنٸپ ٷگٸل-قايمىش باسقارا بەرسٸن, ولارعا مويىنسىنباي جٷرمەڭدەر. مەنٸ كەرٸلٸك مەڭدەپ, اياعىم جٷرۋگە جاراماي, توپ باسقاندىقتان دا بارا المايمىن, سٸزدەر, كٸشٸ باۋىرلار, بارلىعىڭ دا سوندا بولىڭدار, تيٸستٸ ٸستٸ اتقارىڭدار» –  دەپ دەرگەي حات جولدادى. سٶيتٸپ, «قايراتسىز ەرٸ وڭباعان», «قىرشاڭقى», «باقسىنىڭ بالدىر-باتپاعى مەن ساندىراعىنا مٷلگۋدەن كٶز اشپايتىن», «اقشاقۇمار», «سالىقتى ون ەسە ٶسٸرٸپ جٸبەرگەن», «مەملەكەت ٸسٸنە ولاق, نەمكەتتٸ قاراعان», «سىي-سيياپاتتى الۋدى عانا بٸلەتٸن» ٷگٸل-قايمىش–ٷگەدەي قاعاننىڭ ٶسيەتٸ بويىنشا نەمەرەسٸ شٸرەمۇرىندى قاعاندىققا دايىندادى. تەركەن قاتىننىڭ جولىمەن ٷگٸل-قايمىش تا قۇرىلتايدى سيىرقۇيمىشاقتاتا سوزۋعا ۇمتىلدى. الايدا تاقىستانىپ قالعان تاق مۇراگەرلەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە باتىيدىڭ ەكٸ ۇلى – بەركە مەن توعا-تەمٸر قۇرىلتايدى جەدەلدەتە ٶتكٸزەدٸ. ٷگەدەيدٸڭ ۇلدارى ەۋەلٸ دە قۇرىلتايعا قاتىسۋدان باس تارتىپ, كەيٸننەن شۇعىل اتتانسا دا, كەلەلٸ كەڭەستەن كەشٸگٸپ قالادى. ٷگٸل-قايمىشتىڭ دا قاتەلٸگٸ وسى تەجٸريبەسٸزدٸگٸندە ەدٸ. تولۋدىڭ ۇلى مٶڭكە قاعان سايلانىپ,انت بەرٸپ ٷلگەرەدٸ. قازاق ارباعا تيەگەن قارۋلارى مەن قاسكٷنەم پيعىلدارى ەشكەرەلەنٸپ قالىپ, قولعا تٷستٸ. ٷگٸل-قايمىشتىڭ ٶزٸ جەنە شٸرەمۇرىن مەن ناقۋ, جەتپٸسكە تارتا نوياندار مەن نٶكەرلەرگە قوسا ٷگەدەي مەن شاعاتايعا تيەسٸلٸ «التىن ۇرىقتار» مەن ەيەلدەر دە ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلدٸ. ولارعا: قۇرىلتايدى ٶتكٸزۋگە كەدەرگٸ جاسادى, جاڭا  سايلانعان حانعا قاستاندىق ۇيىمداستىردى, قاعاناتتى ساتتى – دەگەن اۋىر ايىپ تاعىلدى.

«كٷندەستٸكتٸڭ قورلىعى سٷيەگٸنەن ٶتٸپ كەتكەن» تولۋدىڭ جەسٸرٸ «سورقاقتان قاتىن» ٷگٸل-قامىشتىڭ كيٸمٸن سىپىرتىپ تاستاتىپ, جالاڭاش قالپىندا سوت الدىنا ەكەلتتٸ. «قاعاننان باسقانىڭ كٶزٸ تٷسپەۋگە تيسٸتٸ تەنٸمدٸ قاراعا نەگە كٶرسەتەسٸڭ?» – دەگەن ورىندى ۋەجٸنە كەرەيدٸڭ حانى تۇعىرىلدىڭ قىزى سورقاقتان (سارقاتىن – ?) پٸشتۋ دە دەمەدٸ. سٶيتٸپ, ٷگٸل-قايمىشتى «كيٸزگە وراپ, سۋعا تاستادى».

بۇدان شىعاتىن تەمسٸل مىناۋ:  مەركٸت  قىزى  ٷگٸل-قايمىش: «مەنٸڭ  قاراقورىمداعى ۇلى جۇرتىمدى ٷگەدەي جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى بيلەيدٸ» – دەگەن شىڭعىس قاعاننىڭ اماناتىن اياق استى ەتتٸ (ەرٸكتٸ مە, ەرٸكسٸز بە, ول باسقا مەسەلە). ٶزٸنٸڭ تەجٸريبەسٸزدٸگٸنەن  قۇرىلتايداعى سايلاۋدان  تىس  قالدى.  ال, كەرەي حانى تۇعىرىلدىڭ تۇقىمى «سورقاقتان قاتىننىڭ» (سارقاتىن – ?)  ٷگٸل-قايمىشقا  ٶشتٸگٸ – جاي ٶشتٸك ەمەس,  اتا كەگٸن قۋعان كەكتٸ ٶشپەندٸك ەدٸ.  «سورقاقتان قاتىن» تۇعرىلدىڭ تۇقىمىنىڭ تۇزداي ەرٸگەنٸن شىڭعىس حاننىڭ  قىتىعىنا تيگەن  مەركٸت پەن نايمان حاندىعىنان كٶردٸ. سٶيتٸپ, ۇلى قاعاننىڭ بٸر «التىن ۇرىعى», ياعني, ٷگەدەي تۇقىمى وسىلاي تىندىم بولدى.

ەندٸگٸ كەك كەزەگٸ –  كەرەيدٸڭ حانىمىنا كەلدٸ. «سورقاقتان قاتىن» قاعاناتتىڭ كٶبەسٸن تۋمىسىنان حانشايىمعا تەن بەگٸمدٸكپەن, سونداي بٸر كەڭ پارالى سابىرمەن سٶگۋگە كٸرٸستٸ. شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ كەنجە ۇلى  تولۋعا:  «اتا جۇرتتى» نەمەسە «قارا شاڭىراقتى»  (كورەننوي يۋرت): مونعولييا مەن قىتايداعى ۇلانعايىر جەردٸ, ادام سانى مول, تىعىز ورنالاسقان سول ايماقتان قۇرالاتىن ەسكەردٸ, قاعاناتتىڭ قالعان ٷش ۇلىسىنان الاسى ەنشٸنٸ (مىسالى بۇقارداعى 3.000 مىڭ جاساق ورنالاسقان جەكە ماھاللانى), الىپ يمپەرييانى جالعاستىرىپ جاتقان بايلانىس جولىنداعى بەكەتتەردٸ, بارلىق كٷرە جولدى, قاعاندىق دەرگەيدٸ, قۇرىلتايدى شاقىرۋ قۇقىن, سونىمەن قاتار «قارا شاڭىراقتىڭ» قاسيەتتٸ قۇقىن دا امانات ەتٸپ قالدىردى. 1232 جىلى  تولۋ قايتىس بولىسىمەن وسى قۇقىقتىڭ بارلىعى سورقاقتاننىڭ ەركٸنە كٶشتٸ.

قارا شاڭىراقتىڭ   يەسٸ رەتٸندە بۇرىن دا شەكسٸز قۇرمەت پەن بەدەل يەسٸ بولعان سورقاقتان (سارقاتىن) شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنە دە سٷيكٸمٸ اسقان كەلٸن بولىپتى. قاعاناتتىڭ  حاتشىلارى  مەن جەدٸگەر تانۋشىلاردىڭ, تاريحشىلاردىڭ ونى كيەلٸ الان گۋا انامەن شەندەستٸرۋٸنە قاراعاندا,  قاعاناتقا تيەسٸلٸ  قاراشىلارعا دا جاعىمى جاققان بەيبٸشە اتانعان سيياقتى. ۇلى ٶسيەتەكە   لايىق بولۋ ٷشٸن ٶزگە  «قاتىندارعا» قاراعاندا سورقاقتاننىڭ ارتىقشىلىعى دا جەنە «قارا شاڭىراق» ٷشٸن ەرەكشە جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دە وسى باس بەيبٸشەلٸكتە جاتقانى انىق.  بٸردە, «قىتايلاردىڭ الباستىسى يەكتەپ», كەي دەرەكتەردە  شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ, كەي دەرەكتەردە ٷگەدەي قاعاننىڭ (سوڭعىسى شىندىققا جاقىن)  تٸلٸ بايلانىپ,  ٶلٸمشٸ كٷيگە تٷسٸپتٸ. شاماندار: «ەڭ  جاقىن تۋىسى قاعان ٷشٸن جانىن بەرسە عانا ايىعادى» – دەپتٸ. سوندا سورقاقتان كٷيەۋٸ تولۋعا (تٶلەگە): «ەگەر ەمٸرشٸ قاعان ٶلسە, مۇقىم ەل جەتٸم قالادى. بۇل اقيقات! ەگەردە تولۋ قاعان ٶلسە, تەك مەن عانا جەسٸر قالامىن. سولاي بولسىن!» – دەپتٸ. بۇعان مويىنسال تولۋ جادىلانعان سۋدى ٸشٸپ, ٶزٸن قاعاننىڭ جولىنا قۇربان ەتٸپتٸ-مىس. سول ٷشٸن اۋرۋدان ايىققان سوڭ, شىڭعىس قاعان, دەلٸرەك ايتساق ٷگەدەي قاعان كەلٸنٸ سورقاقتانعا «بەگٸم», «قاعانات بەگٸمٸ» (بەحي-دايحۋ, بەحي-بەگٸم, دايحۋ –  قىتايشا پاتشايىم دەگەن سٶز)  اتاعىن جەنە مونعولييانىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ شاقار مەن تٷمەت (تاڭعۇت) جەرٸن مەڭگٸلٸك مەنشٸككە بەرٸپتٸ.

ايتپاقشى, وسى سورقاقتاندى كەرەيدٸڭ حانى تۇعرىلدىڭ قىزى – دەدٸك. بۇل قازاقى ۇعىم بويىنشا تولىق سيىمدى. ونىڭ مەنٸسٸ بىلاي: تۇعرىل حاننىڭ كەرەيداي (كەرەبەتاي) دەگەن ٸنٸسٸ جاس كەزٸندە تاڭعۇتتارعا تۇتقىنعا تٷسٸپ, سوندا كٸسٸلٸككە جەتٸپ, جاعامبى (ايماق ەكٸمٸ) بوپ  تاعايىندالادى. كەيٸن قانداستارىنىڭ اراسىندا «جاعامبى» اتانىپ كەتەدٸ. سول كەرەيداي جاعامبى و باستان شىڭعىس حانمەن جاقاتتاسىپ, سول جاعامبىلىعىندا قالادى. ەرينە, قىزىن بەرەدٸ. ٷلكەن قىزى ابيكە-بەكيدٸ (ايبيكە بەگٸم) – شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنە, بەكتەمٸش-ٷجٸندٸ –جوشىعا, سورقاقتاندى – تولۋعا, تٶرتٸنشٸ قىزىن وڭعۇتتاردىڭ– ۋاقتاردىڭ حانىنا ۇزاتادى. سوڭعى قىزدىڭ سۇلۋلىعى سونداي, قاعاننىڭ ٶزٸ سۇقتانىپ, ٸزدەتكەن ەكەن, تابا الماي ارماندا قالىپتى. سورقاقتاننىڭ گانسۋ (قانسۋ) ٶلكەسٸن ەرەكشە ٷلەس رەتٸندە الىپ,  قىزعىشتاي قوريتىنى دا سوندىقتان.

ورايى   كەلگەندە   ايتا   كەتەيٸك:  سورقاقتان تٸكەلەي ٶز مەنشٸگٸنە تيەسٸلٸ سول ايماققا ەت تۋىسى, قاعاناتتىڭ قۇرامىندا ساقتالىپ قالعان كەرەيلەردٸ قونىستاندىرادى. ولاردىڭ تۇقىمى 2008-2013 جىلدارى ارالىعىندا «كەرەي تاريحى» اتتى بەس تومدىق جيناق شىعارىپ, قۇرىلتاي ٶتكٸزدٸ. تانيۋانعا سٸڭٸپ كەتكەن بٸر تۇقىم: «ۇلى سار دالا! ۇلى بابالار رۋحى!  قىتايلانىپ كەتكەن مەن سەندەردٸ ساعىنىپ, كەزەڭ باسىنا شىعىپ, كٶزٸمنٸڭ جاسىن تٶگٸپ تۇرمىن, كەش مەنٸ!» – دەگەن ماعىنادا ەن شىعارىپتى. وسى ەندٸ ايتىپ كٶز جاسىن كٶل ەتكەن  مونعولدانىپ, قىتايلانىپ كەتكەن نايمان, قوڭىرات, كەرەي ۇرپاقتارىن ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك. ونى «كٷندەلٸگٸمٸزدە» جەنە «بٸر سۋىرتپاق», «تٶركٸن» اتتى ماقالالارىمىزدا قازبالاي بايانداعان ەدٸك.

حاتشىلار مەن دەرەكتانۋشىلار ايتسا – ايتقانداي, كەرەي قىزى سورقاقتان «قارا شاڭىراقتىڭ» دا, ٶزٸنٸڭ «التىن ۇرىقتارىنىڭ» دا, كەرەي تٶركٸندەرٸنٸڭ دە  قامىن كەڭٸنەن قاراستىرىپتى. وسى ٷش ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن,  ەرينە, ٶز مٷددەسٸنە وراي, بارلىق  بوپسا مەن بىلعاققا كٶنٸپتٸ. بۇل ٷش مٷددە, شىندىعىندا دا بوپسالاۋعا تاتيتىن مٷددە. مىسالى, دٷنيەنٸ ۋىسىندا ۇستاعان كٷيٸك قاعان زاھارىن   تٶگە: «ەمەنگەرلٸك جولىمەن مەنٸڭ ٷلكەن ۇلىما تي» – دەپ زەكٸگەندە, جايدارى عانا: «قاعان جارلىعىنا قالاي قارسى شىعايىن. الايدا مەنٸڭ  ماقساتىم: بالالارىمدى ەس  بٸلٸپ, ٶز ەركٸن ٶزدەرٸ بيلەگەنشە تەلٸمدٸ ەتٸپ تەربيەلەۋ, بٸر-بٸرٸنە جات باۋىر ەتپەۋ, سٶيتٸپ ولاردىڭ تاتۋلىعى ارقىلى قاعاناتقا قانداي دا بٸر سەپتٸگٸن تيگٸزۋ» – دەيدٸ. ورىندى سٶزگە وسپادار كٷيٸك تە ۋەج ايتا الماعان. سونداي-اق تولۋدىڭ ەنشٸسٸنە, ياعني, تٸكەلەي ٶزٸنە تيەسٸلٸ جۇلدىز  (سۇلدىز) تايپاسىنان جاساقتالعان ەكٸ مىڭ شەرٸكتٸ  كٷيٸكتٸڭ ەكٸنشٸ ۇلى قوداننىڭ قاراۋىنا بەرۋ تۋرالى جارلىعىنا دا  ىرقىمەن كٶنەدٸ. قاراشىلارىنا: «ٷگەدەي قاعان شىڭعىس قاعان قۇرعان مەملەكەتتٸڭ زاڭدى يەسٸ, ۇلىس تا,  ايماق   تا سونىڭ دەرگەيٸندە, جەر دە, ەل دە سونىكٸ. سوندىقتان دا جارلىققا باعىنۋىمىز كەرەك» – دەپ باسۋ ايتادى. تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ تٶرت ۇلىنا قودانمەن قولتىقتاسىپ ٶسۋدٸ تاپسىرادى. ونىڭ ەسەسٸنە, قىتايداعى حىبەي ايماعىن: «مەنٸڭ مارقۇم  كٷيەۋٸم تولۋ جاۋلاپ العان جەر» – دەپ, «كٷيٸكتٸ كٷيٸك قاعاننىڭ» ٶزٸنە بەرمەيدٸ.

تاعى بٸر رەتتە ەۋروپانى جاۋلاعان كەزدە بەلگرادتا تۇتقىنعا تٷسكەن فرانتسۋز زەرگەرٸ ۆيلگەلمدٸ كٷيٸك قاعاننان ٶزٸنە تيەسٸلٸ «زاڭدى مۇراگەرلٸك ەسكەري ولجا» رەتٸندە سۇراتىپ الادى. ال سول زەرگەر (ەرينە, سورقاقتاننىڭ تاپسىرۋىمەن جاسالعان) وسى كٷنگە دەيٸن مونعول ۇلتى قاسيەت تۇتىپ, قادارلى قادا  قاتارىندا باعالاناتىن, تٶرت شٷمەگٸنەن تٶرت تٷرلٸ شاراپ  پەن سۋسىن اعىپ  تۇراتىن مىقان اعاش ٷلگٸسٸندەگٸ كٷمٸس قاۋىزدى مٶڭكە قاعانعا سىيعا تارتتى.  «سورقاقتان قاتىن: تولۋدىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ يەسٸ رەتٸندە كٷيٸك قاعاننان قاعاناتقا ەركٸن «كٸرٸپ-شىعاتىن, جەڭٸلدٸككە يە «ورتاقشى كٶپەستەردٸڭ» قۇرامىنا مۇنىڭ دا ساۋداگەرٸن ەنگٸزۋدٸ تالاپ ەتتٸ. قازىناسىنىڭ قورىن مولايتۋدىڭ جولىن وسىلاي تاپتى. سٶيتٸپ, «شاڭىراق اعاسى»  شوراياق باتىيدان  باستاپ تۇقىرتىپ, «قاراشىلارىنىڭ تەرٸسٸن سىپىرۋدان تايىنبايتىن»  كٷيٸكتٸڭ تٸلٸن تاۋىپ, دەگەنٸنە كٶندٸردٸ. ٷگەدەي بۇعان قوسا سورقاقتانعا: ورداعا كەلٸپ تٷسكەن سىي-سيياپات پەن ولجانى بٶلٸپ بەرەتٸن قۇرمەتتٸ باس بەيبٸشەلٸك قۇقىقتى بەردٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە, «سورقاقتان قاتىن» «قارا شاڭىراقتىڭ» تٶرٸنەن دەمەلٸ, تۇڭعىش ۇلى مٶڭكە قاعان بولىپ تۇرعاندا جەنە «نايمانجين قاتىننىڭ» تۇسىندا (ٷگەدەيدٸڭ حانىمى) اسا قۋاتتى كٷشكە اينالدى» (راشيد اد-دين).

كٷيٸكتٸڭ  وسى جاقسىلىعىن كەرەي قىزى – «قارا شاڭىراقتىڭ  بەگٸمٸ» سورقاقتان قالاي قايتاردى دەيسٸز بە?  قايتارۋىن – قايتاردى. بٸراق ٷگەدەي مەن شاعاتاي تۇقىمدارىن قايتىپ قاتارعا قوسىلمايتىن ەتٸپ, «تۇرىمتايلاتىپ –  تۇسىنا,  بوزتورعايلاتىپ – بۇتاعا قوناقتاتىپ» جٸبەردٸ. كٷيٸك قاعان «كٷيٸپ كەتپەي» ٷش مۇراتىنا جەتۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سوندىقتان دا قارا شاڭىراقتىڭ اعاسى باتىي شوراياققا: «كٷيٸك قالىڭ قولىمەن سٸزدٸ شاپقالى اتتانىپ بارادى. ساقتانىڭىز!» – دەپ استىرتىن حابار جٸبەرەدٸ.  اقىرى كٷيٸك سامارقان شاھارىندا بەلگٸسٸز جاعدايدا اجال قۇشادى. سودان كەيٸن كٷيٸكتٸڭ قاتىنى, مەركٸتتٸڭ قىزى ٷگٸل-قايمىشتى قايقاڭداتپاي,  قاراسىن باتىرۋدىڭ قامىنا كٸرٸسەدٸ. مٶڭكە باستاتقان ۇلدارىنا: «كٷيٸكتەن تۋعان حانزادالار «شاڭىراق اعاسىن تىڭدامايدى, ەندٸ سەندەر سەلەم بەرە بارىپ, سىرقات اتالارىڭنىڭ كٶڭٸلٸن سۇراپ قايتىڭدار» – دەيدٸ. اقىلدى انانىڭ ايتقانى ورىندالادى.  شوراياق باتىي باتاسىن بەرەدٸ. ٸنٸلەرٸ بەركە مەن توعا-تەمٸردٸ  قاراقورىمعا جٸبەرٸپ, قۇرىلتايدى  شاقىرۋدان بويىن اۋلاق ساپ, ساياق جٷرگەن كٷيٸكتٸڭ تۇقىمدارىن  قۇرىلتايدى ٶتكٸزۋدەن باس تارتتى-مىس دەگٸزٸپ, تولۋدىڭ ۇلى مٶڭكەنٸ ۇلى قاعان  سايلاتىپ تىندى. سٶيتٸپ,  «سورقاقتان قاتىن» العاشقى مۇراتىنا  جەتتٸ.

 بۇدان كەيٸن تٶرت ۇلىنىڭ وتىرعان تاعىن قاۋٸپسٸزدەندٸرۋگە كٸرٸستٸ. ونسىز ولاردىڭ باسىنان ٶلٸم قاۋپٸ مەڭگٸ كەتپەيتٸن. بۇل – كەز كەلگەن شەشە ٷشٸن ەڭ باستى ٷرەي ەدٸ. ول ٷشٸن ٷگەدەي مەن شاعاتايدىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا تٷسٸرۋ قاجەت بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ باتالى قوساعى, كەرەي قىزى ەرٸ ەپكەسٸ ابيكە-بەگٸمنٸڭ (ايبيكە-بەگٸم) كەگٸن ٷگٸل-قايمىشتان قايتارماي كٶڭٸلٸ كٶنشٸمەيتٸنٸ دە انىق. سونىمەن, قاعاناتقا قاراستى «قاتىندار سوتىنىڭ» تٶرايىمى دەرەجەسٸن الىپ, كەلەگە كٸرٸسەدٸ. شاعاتايدىڭ نەمەرەسٸ,  كٷيٸك حان تاقتان ىسىرعان كەرەي قىزى, سٸڭٸلٸسٸ ەرگەنە قاتىننىڭ كٷيەۋٸ, قازاقشا ايتقاندا كٷيەۋ بالاسى قارا-قۇلاعۋدى شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حاندىعىنا قايتا تاعايىنداتادى.  سٶيتٸپ ٷگٸل-قايمىش جەنە توعاشى قاتىن باستاتقان ٷگەدەي مەن شاعاتاي ەۋلەتٸنٸڭ حانىمدارىن «كيٸزگە وراپ, سۋعا اعىزدى». جەتپٸستەن اسا حانشالار مەن بەگٸمدەر سولاردىڭ كەرٸن قۇشتى.

تەمۋجيننٸڭ شەشەسٸ ٶلەۋٸن-ٷجٸنمەن تەڭ دەرەجەدە باعالانىپ, ٶزٸنٸڭ ۇلدارىن نەمەرە اعالارىنىڭ الدىن وراپ قاعاندىق دەرەجەگە جەتكٸزگەن (مٶڭكە), جەكە ۇلىستارعا  حان سايلاتقان (قۇبىلاي – قىتايعا, قۇلاعۋ –باتىسقا)  «سورقاقتان قاتىن» «داڭقتى, سٷيكٸمدٸ,  سابىرلى جەنە  قايىرىمدى» الان-گۋادان كەيٸنگٸ «ەشي-قاتىن» – بەسٸك قاتىن (حانشا – كورەن رودا)دەگەن ماراپاتپەن 1252 جىلى ناۋرىز ايىندا پەكيندە دٷنيەدەن ٶتتٸ.  ول ٶزٸنٸڭ تۋعان ۇلىسى كەرەيلەرگە مەڭگٸلٸك مەنشٸككە الىپ بەرگەن گانسۋ ٶلكەسٸندەگٸ چجانە قالاسىنا جەرلەندٸ. ال  وسى گانسۋ ٶلكەسٸندە دەل قازٸر – ەسكٸدەن قالعان, بٸراق قىتايلانىپ كەتكەن كٶنە كەرەيلەر دە, حٸح  عاسىردان باستاپ التاي اسقان, شۇعاي مەن باعىلىق تاۋىن باسقان كەيٸنگٸ كەرەيلەر دە مەكەن ەتەدٸ. الدىڭعىلارىن – ەڭسەلٸ بويىنان, ەتجەڭدٸ دەنەسٸمەن قارا قويۋ قاسىنان شىرامىتاسىڭ. ال كەيٸنگٸلەرٸ انادولى مەن استانانىڭ اراسىندا ەمٸن-ەركٸن «كٶشٸپ جٷر». وسىدان-اق  «سورقاقتان قاتىننىڭ» ٷشٸنشٸ مۇراتىنا دا جەتكەنٸن مويىندايسىڭ.

ول ٷش مۇراتىنا عانا جەتٸپ قويعان جوق, ٷگەدەي مەن شاعاتاي ۇلىسىن دا تٸزەلەتٸپ كەتتٸ. ول ۇلىسقا مٶڭكە مەن قۇلاعۋدىڭ «التىن ۇرىقتارى» سەبٸلدٸ.  تەك كٸشٸ ۇلى ارىق-بۇعا عانا ٶزٸنٸڭ تۋعان اعاسى قۇبىلايدىڭ تەپكٸسٸنە ۇشىراپ, قالعان عۇمىرى تەبٸن مەن قۋعىندا ٶتتٸ. جاي قاشىپ جٷرمەي, سىرتقى مونعولييا مەن شىعىس تٷركٸستاندى ويراندى بىلعاققا ۇشىراتتى. «جوڭعار – سول قول» اتتى دٷلەيدٸ (سمەرچ, تورنادو) وياتىپ, سارى ٶزەن مەن ەدٸل-جايىقتىڭ اراسىن قاندى شاڭعا كٶمدٸ.

ەرينە, بۇل دەربەس ەڭگٸمە. بٸراق, قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراعىن شايقاعان, قازاق ەلٸنٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸن كەمٸتكەن جوڭعارلاردىڭ قانداي كەكتٸ بەسٸكتە تەربەتٸلگەنٸن شەكتەۋگە ارنالعان بۇل ەفسانا ٷشٸن ەستە ۇستاۋعا تيٸستٸ دەرەك.  ەيتپەسە «قاتىن» بٸتكەندٸ تٷگەندەپ شىعۋ بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸزگە جاتپايدى. سٶيتٸپ, كەرەي قىزى  «سورقاقتان قاتىن» بولاشاق جوڭعاردىڭ كٸندٸك ەكەسٸن تەربەتكەن «بەسٸك اناسى» بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەرينە, وعان   ويرات قۇتۋقابەكتٸڭ قىزى ەرگەنە بەگٸمنٸڭ دە تٸكەلەي سەپتٸگٸ تيدٸ.

«قاسا سۇلۋعا تەن جاراسىمنان جاراتىلعان, مۇنداي سٷيكٸمدٸ, بۇرالىپ تۇرعان سىمباتتى, كەربەز كەلٸنشەكتٸڭ سۋرەتٸن ەشقانداي سۋرەتشٸ كەلٸستٸرٸپ سالا المايدى» –  دەپ ۋەسساپ پارسى تامسانا سۋرەتتەگەن ەرگەنە – ويرات قۇتۋقابەكتٸڭ ۇلى تٶرەلشٸ مەن شىڭعىس حاننىڭ كٸشٸ قىزى شەشەكتەن تۋعان. ول  شاعاتايدىڭ ٷلكەن ۇلى مۇتىعانعا ۇزاتىلادى. بٸر ەپكەسٸ ەلشٸكمٸش – ارىق-بۇعاعا (ەستە ۇستاڭىز), ەكٸنشٸ ەپكەسٸ قۇباق-قاتىن – قۇلاعۋعا, ٷشٸنشٸ ەپكەسٸ – باتىيدىڭ ۇلى توعانعا (التىن وردانىڭ حانى مەڭگٸ تەمٸردٸڭ شەشەسٸ)  تۇرمىسقا بەرٸلەدٸ. وسىدان-اق ەرگەنە بەگٸمنٸڭ قاعاناتتىڭ  مىسىن ەركٸن باسۋىنىڭ سەبەبٸ اڭعارىلادى.  مۇتىعان تٶرت ۇلدى تاپتىرىپ, دٷنيە سالادى دا, ەرگەنە ەمەڭگەرلٸك جولىمەن قارا-قۇلاعۋعا بۇيىرادى. ال ول  «سورقاقتان قاتىنمەن» تٸزگٸن ۇشىنان جالعاسىپ, شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حان تاعىنا وتىرادى. ەسۋ-مٶڭكەنٸڭ حانىمى توعاشى-قاتىننىڭ بۇعان كٶرسەتكەن قورلىعىنا – قورلىق كٶرسەتٸپ جاۋاپ بەرەدٸ. كٷيەۋٸ ەسۋ-مٶڭكەنٸڭ كٶزٸنشە توعاشى-قاتىننىڭ ون ەكٸ مٷشەسٸن بٸر-بٸرلەپ سىندىرىپ, قيناپ ٶلتٸرەدٸ.

تاققا وتىرۋعا بەت الىپ بارا جاتقان جولدا – التاي اڭعارىندا قارا-قۇلاعۋ كٶز جۇمادى. ودان تۋعان جاس بالا مٷبەرەكشاھتى  ۇلىستىڭ حانى ەتٸپ بەكٸتەدٸ. سٶيتٸپ, ەرگەنە-بەگٸم مٶڭكە قاعاننىڭ جارلىعىمەن «امانات بيلٸك يەسٸ» دەپ جارييالانادى. مٶڭكە مەن جوشى ۇلىسى – شاعاتاي مەن ٷگەدەي  ەۋلەتٸنٸڭ شىعىسى مەن باتىسىن قوسىپ الىپ, ەرگەنە-بەگٸمگە «ەلەۋسٸز عانا ٷلەس – «وڭتٷستٸك باتىستى» قالدىرىپ ەدٸ. ال, مۇنىڭ ٶزٸ تۇتاستاي مەرۋەنناھار ٶڭٸرٸن قامتيتىن. ەرگەنە-بەگٸم بيلەگەن تۇستا دٸنگە ەركٸندٸك بەردٸ, ۇلى –  مٷبەرەكشاھ مۇسىلماندىققا ٶتتٸ. ۇلى قاعاننىڭ جارلىعىنا  ساي ەرگەنە-بەگٸمگە: «شاعاتاي مەن ٷگەدەي ەۋلەتٸ دەرلٸكتەي مويىنسىندى. ەكٸمشٸلٸك پەن ايماقتى تەرتٸپكە كەلتٸردٸ, قارجى-قاراجاتتى ەسەپكە الدى. مۇسىلماندار مەن پۇتقا تابىنۋشىلار تاتۋ تۇردى. باعدات حاليفتارىنا جورىققا اتتانعان قۇلاعۋدى المالىقتاعى ورداسىندا سالتاناتپەن قارسى الىپ, بٸر جىل كٷتتٸ. بۇل شاعاتاي ۇلىسىنىڭ التىن دەۋٸرٸ ەدٸ. تٸپتٸ ۇلىستىڭ اتىن «ەرگەنە ۇلىس» دەپ اتاۋعا دەيٸن باردى» – دەپ تەپسٸرلەيدٸ جازبا يەلەرٸ.

بٸراق 1259 جىلى مٶڭكە قاعان دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ ۇلى قاعاناتتاعى ۇلى بىلعاق باستالدى.  «سورقاقتان  قاتىننىڭ» ەكٸ ۇلى  –  قۇبىلاي مەن ارىق-بۇعا «ۇلى جۇرتتاعى» «قارا شاڭىراق» ٷشٸن تالاسقا تٷستٸ. 1260 جىلعى قۇرىلتايدا ەكەۋٸ دە حان دەپ جارييالاندى. ال بٸر قاعاناتتا ەكٸ حان بولمايدى. قۇبىلاي – قىتايدا «مونعول يمپەريياسىن» –«يۋان پاتشالىعىن» قۇردى. سول قۇرىلتايدا ەرگەنە-بەگٸم ويرات قىزى, تۋعان ەپكەسٸ ەلشٸكمٸشتٸڭ كٷيەۋٸ – ارىق-بۇعاعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, بۇرىنعى ۇلى قاعانداردىڭ ۇلى – اسۋتاي مەن ۇرىنتاستىڭ (مٶڭكە), العيدىڭ (شاعاتاي نەمەرەسٸ) دەرگەيٸمەن  تاققا وتىرۋ سالتاناتىنا قاتىستى. قۇبىلاي  مۇنى قۇپ كٶرمەي شاعاتايدىڭ تاعى بٸر تۇقىمى ابىشقانى ۇلىس حانى ەتٸپ جارييالاپ, ەرگەنە-بەگٸمدٸ تۇتقىنداۋعا جارلىق بەردٸ. الايدا  ارىق-بۇعا ونى جول ٷستٸندە قولعا تٷسٸرٸپ, ٶلٸم جازاسىنا كەستٸ. ەرگەنە-بەگٸمنٸڭ دە ەڭبەگٸن ەش  كەتٸرٸپ, ۇلىستىڭ بيلٸگٸن شاعاتايدىڭ نەمەرەسٸ العيعا بەردٸ. العي دا ارىق-بۇعاعا «وسى سىيدى» كٶرسەتٸپ, قۇبىلايعا قارسى ەسكەر جيناۋعا جٸبەرگەن ەلشٸلەرٸنٸڭ جانىن جاھانامعا جٸبەرٸپ, قۇبىلاي جاققا قۇبىلىپ تٷسەدٸ. الايدا ارىق-بۇعا ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى باس استانا – المالىقتى باسىپ اپ, العيدى قاشقىن اتاندىرادى. بۇل جەڭٸس تە ويراتتىڭ كٷيەۋ بالاسىن ۇشپاققا جەتكٸزبەيدٸ. ەسكەرٸ اشتىققا ۇشىراپ, قۇبىلايدىڭ قورشاۋىندا قالادى. ٷلكەن اعاسىنان كەشۋ ٶتٸنەدٸ. ول بۇل ارالىقتا اتباسىداعى (اتباشى, ىستىقكٶلدٸڭ جاعاسى) ورداسىندا باس ساۋعالايدى. ۇلىستىڭ قاراشىلارىنىڭ اراسىندا وراسان بەدەلگە يە ەرگەنە-بەگٸمگە  العي سٶز سالادى. ۇلى مٷبەرەكشاھتى تاققا وتىرعىزۋعا ۋەدەسٸن الىپ, ەرگەنە-بەگٸم ٷشٸنشٸ رەت تٶسەك جاڭعىرتادى.

سۇلۋلىعىنا سٷيٸنٸپ العان حانىمنىڭ دەمەۋٸمەن العي ۇلىستىڭ  العاۋىنا بٶلەنەدٸ. «التىن دەۋٸردٸ ورناتقان ەرگەنە ۇلىسىنىڭ» يەسٸنٸڭ ٶلٸمٸ تۋرالى ەكٸ ۇشتى ەكٸ ماعۇلمات ساقتالعان. بٸرٸنشٸسٸندە: ەرگەنە-بەگٸم تولعاق كەزٸندە دٷينە سالعان. ازا تۇتقان العي سامارقان مەن بۇقاردىڭ مۇسىلماندارىن تەگٸس قۇرباندىققا شالماققا ۇمتىلادى, كەڭسە كەڭەسشٸسٸ ماسۇتبەكتٸڭ اراشاعا تٷسۋٸ – مۇسىلمانداردى قىرعىننان قۇتقارادى. ەكٸنشٸ, بارىنشا شىندىققا جاقىن ماعۇلمات: ەرگەنە-بەگٸم العي ٶلگەن سوڭ 1266 جىلى,  بۇرىنعىداي ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىندا ەمەس, انگرەن (فەرعانا قولاتى) ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا  قۇرىلتاي شاقىرىپ, «بارلىق ەمٸرلەر مەن ۋەزٸرەلەردٸڭ كەلٸسٸممەن» ۇلى مٷبەرەكشاھتى ۇلىستىڭ حانى ەتٸپ سايلاتادى. قۇبىلاي تاعى دا قىرىن قاراپ, شاعاتايدىڭ كەزەكتٸ بٸر تۇقىمى بوراقتى سۋىت اتتاندىرادى. «ەرگەنە ۇلىسىنىڭ» ەرگەنە-بەگٸمگە سەنٸمٸ كەمٸل ەكەنٸن كٶرٸپ, الداۋسىراتىپ سەنٸمگە كٸرٸپ, جاسىرىن جاقتاستار ٸزدەيدٸ. سول جىلى تامىز-قىركٷيەك ايىندا ەرگەنە-بەگٸم دە دٷنيەدەن ٶتەدٸ. قاسٸرەت شەككەن مٷبەرەكشاھتىڭ قاپىسىن تاۋىپ, ەسكەرٸن تالقانداپ, تۇتقىنعا تٷسٸرەدٸ. ٶزگەنتتەگٸ مەملەكەتتٸك قازىنانى باسىپ اپ, مٷبەرەكشاھتىڭ جانىن امان قالدىرىپ, باسقۇسبەگٸ ەتٸپ تاعايىندايدى. سودان باستاپ بوراقتىڭ تۇقىمى قاشان حاندىق ٷزٸلگەنشە تاقتان كەتپەدٸ.

ەلٸنە جاققان ەرگەنە-بەگٸم بٸزدٸڭ ۇستانىمىزعا تٸكەلەي قاتىستى: ويرات حاندىعىن قۇرۋعا, ياعني, ارىق-بۇعانى قۇرىلتايدا حان سايلاتۋعا ۇيىتقى بولعانى, سول ارقىلى ويراتتاردى تاقتان دەمەلەندٸرٸپ, تاق مۇراگەرلٸگٸنە تالاسقا تٷسٸپ,  ويراتتاردىڭ تاريح ساقناسىنا شىعۋىنا  مٷمكٸندٸك بەرگەن دەمەۋٸ ٷشٸن ەفسانامىزعا  ارقاۋ  بولدى. حاندىققا كەنٸككەن ارىق-بۇعانىڭ قايىن جۇرتى بٸرتە-بٸرتە شىڭعىس قاعاناتىنىڭ شاۋجايىنا جابىستى.

ال, ويراتتاردىڭ  رۋحىن ۇيىتىپ, سٶيتٸپ, بولاشاق قازاق حاندىعىنىڭ «اتا جاۋىنىڭ»  سانا بەسٸگٸن تەربەتكەن – قوڭىرات داي شەشەنٸڭ ۇلى العيدىڭ قىزى شەپي ەدٸ. قاعاناتتىڭ قىزىعىن الاڭسىز كٶرگەن شەپي قىز-تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل, الاڭسىز بوي جەتتٸ. بٶرتە ٷجٸننٸڭ سٸڭٸلٸسٸ, شوراياق باتىيدىڭ بالدىزى (ٷكٸ قاتىن – تۋعان  ەپكەسٸ, «سورقاقتان قاتىن» «كيٸزگە وراپ, سۋعا اعىزعان» قاتاعاش قاتىن جيەن ەپكەسٸ) بولاتىن. قۇبىلايدى قۇرىعىندا ۇستاۋ ٷشٸن مٶڭكە قاعان كەلٸنٸ شەپيدٸ ٶزٸمەن بٸرگە جورىققا الىپ جٷردٸ, ياعني, اماناتقا  ۇستادى. مٶڭكە ٸش سٷزەگٸنەن, نە قاڭعىعان وقتان قازا تاپقاندا قاعاندى جوقتاعان ٷش قاتىنىڭ بٸرٸ وسى شەپي. قارا شاڭىراقتىڭ يەسٸ ارىق-بۇعانىڭ:  «قۇرىلتايدىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن  ساقتاۋ ٷشٸن» دەگەن سىلتاۋمەن قۇبىلايدىڭ ەسكەرٸن ٶزٸنٸڭ قاراۋىنا جٸبەرۋ تۋرالى جارلىعىن كٷيەۋٸنە كەشٸكتٸرٸپ جەتكٸزٸپ, الدىن-الا ساقتاندىرعان دا شەپي. قۇبىلاي اعاسى ارىق-بۇعانىڭ  قاعاندىعىن مويىنداماي, دەربەس قىتاي پاتشالىعىن (يۋنان) جارييالاعاندا «قاعانات قاتىن» – يمپەراتريتسا بوپ جارييالاندى.

سٶيتٸپ, ازامات سوعىسى باستالىپ, اقىرى قۇبىلاي جەڭٸسكە جەتتٸ. شەپي –  قۇبىلاي قاعاننىڭ ٶزٸ سٶزٸن ەكٸ ەتپەيتٸن اقىلمان حانىم بولدى. كٷيەۋٸن تالاي رەت  ەبەس شەشٸمنەن قاقپايلاپ قالدى. ال ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنا كەلسەك: عىلىم مەن ٶنەرگە ەرەكشە ىقىلاس قوسىپ, قولداۋ كٶرسەتتٸ. ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلاپ, ولاردىڭ «مىڭ جىلدا دا تاقتان تٷسپەۋٸنە الاڭداپ» ٶمٸر سٷرٸپتٸ. كٶرپەنٸڭ قۇراعىن دا رەسۋە ەتكٸزبەيتٸن شەبەر, قويدىڭ سيراق تەرٸسٸن سىپىرتاتىن ساراڭ اتى شىعىپتى. كٷيەۋٸ قۇبىلاي ساداق تارتقاندا  كٶزٸنە كٷن تٷسپەس ٷشٸن كٷنقاعاردى ويلاپ تاپقان دا شەپي كٶرٸنەدٸ. بۇل كٷنقاعار كەيٸن قاعاناتتىڭ باس كيٸمٸنٸڭ تۇراقتى ٷلگٸسٸنە اينالىپتى. ال شەپيدٸڭ ەڭ ۇلى ٸسٸ – پۇت دٸنٸن مونعول مەملەكەتٸنٸڭ رەسمي دٸنٸنە اينالدىرۋىندا. «حان – يمپەرييانىڭ يەسٸ, لاما – رۋح پاتشاسى» دەپ جارييالاتتى. ال پاگبا لامانى «دٸن قورعانى» دەپ   دەرٸپتەدٸ. العاشقى پۇتحانا مەكتەبٸن اشتى. تيبەت – رۋح بايتاعى اتاندى. شەپي سول ارقىلى ويرات تۇقىمىن «رۋح پاتشالىعىنا» جەتكٸزٸپ,  قاعاندىقتىڭ زاڭدى ٷمٸتكەرٸ ەتتٸ.

شەپي تٶرت ۇل, بەس قىز تاپتى. جىلناماشىلار مەن حاتكەرلەر شەپي «اسقان سۇلۋ ەرٸ تالانتتى» دەپ  جازدى. ر.يۋ. جەنە ي.ن.پوچەكاەۆتار: «يۋان» ەۋلەتٸنٸڭ پاتشايىمدارىنىڭ ٸشٸندەگٸ بٸزگە جەتكەن, ەلدە قىتاي, ەلدە مونعول, ەلدە تٷركٸ سۋرەتشٸسٸنٸڭ قىلقالامىنا ٸلٸنگەن بەينە دە وسى شەپيدٸڭ پورترەتٸ. پورترەتتە – دٶڭگەلەك بەتتٸ, تەمپٸش تاناۋ,  قيىقشا كەلگەن  قىسىق كٶز, سىزىلعان جٸڭٸشكە قاستى, ورتا جاستاعى ەيەل بەينەلەگەن. پورترەتتەگٸ بەينەنٸڭ  – ەبدەن ۇشتالعان (ستيليزوۆاننىم) بەينە بولۋى مٷمكٸن, سوندىقتان دا مۇنى  شەپيدٸڭ ناقتى ٶمٸردەگٸ ٶز ديدارى دەپ قابىلداۋدىڭ دا رەتٸ كەلمەيدٸ. الايدا بٸزدٸڭ پايىمداۋىمىزشا, بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتكەن «يۋان» پاتشايىمدارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ تارتىمدى بەينە دە وسى» – دەپ باعا بەردٸ.  پورترەتتەگٸ بەينەنٸ جالپاق ەرٸ تاريحي تەگٸ بار قازاق ۇعىمىمەن ايتساق, وندا قوڭىرات قىزى شەپيدٸ: «تاباق بەت, پٸستە مۇرىن, قيىق كٶز,  قالامقاس, سارقارىن بەيبٸشە»  – دەپ سيپاتتاۋعا لايىق. بۇل زاڭدى دا ٶيتكەنٸ, مەيلٸ قىتاي مەيلٸ مونعول, مەيلٸ تٷركٸ تەكتٸ سۋرەتشٸ بولسىن, بەرٸبٸر, ولار – پاتشايىمنىڭ ٶزٸ «مەملەكەتتٸك دٸن, مەملەكەتتٸڭ رۋحاني قورعانى,  مەملەكەتتٸڭ رۋح قۇدايى» – دەپ جارييالاعان پۇت دٸنٸنە مٸنەجات ەتكەن مٷتتەيٸمدەر بولاتىن. سوندىقتان دا شەپيدٸڭ ديدارى پۇتتىڭ, ياعني, بۋددانىڭ پورترەتٸنە ۇقساتىلىپ سالىنۋى پاتشايىمعا كٶرسەتٸلگەن ٷلكەن قۇرمەت.

پۇت قۇدايىنىڭ اتا جۇرتى تيبەتتٸ, ياعني, تاڭعۇتتاردى مەملەكەتكە – قاعاناتقا باعىنبايتىن, الىم-سالىق تٶلەمەيتٸن, ەسكەرگە ادام بەرمەيتٸن, قاعانمەن تەڭ قۇقىققا يە, «ەكٸ زاڭ», «ەكٸ بيلٸك» قاتار جٷرەتٸن «رۋح پاتشالىعى» – دەپ جارييالاتقان شەپيدٸ پۇت  تاقۋاسىنا ۇقساتسا –  ۇقساتقانداي ەدٸ. لاما – «اقىلدىڭ كەنٸ»,«ەدەپتٸڭ ەدٸبٸ», «تٸرشٸلٸكتٸڭ تٸگٸسٸ», «جاننىڭ ۇياسى» دەپ تانىلدى. قاعان تاققا وتىرعاندا تاڭعۇت لاماسىنىڭ باتاسىن الۋ «قاسيەتتٸ پارىز» رەتٸندە سانالدى. كٸم دە كٸم باس لامانىڭ باتاسىن الماسا, نە تيبەتتەن جولداعان جازباشا كەلٸسٸمٸن الماسا,  قۇرىلتايدىڭ شەشٸمٸنە قاراماستان, زاڭسىز تاق يەسٸ –دەپ  ەسەپتەلدٸ. پۇت دٸنٸنە مۇنداي باسىبايلى تابىنۋ قۇبىلايدىڭ پاتشالىعىن عانا ەمەس, بٷكٸل مونعول قاعاناتىنىڭ تەركٸ دٷنيەگە كٶشٸپ, ٸشتەي بوجىراۋىنا الىپ كەلدٸ. زامان ٶتە,  ەركەك كٸندٸك اتاۋلىنىڭ تۇقىمى قالماي جورىققا اتتانىپ, ەر جەتكەن ۇلدىڭ بارلىعى قاعانات كەشٸكتەنٸ – ۇلانى قاتارىنا الىنىپ, «قارا شاڭىراقتا» تەك قاتىن-قىزدار عانا قالعان تۇستا, ەركەك تۇقىمدى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن شەشەلەرٸ ۇل اتاۋلىنىڭ بارلىعىن «كەشٸلدٸككە» بەردٸ. ال ولاردىڭ ٷيلەنۋٸنە پۇت رەسٸمٸ بويىنشا تىيىم سالىناتىن. سٶيتٸپ, ۇلى  قاعاناتتىڭ «قارا شاڭىراعى» – ونداپ قاتىن الىپ, وتىز-قىرىق بالا تاپتىراتىن «التىن ۇرىقتاردىڭ» ۇلان عايىر اتا مەكەنٸ – ٶسٸمسٸز قالدى.

بەس عاسىردان اسا «بۇيرىقتى دەستٷرگە اينالعان بۇل رەسٸم» تٷركٸ-مونعولسىز – تٷركٸ-مونعول يمپەريياسى اتاندى. اقىرى «بەلٸ سۋىعان قاعانات» – قىتايلانىپ, تاڭعۇتتانىپ, تٷركٸلەنٸپ, ارابتانىپ, پارسىلانىپ, ورىستانىپ, ويراتتانىپ تىندى. پۇت دٸنٸ – ۇلىستىق دٸنگە اينالىپ, ۇرىعىن ۇيىتقان «ويرات جيەندەر» –  تاڭعۇتتاردان تەلٸم الىپ, دٸن باسى, «التىن ۇرىقتىڭ» قونتايشىسى – جيەنٸ اتاندى. ارىق-بۇعا حاننىڭ سەنٸمدٸ شەرٸگٸ, قاعاناتتىڭ قورمالى, قۇبىلاي قاعاننىڭ دٸن تٸرەگٸ اتانعان ويراتتار «توقاش تويىنان» كەيٸن (1368) قاعاناتتىڭ زاڭدى «سولتٷستٸكتەگٸ سول قولىنان» – جوڭعارعا, ەۋروپالىقتاردىڭ اتاۋىنشا «كٶشپەلٸلەردٸڭ سوڭعى يمپەريياسىنا» نەمەسە «سوڭعى كٶشپەلٸلەر يمپەريياسىنا» اينالدى. بۇل يمپەرييا – باتىس قاعاناتقا – بارۋنعارعا, ياعني, «التىن ورداعا» ۇمتىلدى. ال ول جولدى قازاق دالاسىنسىز, ياعني, قازاق حاندىعىنسىز اتتاپ ٶتە المايتىن. ويراتتار  «رۋح پاتشالىعىنا» قانداي قۇدٸرەتپەن يە بولسا دا, ەكٸنشٸ بيلٸككە – مەملەكەت بيلٸگٸنە دەربەس ەسكەر جاساقتاماي, ٶز ٸشٸنەن حان سايلاماي يە بولا المايتىن.

قوڭىراتتىڭ شەپي قىزى بەرگەن «رۋح يەلٸگٸ» قۇقىنا ويرات قىزى ماندۋحاي «تاق يەلٸگٸ» قۇقىن قوسىپ بەردٸ. مۇنداي ۇلى مٷمكٸندٸك شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنەن كەيٸن ەشكٸمگە بەرٸلمەگەن ەدٸ.

مٷلدەم قىتايلانىپ, پۇتتانىپ كەتكەن قۇبىلايدىڭ تۇقىمى تەمٸر (ولجاتاي حان) –  چەن-تسزۋن شەپيدٸ  «چجاو-چجۋ شۋن-شەن» –«داڭقتى دانا, تەۋبەشٸل جەنە ەدەپشٸل پاتشايىم-يمپەراتريتسا» دەپ جارييالادى: «پاتشايىم يمپەريياعا اسا قۇدٸرەتتٸ رۋحاني قولداۋ كٶرسەتتٸ.  ونىڭ مەيٸرٸم-شاپاعاتى كٶكتەڭٸرٸنٸڭ كٶسەگەسٸن يٸتتٸ. ول كٶكتەڭٸرٸنٸڭ قالاۋىنا وراي  سارايداعىلارعا جەتەكشٸلٸك ەتٸپ, ار تازالىعىن ورناتتى. بۇرىن – پاتشانىڭ حانزادا كەزٸندە وعان قىزمەت ەتتٸ, ولار تالاي تالقىنى بٸرگە باسىنان كەشتٸ. ول قۇبىلاي قاعاندى تالاي قاۋٸپ-قاتەردەن  قۇتقاردى: كٶرٸپكەلدٸك قاسيەتٸ بولعاندىقتان  دا, بەرٸن الدىن-الا  بٸلٸپ, تەز  شەشٸم قابىلداپ, ٶزٸ شۇعىل شارا قولدانىپ وتىردى, سٶيتٸپ, قۇبىلاي قاعاننىڭ ەسكەرٸن حىبەي ٶزەنٸنەن كەرٸ قايتارتتى, قۇبىلاي قاعانعا شىندۋ (شان دۋ) قالاسىنىڭ تاعىنا وتىرۋى كەرەكتٸگٸ تۋرالى دانىشپاندىق كەڭەس بەردٸ. سونىمەن قاتار, ساراي نٶكەرلەرٸنە پاتشاعا قالاي  دەم بەرۋٸ كەرەكتٸگٸنە بارىنشا اقىل ٷيرەتتٸ. ول مەنٸڭ قاسيەتتٸ اتامنىڭ قۇدٸرەتتٸ پاتشا بولۋىنا كٶمەكتەستٸ. ول مەنٸڭ ەكەمدٸ (چجەن-تسزين) بٷكٸل ەلدٸڭ پارىزىن ابىرويلى ٶتەۋگە تەربيەلەدٸ» – دەپ مٸنەزدەمە بەردٸ.

مۇقىم قىتايدىڭ كەلەشەك تاعدىرىن انىقتاپ,  جالپىعا ورتاق پۇت دٸنٸن كٸرگٸزۋٸ ارقىلى ولاردى بٸر تانىم مەن مٷددەگە بٸرٸكتٸرٸپ كەتكەنٸ ٷشٸن دە شەپي پاتشايىمعا ميللاردتار ەلٸ قارىزدار.

بٸراق, شەپيدٸڭ «شان دۋدى» – كٶكجايلاۋدى جازعى ساراي ەتكەن اقىلىنىڭ قايىرى ۇزاققا سوزىلمادى. 1368 جىلى «توقاش تويى» باستالىپ, مونعول يمپەريياسىنىڭ ۇلى قاعانى توعان-تەمٸردٸ قىتاي جەرٸنەن قۋىپ شىقتى. جوڭعاردىڭ – جوتالانۋى, جوڭعارلاردىڭ, سوعان ٸلەسە مونعولداردىڭ, سولاردى ٶكشەلەي قۋعان مەنجۋلەردٸڭ, سول «جورىق كٶشٸنٸڭ» ورىنىن يەمدەنٸپ قالعان كەيٸنگٸ قىتاي يمپەريياسىنىڭ قازاق دالاسىنا قاراي جاپپاي قوتارىلۋى وسى «توقاش تويىنا» تٸكەلەي قاتىستى. مۇنى  بٸلمەي, بٸزدٸڭ ۇلتىمىزعا زاۋال بوپ تٶنگەن «جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ» تٷپكٸ مەتٸبٸن تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دا وسى ارادا قىسقاشا قايىرا كەتەمٸز. ونىڭ مەنٸسٸ مىناداي: مونعولدارعا ەبدەن كەكتەنگەن قىتاي شەكتٸلەرٸ ولاردى قالايدا  قۇلاتۋعا تىرىسادى. سول ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن, ناۋبايحانادا پٸسٸرٸلەتٸن توقاشتىڭ ٸشٸنە: «1368 جىلى قىركٷيەكتٸڭ 31 جۇلدىزى كٷنٸ تٷنگٸ ساعات 12-دە ەر كٸم ٶزٸنٸڭ مونعول قوجايىنىنىن ٶلتٸرسٸن. سول سەتتەن باستاپ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس باستالادى» – دەگەن جاسىرىن ٷندەۋ سالىپ تاراتادى. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە جٷز ميلليون قارالى قالىڭ قىتاي بٸر تٷننٸڭ ٸشٸندە شاڭ-شۇڭسىز جاتقان مونعول-قوجايىندارىن شەتٸنەن باۋىزداپ شىعادى. دەرەۋ حانبالىقتى (بەيجٸڭدٸ, ياعني, سولتٷستٸك استانانى) باسىپ الىپ, مونعولدىڭ سوڭعى قاعانى توعان-تەمٸردٸ كٶكجايلاۋعا – شاندۋگە ىعىستىرادى. كەلەر جىلى 20 شٸلدە كٷنٸ ودان دا قۋىپ شىعادى. ەبدەن قۇسالانعان توعان-تەمٸر:

«اسىل تاسپەن اپتالعان قاسيەتتٸ دە ايبارلى استانام – حانبالىق, سارىعىڭدى باساتىن, سالقىن-سامال جاز جايلاۋىم – كاي-پىڭ! (شان-دۋ)! ەجەلدەن اتا-بابا كيەسٸ قونعان قۇتتى قونىسىم! باسىما قونعان باعىم ۇشقان مەشٸن جىلى سەندەردەن ايىرىلعانىمدى قاراشى! مەنٸڭ ۇلى قاعاناتىم قانسىراپ, قايران ۇلى مەملەكەتٸمنٸڭ جويىلعانىن قاراشى!

اقىقپەنەن اپتالعان ايباتتى حانبالىعىم! توقسان توعىز اق بوز اتتى قاداعا بايلاعان كٶكجايلاۋىم! (كاي-پىڭ نە شان-دۋ). شارتاراپتى شارپىپ, جالپاق جۇرتتى ۇيىتقان, بيلٸك پەن بٸلٸم تٸزگٸنٸن تەڭ ۇستاعان قايران سارا جولىم! اسپان استىنىڭ ەمٸرٸ اتانىپ, باق-دەۋلەتٸمدٸ شالقىتقان قايران مەرتەبەم!

تاڭ سەرٸدە مۇنارلانعان تۇمانى كٶكجيەك كٶمكەرگەن, اتىرابى كٶرسەڭ – كٶزٸڭ تويمايتىن قۇبىلىسقا تولى, جاز بەن قىسى ايىرعىسىز, قام-قايعىسىز  قونىس بولعان, ساۋىق-سايرانمەن كٷنٸم ٶتكەن, بابام قۇبىلاي سالىپ كەتكەن, قايران بايتاعىم – حانبالىق!

بابالارىم ۋايىم-قايعىسىز عۇمىر كەشكەن, ايباتى اسقار, ەي, حانبالىق! قۇزىرىما قۇلدىق ەتكەن ۋەزٸرلەرٸم مەن تٶرەلەرٸم, ەي, قاراشا جۇرتىم! «ەل قامىن جەگەن ەلەكەڭنٸڭ» اقىلىن تىڭداماعان ٶكٸنٸشٸمنٸڭ ٶزەگٸمدٸ ٶرتەگەنٸن قاراشى, وپاسىز جٷگٸ جٷگٸرمەككە سەنگەن اڭعال باسىم!

بٸلمەستٸكتەن (قازاق ورداسىنان كەلگەن تەگٸ مەركٸت) كەمەڭگەر تو-تو-تەمٸر قولباسشىنىڭ باسىن كەستٸم, دٸن وقىمىستىسىن ەن دالاعا تەنتٸرەتٸپ, قاتەلەستٸم! تٷمەن جۇرتقا پاتشالىق ەتكەن, اقىرى قور بولعان, ەي, شاقشا باسىم! قايران ساۋىق-سايرانمەن ٶتكەن كٷندەرٸم!

قاسيەتٸڭنەن اينالايىن قۇبىلاي بابام قابىرعاڭدى كٶتەرٸپ, قونىس ەتكەن, قۇت ۇيالاپ, اتاعى الىسقا كەتكەن ەل وردام, ەي, حانبالىق! قىتايدىڭ قۋ مٷيٸزٸ جٷگٸ جاۋىز جالمادى دا بارلىعىن, جامان اتى مەن ابىرويسىز اتاعى ماعان – توعان-تەمٸرگە قالدى!» – دەپ جوقتاۋ شىعارىپ («مونعولدىڭ شىعۋ تەگٸ», جيناق), ۇلى يمپەرييامەن قوشتاستى.

كەلەر جىلى, ياعني, 1370 جىلى قازٸرگٸ ٸشكٸ مونعولييانىڭ تۇڭيياۋ ايماعىندا قۇسادان ٶلدٸ.

وسىدان كەيٸن مونعول يمپەريياسى العاشىندا: شىعىس-سولتٷستٸك, باتىس-وڭتٷستٸك حاندىعى بولىپ ەكٸگە بٶلٸندٸ. بٸرٸ – نەگٸزٸنەن حالحا مونعولدار, قىتايلاردىڭ بودان حاندىعى,  ەكٸنشٸ جارتىسى – ارىق-بۇعانىڭ دەرگەيٸندەگٸلەر جارتىلاي دەربەس حاندىق قۇردى. توعان مەن ەسەننٸڭ ويرات حاندىعى تاريح ساقناسىنا شىققاندا اۋمالى-تٶكپەلٸ ٶمٸر سٷردٸ. اقىرى, ەۋەلٸ – قىتايدىڭ ميڭ پاتشالىعىنىڭ جاياۋ شەرٸكتەرٸنٸڭ ەكپٸنٸنەن, سودان كەيٸن مەنجۋلەردٸڭ اتتى ەسكەرٸنٸڭ تەپكٸسٸنەن ىعىسقان جوڭعارلار قازاق دالاسىنىڭ ەتەگٸن باستى. ۇلى قازاق-نوعاي دالاسىنان باسقا ولاردىڭ جانى قوناق تاباتىن كەڭٸستٸك تە قالماپ ەدٸ. ال سارىارقا مەن ەرتٸس, ەدٸل-جايىق, سىردارييا بويىندا ولاردى تاعى دا سول سوناۋ سارىٶزەن (حۋانحە) مەن ساردالادا (وردوستا, بٷگٸنگٸ قحر-داعى ٸشكٸ مونعولييادا) «مەڭگٸلٸك قالعان» جالايىرلاردىڭ, نايمانداردىڭ, مەركٸتتەردٸڭ, قوڭىراتتاردىڭ, الشىنداردىڭ ەكٸ جٷز ەلۋ جىل بۇرىن باتىسقا ىعىسقان ەكٸنشٸ جارتىسى «قىلىشىن جالاڭداتىپ» كٷتٸپ تۇردى. ولار ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى رۋ اتاۋلارىنا ورتاق الاش ۇرانىن الىپ, قازاق حاندىعىن قۇرىپ, ۇلت بولىپ ۇيىپ كەلە جاتىر ەدٸ. ويراتتاردىڭ تٸلدٸك جەنە ەسكەري دەستٷرٸنە بەيٸمدەلگەن تٷركٸ تەكتەستەر بٸرتە-بٸرتە مونعول تٸلدەنە باستادى. بۇلاردى, قازاقتار (قالعاندار, مەڭگٸلٸك سوندا قالماق» دەپ, سول عاسىردان باستاپ ولاردى «قالماق» اتاندىردى. كەيٸن بۇل اتاۋ «جوڭعارلارعا» بۇيىردى.

تاقىرىپ ۇستانىمى – قاعاندىقتى ۇيىتىپ-ٸرٸتكەن حانىمدار مەن حانشالار بولعاندىقتان    دا, تاق تارتىسىنىڭ تالقىسىن سىرت قالدىردىق. الايدا سول ويراندار­دىڭ زاردابىن بٷگٸنمەن بايلانىستىرۋ ماقساتىندا مىنا ماعلۇماتتاردى كٸرٸكتٸرە كەتۋدٸ ورىندى سانادىق. كەڭدٸك العان كەرەيلەر – نايمانداردىڭ ورىنىنا ىعىسىپ, التاي ساعالاپ قالدى.  جوشى ۇلىسىنا قوسىلعاندارى – قازاق, ٶزبەك,  نوعاي, قىرىمشاق, باشقۇرت, قاراقالپاق; ٸشكٸ مونعوليياداعىلار (قحر) – مونعول كەرەيٸ اتاندى. ولاردىڭ دەنٸ قازٸر باعىلىق تاۋىندا تۇرادى. 2012-2015 جىلدار ارالىعىندا باستارىن قوسىپ, مونعول كەرەيلەرٸنٸڭ بەس تومدىق شەجٸرەسٸ مەن تاريحي جيناقتار شىعاردى. ال تايان حاننىڭ ۇلى كٷشلٸك حان تارباعاتاي اسىپ, سىردىڭ بويىنا ويىستى. وندا كەدەن-قيدان حاندىعىن قۇرعان ەلٷيداشىنىڭ قىزىن الىپ, گٷرحان مەملەكەتٸن قۇردى.   ٶشتەسكەنٸنٸن جەر ەتپەي قويمايتىن تەمۋجين پامير تاۋىنداعى اسۋدا كٷشلٸكتٸڭ باسىن الدى. فەرعانا ويپاتىن مەكەندەگەن وش پەن الاي ايماعىنداعى نايماندار– قىرعىز: ٶزگەنت, ەندٸجان. نامانعان,  سامارحان, ٷرگەنٸش, بۇقار تٶڭٸرەگٸندەگٸ نايماندار – ٶزبەك; قوقانداعىلاردىڭ كەيٸ – ٶزبەك, كەيٸ – قىرعىز, كەيٸ – قازاق; قاشقار ماڭىنداعىلاردىڭ كەيٸ – قىرعىز, كەيٸ – ۇيعىر, كەيٸ – قازاق; جوشى ۇلىسىنا قوسىلعاندارىنىڭ  دەنٸ – قازاق, كەيٸ – نوعاي, كەيٸ – قىرىمشاق, كەيٸ – باشقۇرت, كەيٸ – قاراقالپاق, كەيٸ – تاتار; بۇيرىق حانمەن بٸرگە تەمۋجينگە باعىنعاندار – مونعول نايمانى اتانىپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتتٸ.  2013 جىلى ٸشكٸ مونعوليياداعى نايمانشي اۋدانىنا بارىپ, التى قورعاننان قاباتتالىپ سالىنعان حان سارايىن كٶرٸپ, نايمان, اقسٷيەك نايمان, اق نايمان دەپ شەجٸرە تاراتقان, نايمان-مونعول جازۋىن قازٸر دە پايدالانىپ وتىرعان ۇزىن سانى جٷز الپىس ەكٸ مىڭ قاۋىممەن ديدارلاسىپ قايتتىق (نايمان-مونعولدار  كٶنە نايمان-مونعول جازۋىمەن مىناداي كٸتاپتاردى شىعارىپتى: 1.نايمان اۋدانىنىڭ شەجٸرەسٸ. ەنتسيكلوپەدييا, قۇلىنبەر. 2. نايمان اۋدانىنىڭ تاريحي مۇرالارى. ٸمر. تۇڭيياۋ. 2009. 3. نايمان اۋدانىنىڭ جەر اتتارى سٶزدٸگٸ.  حوحوت. 2008. 4. نايمان حالىق ەندەرٸ. تۇڭيياۋ. جاسٶسپٸرٸمدەر باسپاسى. 2008. 5. نايمان اڭىز-ەرتەگٸلەرٸ. تۇڭياۋ. 2008. 6.نونجييا. ەڭگٸمەلەر مەن ٶلەڭدەر جيناعى. حۋاسييا. 2009. 7. نايمان اۋدانىنان شىققان ەيگٸلٸ ادامدار. حوحوت. 2011. 8. نايمان ورداسى. الماناح. 2 كٸتاپ. تۇڭيياۋ.2012-2013. 9. نايمان كٶركەمٶنەرٸ جۋرنالى. 2 كٸتاپ. تۇڭيياۋ. 10. بۇحشۇن, جۋرنال) №1-2. تۇڭيياۋ. 2013.). تەك قوڭىرات تايپاسى عانا قوڭىرجاي ٶمٸر سٷرٸپ, جوشى ۇلىسىنداعىلار – قازاق, ٶزبەك, نوعاي, قىرىمشاق, قاراقالپاق, باشقۇرت, ٸشكٸ مونعوليياداعىلار – مونعول قوڭىراتتارى اتانىپ, 2013 جىلى تۇڭيياۋ تورابىندا قوڭىراتتاردىڭ قۇرىلتايىن ٶتكٸزدٸ. قوڭىراتتاردىڭ اتاجۇرتى قۇرىنبەل – مونعولداردىڭ ەڭ قاسيەتتٸ دە كٶرٸكتٸ مەكەنٸ. يەسٸ – شىڭعىس حان, كيەسٸ – قوڭىرات بٶرتە قاتىن. شىڭعىس حاننىڭ سٷيٸكتٸ كەنجە قىزى الاقۇس ۇزاتىلعان وڭعۇتتار-ۋاقتار كٶكوتتىڭ – حوحوتتىڭ شۇعاي جازىعىندا. ولار ٶزدەرٸنٸڭ تەگٸنە بۇلىڭعىر كٶزقاراستا. تەگٸ تايشۇت كەيقۋاتتاردان تۋعان تۇقىمدار دا بٶرشٸپ, تٶرت تايپا – ويرات اتانىپ, قونتايشىلانىپ – تاق مۇراگەرٸ رەتٸندە جەتٸلە باستادى. جالايىر مۇقىلايدىڭ جاساقتارىنىڭ تۇقىمدارى – قوڭىراتتار مەن جالايىرلار, نايماندار مەن كەرەيلەر, الشىندار وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن جيىلىپ سول ارادا – توعا-تەمٸر قۇسادان ٶلگەن تۇڭييادىڭ تٷبٸندە اس بەرٸپ, كونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸپ, جيناق شىعاردى.

سول «توقاش تويىنان»  كەيٸن اراعا ونداعان جىلدار سالىپ بارىپ قاعاناتتىڭ ويرات پەن قىتايعا, مەنجۋگە كەتكەن قارىمىن ويرات قىزى ماندۋحاي قايتاردى جەنە جاي قايتارماي, ويراتتاردىڭ جالىن كٷدٸرەيتٸپ كەتتٸ.

4.

اتى اڭىزعا اينالعان «شىڭعىس قاعاتاناتىن مٷلدەم قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاعان», «قاعاناتتىڭ قۇتقارۋشى اناسى», «شىڭعىس قاعاننىڭ رۋحىن وياتقان», «دانىشپان حانىم», «شىعىستىڭ جاننا د* اركٸ» اتانعان, كەيٸنگٸ قازاق حاندىعىنىڭ «اتا دۇشپانى» – جوڭعارلاردىڭ تاريح ساقناسىنا شىعۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن داڭقتى «ماندۋحاي قاتىن» كٸم ەدٸ جەنە التىن ۇرىقتىڭ حاندارى مەن حانزادالارىنىڭ بٸر دە بٸرٸ جەتپەگەن داڭققا  ويرات قىزى ماندۋحاي قالاي جەتتٸ? تاعى دا سول ەرلٸ-زايىپتى  رومان مەن يرينا پوچەكاەۆتاردىڭ پايىمداۋىمەن قىسقاشا تەفسٸرلەۋگە كٶشەمٸز. ۇستانىمىز – ۇعىمدى بولۋى ٷشٸن وسى وقىمىستىلاردىڭ: «سونىمەن قاتار, جوعارى بيلٸككە ۇمتىلعانداردىڭ ٸشٸندە, شىڭعىستىڭ ٶز ەۋلەتٸنە جاتپايتىن, شىڭعىس حاننىڭ اعا-باۋىرلارىنىڭ تۇقىمدارىمەن قاتار,  «التىن ۇرىققا» ەيەلدەر (قاتىندار)  ەۋلەتٸ جاعىنان الىستان كەپ قوسىلاتىن جيەندەر – ويرات ۇلىسىنىڭ بيلەۋشٸلەرٸ دە بولدى» – دەگەن پٸكٸرٸن نازارعا ٸلٸكتٸرە كەتەمٸز.

سونىمەن ماندۋحاي قىز كٸم?

ەلقيسسا,  مۇنى پايىمداماس بۇرىن, ٶتكەندٸ ەسكە تٷسٸرە كەتۋگە مەجبٷرمٸز.

«التىن ۇرىقتىڭ»  توزىعى  شىعا باستاعان تۇسىندا بويجەتكەن ماندۋحايدىڭ بولاشاق   باق-تالايىن  انىقتاپ  بەرگەن دە, سول ازعان ۇرپاقتىڭ ارسىز نەپسٸقۇمارلىعى ەدٸ. تاق مۇراگەرلٸگٸ ٷشٸن عانا ەمەس, بٸرٸنٸڭ ەيەلٸنە بٸرٸ قۇمارتىپ, اعاسى تۋعان باۋىرىن ٶلتٸرٸپ, كەلٸنٸن  باۋىرىنا باستى. سونداي بەيباستىققا ەلبەك حان دا (1392-1399) بارىپ, تۋعان  ۇلى  قارعىسۇق قونتايجىنى ويراتتاردىڭ كٶسەمٸ قۇقاي-تايدىڭ قولىمەن ٶلتٸرٸپ, كەلٸنٸن قويىنا سالدى. بٸراق  ٷلزەيتٸ ٷجٸن نامىستى بولىپ شىقتى. «جەڭگەتايىڭ قۇقاي-تاي مەنٸ زورلاماق بولدى» – دەپ  اق تٶسٸنە ىرىقسىز قونعان قۇزعىندى ارانداتىپ تىڭدى. ەلبەك حان «جەڭگەتايىن» تابان استىندا ٶلتٸردٸ. كەيٸن مۇنىڭ جالعان ەكەندٸگٸ انىقتالعان سوڭ, ٶزٸنٸڭ تۋعان قىزى  سامۋردى «جەڭگەتايىنىڭ» ۇلى باتۋلى-شينسانعا  ۇزاتتى. سوعان قاراماستان قۇقاي-تايدىڭ ۇلدارى ەكەسٸنٸڭ كەگٸن كەكتەپ, ەلبەك قاندى ٶلتٸرٸپ تىندى.

وسى ارادا جوڭعارلاردىڭ «كەكتٸ بەسٸك ەنەسٸ» بولىپ تابىلاتىن جەنە بٸزدٸڭ تاقىرىبىمىزدىڭ نىسانىن اشاتىن مونعول-ويرات اراسىنداعى «ٷلزەيتٸ كەلٸن» تۋرالى ەفسانانى تولىق كەلتٸرۋدٸ ورىندى سانادىق.

ەلقيسسا, «ەلبەك حان يت جىلى (1394) تاققا وتىردى. بٸر جولى اڭعا شىققاندا قار ٷستٸندە ٶلٸپ جاتقان اق قوياندى كٶرٸپ:  «ەتٸ قارداي اپپاق, ال اجارى مىنا قان سيياقتى قىرمىزى ەيەل بار ما ەكەن دٷنيەدە?» – دەپ نٶكەرلەرٸنەن سۇرايدى. سوندا ويرات قۇتقاي-تافۋ  (قۇقاي-تاي) ٶزٸنٸڭ سورىنا وراي: «نەگە بولماسىن, بار» – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. «–ول كٸم?  كٶرۋگە بولماس پا ەكەن?» – دەيدٸ ىنتىعىپ. «– ەگەر سٸز ونى شىنىمەن كٶرگٸڭٸز كەلسە, ايتايىن, ول سٸزدٸڭ تۋعان كەلٸنٸڭٸز» – دەيدٸ قۇتقاي-تافۋ. سوندا ەلبەك حان قۇتقاي-تافۋعا: «ۋا, كٶرمەگەندٸ – كٶرگٸزگەن,  شٶل قاندىراتىن الىستاعى سۋسىندى اڭساتتىرعان, سەن, مەنٸڭ تافۋىم, جٶنەل دە جولىن تاپ!» – دەيدٸ. ول بەگەدجٸ (ٷلزەيتٸ) كەلٸنگە: «سٸزدٸڭ ايداي جٷزٸڭٸزدٸ بٸر كٶرۋگە قۇمارتىپ, مەنٸ جەڭگەتايلىققا جٸبەردٸ» – دەپ حاننىڭ سەلەمٸن جەتكٸزەدٸ. بەگەدجٸ كەلٸن اشۋلانىپ: «جەر مەنەن كٶك قوسىلا ما ەكەن, ٶزٸنٸڭ كەلٸنٸن حاننىڭ ٶزٸ قوينىنا سالا ما ەكەن? قارا تٶبەتكە ۇقساعان ەكەسٸنٸڭ قىلىعىن حاننىڭ ۇلى دٷگٸرەن-تەمٸر كٶرسە قايتەدٸ?» – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. كەلٸنٸنٸڭ بۇل سٶزٸن كٶڭٸلٸنە دە الماستان نەپسٸنٸڭ بۋى كٶزٸن بايلاعان ەلبەك حان ٶزٸنٸڭ تۋعان ۇلىن ٶلتٸرٸپ, كەلٸنٸن قوينىنا سالادى. دارۋعا دەرەجەسٸنەن دەمەتكەن قۇتقاي-تافۋ ورداعا كەلەدٸ. بەزەدجٸ (ٷلزەيتٸ كەلٸن) تافۋدى وتاۋىنا شاقىرىپ, حاندى وسىندا كٷتە تۇرۋىن ٶتٸنەدٸ. ٶزٸ ەكٸ قالتالى تورسىق الدىرىپ, بٸر جاعىنا ەڭ زەرٸ كٷشتٸ شاراپ, ەكٸنشٸ قاپتالىنا كەدٸمگٸ سۋ قۇيىپ, سۋدى ٶزٸ ٸشٸپ,  تافۋعا: «سەن مەنٸڭ از بەدەلٸمدٸ زورايتتىڭ, مەنٸڭ مەنسٸز تەنٸمدٸ مەندٸ ەتتٸڭ, بەگەدجٸ كەلٸن اتىمدى – «قاتىن» (يمپەراتريتسا) ەتتٸڭ. كەل!» – دەپ شاراپ ٸشكٸزٸپ, سىلقيتا ماس قىلادى دا,تافۋدى ٶزٸنٸڭ تٶسەگٸنە جاتقىزادى. سودان كەيٸن شاشىن جايىپ جٸبەرٸپ, بەتٸن تىرناپ جىرتىپ, حانعا: «سەن جوقتا قۇتقاي-تافۋ مەنٸ زورلادى» – دەپ شاپقىنشى جٸبەرەدٸ. اشۋلانعان ەلبەك حان قۇتقاي-تافۋدى قۋىپ جٷرٸپ ٶلتٸرەدٸ. ٶزٸنٸڭ بٸر ساۋساعىنان ايىرىلادى. قۇتقاي-تافۋدىڭ جون ارقا ەتٸن بٸلەۋلەي تٸلٸپ «قاتىنىنا» سەلەمدەمە رەتٸندە جولدايدى. بەزەدجٸ كەلٸن حاننىڭ ساۋساق قانى مەن تافۋدىڭ جون ەتٸنٸڭ مايىن شىرىنعا قوسىپ شايقاپ جٸبەرٸپ: «ٶزٸنٸڭ ۇلىن ٶزٸ ٶلتٸرگەن حاننىڭ قانى مەن مەنٸڭ مىرزامنىڭ ٶلٸمٸنە سەبەپكەر بولعان قۇتقاي-تافۋدىڭ جون مايى ماعان تەبەرٸك بوپ بۇيىرىپتى. مٸنە, قاتىننىڭ كەگٸ قارىمتاسىمەن قايتتى دەگەن وسى! بەرٸبٸر بٸر ٶلٸم!» – دەپ ٸشٸپ سالادى. ٶزٸنٸڭ كٸنەسٸن ٶزٸ مويىنداعان حان ەرٸ كەلٸنٸ, ەرٸ قاتىنىنا جاق اشا المايدى (ە.ي.كىچانوۆ). ال قۇتقاي-تافۋدىڭ جازىقسىز ەكەنٸنە كٶزٸ جەتكەن ەلبەك حان ونىڭ ۇلدارى – بانۋلا-جايسان مەن ٷگۋشٸ-حاشيعۋدىڭ قاراماعىنا 40 مىڭ ويرات جاساعىن بەرەدٸ. ولار 1399 جىلى ەلبەك حاندى ٶلتٸرٸپ, ەكە كەگٸن قايىرىپ, مونعولداردان بٶلٸنٸپ شىعىپ, ويرات ۇلىسىن قۇرادى.

مٸنە, جوڭعار قونتايشىلارى ٶمٸرگە كەلگەن كەكتٸ بەسٸكتٸڭ العاشقى «قاندى ەلديٸ» وسىنداي.

ال ەلبەك حاننىڭ قىزى سامۋر حانشايىمنان تۋعان توعان مەن ەسەن قونتايشىلار, ياعني, جيەندەر, 1438 جىلى ٷگەدەيدٸڭ نەمەرەسٸ ادايدى ٶلتٸرٸپ, ٷلكەنٸ – توعان حان تاعىنا وتىردى. ول بٷكٸل ويراتتىڭ باسىن قوسقان سوڭ ەندٸ مۇقىم مونعولدى بٸرٸكتٸرۋگە ۇمتىلدى. 1440 جىلى قىتايعا جورىققا اتتانىپ بارا جاتىپ, جولاي شىڭعىس حاننىڭ ەرۋاعى قونعان  «سەگٸز اق بوز ٷيگە» تەۋ ەتەدٸ. رەسٸم كەزٸندە: «سەنٸڭ قاعانات قۇرعان كەزٸڭدەگٸ ۇرىعىڭنان مەنٸڭ بويىمداعى ۇرىق ەش كەم ەمەس» – دەگەنٸ ٷشٸن قاعاننىڭ ەرۋاعىنىڭ قارعىسىنا ۇشىراپتى-مىس. كيٸز ٷيدەن سىرتقا شىققاندا ارقاسىنا قادالعان ەكٸ جەبەنٸڭ جاراقاتىنان قان ساۋلاپ تۇرىپتى. بۇل قادالعان جاي جەبە ەمەس, قاعاننىڭ قارعىس جەبەسٸ ەكەن-مٸس. بٸراق تاريحشىلار توعان حان ٶزٸنٸڭ ويراتتارىنىڭ, نە قىتاي جانسىزدارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى – دەپ پايىمدايدى.

ال توعاننىڭ ٸنٸسٸ ەسەن حاننىڭ تۇسىندا ويراتتار ٶرلەۋ دەۋٸرٸن باستان كەشتٸ. ول شىڭعىس ەۋلەتٸنٸڭ سوڭعى حانى دايدي حاندى ٶلتٸرٸپ, بٷكٸل مونعولعا تۇتاس بيلٸك قۇردى. «توقاش تويىنان سوڭ» قوس ايىرىلعان  يمپەرييانىڭ باسىن قايتا قوستى. شٷرشٸتتەردٸ جاۋلاپ الدى. سودان كەيٸن قىتاي يمپەراتورى ين-تسزۋندى – چجۋ-تسيجەنٸ (1436-1450 جج. تاق يەسٸ)تۇتقىنعا الىپ, باسقا پاتشانى تاققا وتىرعىزدى. بٸراق قايىرسىز كەلگەن بيلٸك – قايىرسىز اجالعا الىپ كەلدٸ. شٷرشٸت (مەنجۋ) پەن قىتاي يمپەريياسىن تٸتٸرەنتكەن, «باتىستا – زايسان كٶلٸ مەن قاراشار كەنتٸن, شىعىستا – قانعاي تاۋىنىڭ باتىس ەتەگٸن, وڭتٷستٸكتە – تۇرفان, حامي, باركٶل كٶلٸن, سولتٷستٸكتە – «ەرتٸستٸڭ جوعارعى اعىسى مەن ەنيسەيدٸڭ اراسىن اتاجۇرت ەتكەن, قازاقتارمەن, قىرعىزدارمەن شەكارالاسقان» (ي.يا.زلاتكين) ەسەن حان ٶزٸنٸڭ ويراتتارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ۇساق ۇلىستان جەڭٸلٸپ, دالا  بەزٸپ كەتتٸ. قاڭعىپ جٷرگەن كەزٸندە قولعا تٷسٸپ, قاشقىننىڭ كەبٸن كەشٸپ ٶلدٸ.

مٸنە, «التىن ۇرىقتىڭ جيەندەرٸ» قونتايشىلار وسىلاي حان تاعىنا كٶتەرٸلٸپ, زاڭدى مۇراگەر اتاندى. ەندٸگٸ كەزەكتە سامۋر حانشايىمنىڭ نەمەرەسٸ ەسەنتايشى 1453 جىلى تاققا وتىردى. شەشە جاعىنان تٸكەلەي قۇبىلايدىڭ جيەنٸ, جيەنشارلارى بولعاندىقتان دا, تاققا قونتايشىلاردىڭ وتىرۋى, نە تاقتان  دەمەتۋٸ تولىقتاي ورىندى دەپ تابىلدى. ويراتتىڭ تٶرت تايپاسىنىڭ بٸرٸ شوروستان شىققان توعان مەن ەسەن تايشىلار كەيٸننەن كٶشپەلٸلەردٸڭ سوڭعى  يمپەريياسىنىڭ – جوڭعار حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان «التىن ۇرىق»  دەپ تانىلدى.

مٸنە, بٸز تٷپ تامىرىنان تەكتەپ كەلە جاتقان, ەفسانا باسىندا: «ساندا – ساناتى, ەلدٸگٸ – ەستە جوق جوڭعارلار قايدان شىعا كەلدٸ? – دەپ ساۋال قويعان «اتا جاۋىمىزدىڭ» تاريح الاڭىنا شىعۋ جوسىعى وسىنداي. ەرينە, ولار توعان تايشى مەن ەسەنتايشىنىڭ تۇسىندا ۇلى جوڭعار ەمەس, جاي عانا قونتايشى –قان تامشى – جيەن عانا بولاتىن. ولاردى قاتارداعى قونتايشىدان جوڭعار حانى ەتكەن, ويداعى ويراتتىڭ باسىن تٶرگە –بيلٸككە شىعارىپ, جوڭعار حاندىعىن قۇرىپ بەرگەن تاعى دا «كەكتٸ بەسٸكتٸڭ» يەسٸ – قىز, شوروس قىزى, توعان مەن ەسەننٸڭ قارىنداسى, «رۋح پاتشالىعى» تيبەتتٸ باسقارعان كەكتٸ بيلٸك يەسٸ, تەمٸر-شينسان نوياننىڭ قىزى – ماندۋحاي ەدٸ. سوندىقتان دا ماندۋحاي ەرٸ «التىن ۇرىقتىڭ», ەرٸ «قاسيەتتٸ رۋحتىڭ» حانشاسى رەتٸندە قۇبىلايدىڭ نەمەرەسٸ مەڭدٸعۇلعا (1463-1467جج. تاق يەسٸ) ۇزاتىلادى. «شوڭمۇرىن مەڭدٸعۇل حاننىڭ  تٶسەك تويى كەزٸندە سٸرەسپەسٸ ۇستاپ قالاتىندىقتان دا, ونىمەن (ماندۋحايمەن)قوسىلىسا الماپتى» («التىن توپشى»). مەڭدٸعۇلدىڭ ٶزٸن دە تاققا وتىرعىزعان ويرات كٶسەمٸ بەگەرسٸن-تايشى بولعاندىقتان دا, اپالى-سٸڭٸلٸ جٷڭكەن مەن ماندۋحايدان باس تارتا المايدى. حاندىقتىڭ  باسقا تۇقىمعا, نە ويراتتارعا اۋىپ كەتۋٸنەن سەسكەنگەن مەڭدٸعۇل – ٶزٸنٸڭ ورنىن شٶبەرەسٸ بايان مٶڭكەگە امانتتايدى (1467).

تاعدىردىڭ توسىن تەلكەگٸ دەگەن وسى, قازاق حاندىعى قۇرىلعان جىلى بايان-مٶڭكە, حاندىق نىسپىسى – بولقى-جانان دا تاققا مۇراگەرلٸك ەتتٸ. بۇل دا مەڭدٸعۇلدىڭ قاتىنىن تارتىپ الماق بولعاندا, پيعىلى جارييا بوپ, قۋعىنعا ۇشىرايدى. مەڭدٸعۇل دا دٷنيە سالادى. بايان-مٶڭكە قاڭعىپ جٷرٸپ قاراقشىلاردىڭ قولىنان ٶلٸم قۇشادى.

تاعدىردىڭ مىنا ىعىرلى تاباسىن قاراڭىزشى, تۋرا سول شاقتا تاققا  وتىراتىنداي قۇبىلايدان لايىقتى  «التىن ۇرىق» تابىلماپتى! بۇعان ەشكٸمدە, تٸپتٸ تاريحشىلار دا سەنبەيدٸ. بٸراق شىندىقتىڭ ٶزٸ وسى. «التىن ۇرىقتىڭ» بٸرٸن-بٸرٸ ٶلتٸرٸپ, تٸگەرگە تۇياق قالدىرماعانى دا بار شىعار, سونىمەن قاتار, «تەركٸ دٷنيەنٸ» «رۋح تامىرى» ەتٸپ, كەلەڭمەن كەشٸلدٸككە بوي الدىرعان ەركەككٸندٸكتٸلەردٸڭ جار تٶسەگٸنە جولاماي, بەلٸ سۋىپ كەتۋٸنٸڭ دە كەسٸرٸ تيگەنٸ انىق. مۇنى «پۇت دٸنٸن –  مەملەكەتتٸك دٸن» رەتٸندە قابىلداتتىرعان شەپي پاتشايىمنان, «لامانى – ەكٸنشٸ بيلٸك يەسٸ» رەتٸندە زاڭداستىرعان قۇبىلاي قاعاننان تابيعي جازىمىشتىڭ قايتارعان كەگٸ دەسە دە بولادى. قالاي دەسەك تە, جاراتىلىس  زاڭىنا قارسى شىققانداردى جازمىش ٶزٸ جازالاپ تىندى.

سٶيتٸپ, ۇلى شىڭعىس يمپەريياسى مۇراگەرسٸز قالدى! بۇل قاعاناتتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ كٷيرەۋٸ دەگەن سٶز! تٸپتٸ جوشى, شاعاتاي,ٷگەدەي ۇلىستارى دا مۇراگەرلٸكتەن دەمە ەتپەدٸ. ونىڭ ەسەسٸنە مين (قىتاي) مەن تٷركٸستان ەمٸرشٸلەرٸ كٶز سۇعىن كادادى. سونىڭ ٸشٸندە, قازاق حاندىعى دا قاناتىن شىعىس تٷركٸستانعا قاراي جايىپ كەلە جاتتى. دەمەك, قازاق پەن جوڭعار حاندىعى قاتار تۇياقتانىپ,  بٸر-بٸرٸنە بەتپە-بەت باعىتتا شەڭگەلٸن جايا قوزعالدى. ارالارىن باعى تايا باستاعان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ جۇقا عانا شىمىلدىعى بٶلٸپ تۇردى.

«قارا شاڭىراق» ورتاسىنا تٷسە شايقالعاندا, شوڭمۇرىن, سٸرەسپە مەڭدٸعۇلدىڭ بالاسىز قالعان جەسٸر حانىمى, شوروس قىزى ماندۋحاي بار تٸزگٸندٸ قولىنا الدى.  قاعاناتتى قارىس ايىرىپ قاھارىن تٶكتٸ. ماندۋحايدىڭ مىسىنان ىققان مين پاتشاسى: قىتاي پاتشالىعىن مويىنداساڭ, قاۋٸپسٸز, قامسىز ٶمٸر سٷرۋٸڭە كەپٸلدٸك بەرەمٸز – دەپ مٷلەيٸم حات جولدادى. بٸراق ماندۋحاي جەسٸر: «مەن بايسىز قالسام دا, قارا شاڭىراق قاعانسىز قالماسىن. قاعاناتتى – بايلىققا ايىرباستامايمىن» – دەگەن مازمۇندا ۋەج ايتتى. سٶيتٸپ, شىڭعىس يمپەريياسىنىڭ باسىن جۇتقان ەيەل ەمەس, قاعاناتتى ەكٸنشٸ رەت تٸزەسٸنەن تٸك تۇرعىزعان «قاتىن» – يمپەراتريتسا اتانۋدى قالادى. سول ٷشٸن بٷكٸل قاعاناتقا جاۋشى جٸبەرٸپ, شىڭعىس ەۋلەتٸنە تيەسٸلٸ تۇقىمدى ٸزدەتتٸ: «سول تۇقىمنىڭ تاققا وتىرۋىنا بار كٷشٸمدٸ جۇماسايمىن» – دەپ سالاۋات ايتتى.

ٸزدەگەنٸ – تابىلدى.   بٸراق  كٷتكەنٸ ول ەمەس ەدٸ. كٸلتيپان مىنادا: تابىلعان تۇقىمنىڭ جاسى بەس-التى مٶلشەرٸندە عانا ەدٸ.  باي بوپ تا,حان بولىپتا جارىتپايتىن, تاعدىرى –تۇل, جاسى – كەنجە, ٶزٸ جەتٸم باتۋ-مٶڭكە – ماندۋحايدى, نە ونىڭ ەپكەسٸ جٶنكەنٸ مەندٸعۇدان تارتىپ الماقشى بولىپ قاشقىنعا اينالعان بايان-مٶڭكەنٸڭ ۇلى بولىپ شىقتى. باتۋ-مٶڭكە بٸر جاسقا تولعاندا قاشقاردىڭ حامي ٶلكەسٸنٸڭ يسمال-تايشىسى شابىندىعا تٷسٸرٸپ, شىعىر-جاناندى  ەمشەكتەگٸ ۇلىمەن قوسىپ الىپ كەتٸپتٸ. شىعىر-جاناندى قاتىن ەتٸپ, كٸشكەنە سەبيدٸ باقاي دەگەن بٸرەۋگە اسىرۋعا بەرەدٸ. ٶگەي  ەكە بالانىڭ ٶكپەسٸن ٶكپەگە تولتىرعان.«اسقازانى اس قورىتپايتىن, تەرٸسٸن تەڭبٸل تەمٸرەتكٸ باسقان» جەتٸم باتۋ-مٶڭكەنٸڭ  مٷشكٸل جاعدايىن ەستٸگەن ماندۋحاي استىرتىن جاۋشى جٸبەرٸپ, دەرتٸن سوندا ەمدەتٸپ جازادى. قاستاندىقتان ساقتانۋ ٷشٸن بالانى ارنايى ساندىقتىڭ ٸشٸنە سالىپ, قازاق اربامەن الدىرتادى. سودان باستاپ بولاشاق باتۋ-مٶڭكە حان «قوبديداعى حان» (ٷكەكتە قاعان)  اتالىپ كەتەدٸ.  ەندٸ ماندۋحاي سول جەتٸم مۇراگەردٸڭ اتىنان جارلىق شىعارادى.

الايدا «جەسٸر قاتىن مەن جەتٸم حاننىڭ» دەرگەيٸ كٸمگە ٶتسٸن?

ماندۋحاي دەرەۋ شەشٸم قابىلداپ, ەسكەري جورىققا اتتانادى. اناۋ-مىناۋ ەلگە ەمەس, تۋرا ٶزٸنٸڭ ۇلىسىنا – ويراتتارعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى.  شايقاسقا  ماندۋحايدىڭ ٶزٸ تٸكەلەي قاتىسادى. ۇرىس قىزعان كەزدە ماندۋحايدىڭ دۋلىعاسى ۇشىپ كەتەدٸ. مۇنى كٶرگەن جاۋىنگەر شوروستىڭ بٸرٸ ٶز دۋلىعىسىن كيگٸزە سالادى. سٶيتٸپ, ماندۋحايدى اجالدان قۇتقارىپ قانا قويماي, ەسكەردٸ ٷرەيلەنە شەگٸنۋدەن ساقتاپ قالادى. ەڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەڭ ماڭىزدى جەڭٸسكە جەتكەن ماندۋحاي جٸك شىعارۋشى  تايشىلاردىڭ كٶزٸن جويىپ, حاندىقتى مويىنداتتىرادى. ولجانى جومارتتىقپەن بٶلٸپ بەرەدٸ دە, ويراتتاردىڭ دەستٷرٸن ويرانداپ, ياعني, ەلدٸك قاسيەتٸن ۇمىتتىراتىن: «وسىدان باستاپ كيٸز ٷيلەرٸڭدٸ وردا دەپ اتاۋدى قوياسىڭدار, باس كيٸمدەرٸڭە ەكٸ ەلٸدەن ارتىق جىعا تاقپايسىڭدار,مالداس قۇرىپ وتىرمايسىڭدار, تٸزەلەرٸڭدٸ بٷگٸپ وتىراسىڭدار. ايراندى – كٶجە دەيسٸڭدەر, ەتتٸ كەسٸپ جەمەي, تٸستەپ جەيسٸڭدەر» – دەگەن جارلىق شىعارادى. كەيٸن ەتتٸ پىشاقپەن تۋراۋعا كەلٸسٸمٸن بەرەدٸ.

تاريحشىلار: نەگە مەندۋحاي ٶزٸنٸڭ جۇرتىن شاپتى? – دەپ سۇراق قويادى. بٸرٸنشٸ, ويرات –«تٶرت تايپا بٸرلەستٸگٸ» ول كەزدە جوق ەدٸ. تورعاۋىت, دٷربٸت, تەلەۋٸت, شوروس – ٶز بەتتەرٸنشە دەربەس ۇلىس ەدٸ. دەمەك, ماندۋحاي شوروستان باسقا, حاندىقتى مويىنداماعان قالعان ٷش تايپانى, نە سولاردىڭ مويىنسىنباعاندارىن شاپقان. ەكٸنشٸدەن, تاققا وتىرعان قونتايشىلاردىڭ بارلىعى دا ٶز تۋىستارىنىڭ, ياعني, ويراتتاردىڭ ارانداتۋىنان قازا تاپقان بولاتىن. ٷشٸنشٸدەن, بۇرىندى-سوڭدى تاق يەسٸنٸڭ ەڭ سەنٸمدٸ  كەشٸكتەندەرٸ – حاننىڭ قايىن جۇرتى, قاتىنىنىڭ تٶركٸنٸ, قۇدالارى ەدٸ. ال ماندۋحاي ٷشٸن وسى  تٶرت جۇرت – بٸر جۇرت, ويراتتار ەدٸ. سوندىقتان دا حاندىقتىڭ قالعان قاراشى تايپالارى مەن رۋلارىن قايمىقتىرۋ ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ ٶزٸنٸڭ ٸرگەسٸن بەكٸتٸپ, ياعني, تٶركٸندەرٸن تۇقىرتىپ الۋى تيٸس-تٸن. بۇل ٷش ماقساتقا قولى جەتٸپ, حاندىقتىڭ حانىمى اتانعان سوڭ, ەرينە, تاق يەسٸ – حاندى تاڭداۋى زاڭدى ەدٸ.

«تٶسەك كٶرسە – سٸرەسپەسٸ ۇستايتىن» مەڭدٸعۇلدان جار قىزىعىن كٶرٸپ جارىتپاعان ماندۋحاي شىڭعىستىڭ باۋىرى حاساردىڭ ٷرٸمٸ, ەجەلدەن جاقاتتاس ٶنە-بولاتپەن كٶڭٸل قوسادى:  «وعان رەسمي كٷيەۋگە تيسە – ٶنە-بولات زاڭدى تاق يەسٸ اتانادى. سٶيتٸپ, ۇمىتىلعان تاق تالاسى قايتا قوزادى, حاندىقتىڭ ٸشٸندەگٸ بىلعاقتى ەندٸ حاساردىڭ تۇقىمدارى باستايدى. شىڭعىس ەۋلەتٸنەن باسقا ەۋلەتكە كٷيەۋگە شىقسا – «قاتىن» اتى جويىلىپ, «قارا شاڭىراقتان» ايىرىلادى, مونعولدارعا سٶزٸ ٶتپەيتٸن بولادى» – دەگەن تۋعان اعالارى جىعا مەن مەڭدٸ-ٶرلٸكتٸڭ   ۋەجٸ  كٶڭٸلٸنە  قونا كەتەدٸ.  ۇرعاشىلىق دولىلىعى ۇستاپ, ٶنە-بولاتقا تييۋگە كەڭەس بەرگەن ساتاي سارامەستٸڭ باسىنا ىستىق شايدى قۇيىپ جٸبەرەدٸ. ەتٸ ٷيرەنگەن ٶنە-بولاتتى ٶكپەلەتٸپ الماۋدىڭ امالىمەن شىڭعىس حاننىڭ ەرۋاعى قونعان «سەگٸز اق بوز ٷيگە» بارىپ, الان-گۋانىڭ ەرۋاعىنا شاعىنادى: «ٶنە-بولات – ەتەنەم ەمەس. قاعاننىڭ «التىن ۇرىعىنا» كٷيەۋگە تيٸپ, جەتٸ ۇل, بٸر قىز تابۋىما جار بول, الان-گۋا!» – دەپ جالبارىنادى. ەرينە, الان-گۋا تۋرا سولاي ايان بەرەدٸ. سٶيتٸپ, «سايىن ماندۋحاي نەپسٸگە بەرٸلٸپ, لەززەتقا قۇمارتسا, جاس نويان بولاتتىڭ دەگەنٸنە كٶنەر ەدٸ. الايدا, ول مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸن جوعارى قويدى». 1470 جىلى قۇرىلتاي شاقىرتىپ, باتۋ-مٶڭكەنٸ – دايان حان, ياعني, دا يۋان (ۇلى يۋان پاتشالىعىنىڭ ۇلى قاعانى) – دەگەن نىسپىمەن تاققا وتىرعىزدى. بۇل كەزدە باتۋ-مٶڭكە 7 جاستا, ماندۋحاي 33 جاستا ەدٸ.

باتۋ-مٶڭكە باليعاتقا تولعان سوڭ, ياعني, 1482-1494 جىلداردىڭ ارالىعىندا ٷش ەگٸز, بٸر جالقى ۇل, بٸر قىز تاۋىپ, جالعىز مۇراگەردٸ ەتەگٸمەن جارىلقايدى. سٶيتٸپ, «التىن ۇرىقتىڭ» باسى – الان-گۋا انانىڭ ايانى دەل كەلەدٸ. بٸر قىزىعى, ماندۋحاي قاتىن 1490 جىلى ٷشٸنشٸ ەگٸزگە اياعى اۋىر كەزدە شايقاسقا قاتىسىپ, اتتان جىعىلادى. شەرٸكتەردٸڭ بٸرٸ قالقالاپ اتقا مٸنگٸزٸپ, مايداننان الىپ كەتەدٸ. امان-ەسەن بوسانىپ, كەزەكتٸ ەگٸز ۇلىن تابادى. سوعان قاراعاندا, «سايىن ماندۋحاي» دەسە – دەگەندەي سايىن ەكەن. بٸراق, سودان باستاپ «سايىن قاتىننىڭ» ساعى سىنا باستاپتى: سايىن دالاداعى حاندىقتاردى (ونىڭ ٸشٸندە, وڭتٷستٸك ورتا جازىق – ساردالا مەن سارىٶزەن, شىعىس جەنە ورتالىق تٷركٸستان, ەرينە, «التىن وردا» دا بار) ۇلى شىڭعىس قاعاننىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ استىنا قايىرا بٸرٸكتٸرۋ ارمانى ورىندالماي قالدى. باتۋ-مٶڭكە – دايان حان ەندٸ بيلٸكتٸ بەلسەنە ٶز قولىنا الدى.  سايىن ماندۋحاي  – 1509, دايان حان – 1517 نە 1543 جىلى  دٷنيەدەن قايتتى. ەندٸگٸ  تٸزگٸندٸ ماندۋحايدان تۋعان كٶپ ۇلدار ۇستادى.

5.

مٸنە, ويرات-شوروس قىزى ماندۋحايدىڭ ەگٸزدەرٸ ناعاشىلارى ويراتتاردان – «سول قول» – جوڭعار ەسكەرٸن جاساقتاپ, ٶزدەرٸ «جوڭعار حاندىعىن» قۇرىپ, سوڭعى شىلبىردى قونتايشىلارعا – جيەندەرٸنە ۇستاتتى. كٶپ ۇرىقتى شاشىراتپاي ماندۋحايدان تۋعان ۇلىس-بولات, سودان كەيٸن بارىس-بولات «رۋح قورعانى» – تيبەت پەن وردوستى يەلەگەنٸن ەرەكشە نازارعا الامىز. بارىس-بولاتتىڭ ۇلى التىن-حان تاڭعۇتتاردىڭ «داڭقتى دا قۇدٸرەتتٸ بيلٸك ەرٸ رۋح قورعانىشى» اتاندى. ال ونىڭ نەمەرە-جيەنٸ قۇتىقتاي-سەچەن (شەشەن, كٶسەم) قونتايشى 1577 جىلى پۇت نانىمىن – مەملەكەتتٸك قاسيەتتٸ دٸن, ال دالاي لاما – پۇتتىڭ ەلشٸسٸ – دەپ جارييالادى. قاعاننىڭ ٶزٸ دالاي-لامانىڭ الدىندا باسىن شۇلعىپ, مٷلگٸپ تۇراتىن بولدى. التىن حاننىڭ نەمەرەسٸ «مونعول تۇقىمىنان شىققان تۇڭعىش جەنە سوڭعى دالاي-لاما ٸٷ» اتاندى. توعان مەن ەسەن حاننىڭ كٸندٸكتەسٸ, ويراتتاردىڭ ۇلىس كٶسەمٸ بايباعىس-حان 1578 جىلى 50 مىڭ ەسكەرمەن ەرتٸستٸڭ مويناعىنان ٶتٸپ, قىتايدىڭ دەرگەيٸندەگٸ حالحا-مونعولدىڭ 80 مىڭ قولىن تالقانداپ, مونعول يمپەريياسىن قايتا بٸرٸكتٸرۋ كەرەك – دەگەن دەمەنٸ قوزدىرادى. قۇلاشىن سولتٷستٸكتەگٸ كٶشٸم حاننىڭ جەرٸنە سەرمەپ, ومبى مەن ەسٸل ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى اعىسىنا يەلٸك ەتتٸ. 1628-1632 جىلدارى حو-ۇرلىق (قويىرلىق) باستاتقان تورعاۋىتتار, دٷربٸتتەر «ۇلى نوعاي دالاسىن كٶكتەي ٶتٸپ» ەدٸل بويىنا  قوتارىلدى. ورىس عالىمدارى پەتر ٸ پاتشامەن سالىستىراتىن باتىر-قونتايشى تاققا وتىرعان تۇستا, ياعني, 1635 جىلى جوڭعار يمپەريياسى تولىقتاي قالىپتاسىپ بولدى دەپ ەسەپتەلەدٸ.

ال 1610 جىلى  بايباعىس حان ٶزٸنٸڭ ۇلىنىڭ ورىنىنا تيبەتكە تاقۋالىققا جٸبەرگەن بالا كەيٸن «اسا دانا جەنە قاسيەتتٸ زايا-پانديت قۇتىقتى» اتاندى. پۇت دٸنٸن ناسيحاتتاپ «جايىق پەن ەرتٸس اراسىن, كٶكنور مەن تيبەت اراسىن شارلاپ», جوڭعار حاندىعىنىڭ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرەتٸن ەۋليە دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلدٸ. جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىنا جاپپاي قوتارىلا بەت الۋىنا باتاسىن بەرگەن دە سول ويرات, ياعني, «ماندۋحاي قاتىننىڭ» قانداسى. سول زايا-پانديت باتىر-قونتايشىنىڭ سەگٸز (كەي دەرەكتە توعىز) ۇلىنىڭ بٸرٸ التى جاسار  گالداندى  تيبەتكە ەكەتٸپ, تاقۋالىققا  تەربيەلەيدٸ. «قۇت يەسٸ قۇتىقتى» دەرەجەسٸن الادى.

1653 جىلى گالداننىڭ ەكەسٸ باتىر-قونتايشى, 1662 جىلى ۇستازى زايا-پانديت دٷنيەدەن ٶتەدٸ. دالاي-لامانىڭ بۇيرىعى بويىنشا شەبەرلەر زايا-پانديتتٸڭ مٷسٸنٸن جاسايدى. گالدان باستاتقان ويرات تاقۋالارى زايا-پانديتتٸڭ ٶرتەلگەن مەيٸتٸنٸڭ كٷلٸن قويۋ سييامەن ارالاستىرىپ, قاسيەتتٸ ٶسيەت جازىپ, ونى مٷسٸننٸڭ ٸشٸنە سالادى.سىرتىنا: «تاعى مونعولداردىڭ شەت ايماعىنا قۇدٸرەتتٸ دٸن تاراتۋشى» دەگەن دالاي-لامانىڭ جازۋى جازىلعان بۇل مٷسٸندٸ گالدان قۇتىقتى جوڭعاريياعا ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەلەدٸ. سٶيتٸپ, زايا-پانديتتٸڭ رۋح مۇراگەرٸ اتانعان گالدان قۇتىقتى دالاي-لاما ٷ-تەن: «تۋعان اعام سەنگە-قونتايشىنىڭ جانىنداعى قۇتىقشىسى بولايىن. بٸزدٸڭ ويراتتا: «مەنٸڭ سۇر ارعىماعىم شابىسىنان ەلٸ جاڭىلعان جوق, مەنٸڭ سۇر جەبەم ەلٸ نىسانادان شالىس كەتكەن جوق. ەكە, جٸبەر مەنٸ جورىققا, اتتانايىن!» – دەگەن جىر بار. جٸبەرٸڭٸز مەنٸ, جوڭعارعا»– دەيدٸ.  دالاي-لاما پانچەن-لامانىڭ (قاسيەتتٸ لامانىڭ) مۇرىنىنان اققان قانىمەن قايمىشتالعان بەلگٸلەر (كاباليستيچەسكيە زناكي) جازىلعان دۋانانىڭ باس سٷيەگٸن سىيعا تارتىپ: «پۇت مٸنەجاتىن تارات, بٸراق مۇنداعى جۇمباقتى زەردە يەلەرٸ عانا بٸلسٸن» – دەپ جولعا شىعارىپ سالادى.

 سٶيتٸپ, «جوڭعار  حاندىعىن» – «كٶشپەلٸلەردٸڭ سوڭعى يمپەريياسى» اتاندىرعان اتاقتى گالدان  قۇتىقتىنىڭ جوڭعاريياعا جورىعى, مٸنە وسىلاي, دالاي-لامانىڭ «باتىستى قاسيەتتٸ دٸنگە كٸرگٸزۋٸ» تۋرالى امانات-تاپسىرماسىمەن باستالدى. «قاسيەتتٸ رۋح» پەن «رۋح پاتشالىعىنىڭ كەپٸلٸ» گالدان قۇتىقتى اعاسى سەنگەن-تايشىنىڭ قاراۋىنداعىلاردى دٸنگە ۇيىتىپ, باسىن شۇلعىتىپ, ٶزٸنە قاراتىپ الادى. گالدان قۇتىقتى 1669 جىلى: بارۋنعار – وڭتٷستٸك (وڭ قول), جوڭعار – سولتٷستٸك (سول قول) اتانىپ, ەكٸگە بٶلٸنٸپ كەتكەن ويراتتاردىڭ باسىن قوسامىن – دەگەن جەلەۋمەن وشىرتى-حاننىڭ ورداسىنا كەلەدٸ. قۇتىقتى بولسا دا قۇلقىنى: «تولعان ايداي تولىقسىعان, قاراڭعى تٷندە بەتٸنەن تٶگٸلگەن نۇر: سول جاعىنا قاراسا –  سول جاعىنداعى  ورمانعا, وڭ جاعىنا قاراسا –  وڭ جاعىنداعى ورمانعا جارىق  تٷسٸرٸپ, ەر تال اعاشىن ساناۋعا بولاتىن, ەگەر كٶزٸن سۋعا قاداسا –  تۇڭعيىق تەرەڭدەگٸ ەر بالىقتى ساناۋعا بولاتىن» – وشىرتى حاننىڭ قىزى انۋ ارۋدا بولادى.سول ساپاردا, جوڭعار حانى سەسەن-تايشى مەن جوتپا-باتىر تٷن ٸشٸندە بارۋنعار حانى, گالداننىڭ بٸر ەكە, بٸر شەشەدەن تۋعان اعاسى سەنگە حاندى ٶلتٸرٸپ كەتەدٸ. گالدان مۇنى ەستٸپ, وشىرتى-حانمەن انتتاسىپ, كەك الۋعا سەرتتەسەدٸ. گالداننىڭ ورداسى – ەرتٸس, سەسەن-حاننىڭ ورداسى – ەمٸل ٶزەنٸنٸڭ بويىندا ەدٸ. قارانور كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا سەسەن-حاندى تالقاندايدى. بۇدان كەيٸن قۇتىقتىلىقتان باس تارتىپ, ٶزٸن قونتايشى ەمەس, حان دەپ جارييالايدى. انۋ ارۋعا ٷش رەت قاتارىنان جاساۋ-تارالعى جٸبەرٸپ, ايتتىرادى. وتىز كٷن ويىن, قىرىق كٷن تويىن ٶتكٸزەدٸ. بٸراق, انۋ ارۋ گالدانعا باق ەمەس, مەڭگٸلٸك تاۋسىلمايتىن كەك ەكەلدٸ.

سەبەبٸ, تۋعان اعاسى سەسەن حاننىڭ زاڭدى تاق مۇراگەرٸ, ٶزٸنٸڭ ەتباۋىرى – سونوم-رابداندى ۋ بەرٸپ ٶلتٸرەدٸ, ال ەكٸنشٸ ۇلى سەبەن-رابدان تۇرپانعا (ەكٸنشٸ بٸر دەرەكتە ناعاشىسى تورعاۋىتحانى ايۋكەگە) قاشىپ كەتەدٸ. اعالى-ٸنٸلٸ ەكەۋٸنٸڭ, ياعني, گالدان مەن سەبەن-رابداننىڭ  بٷتٸن جوڭعارييانى بٶلشەكتەگەن, اقىرى مونعولييا مەن جوڭعارييانى قوسىپ مەنجۋلەرگە تەلٸتكەن ٶشتٸگٸ وسىلاي ٶرشٸدٸ. شىڭعىس قاعاناتىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك (مەنجۋ   بوداندىعىنداعى) مونعول حاندىعىن ويراتپەن قوسا بٸرٸكتٸرۋگە بارىن سالعان, 1679 جىلى شىعىس تٷركٸستاندى جاۋلاپ العانى ٷشٸن دالاي-لاما ٷ گالدان قۇتىقتىعا   «بوشىقتى حان» – «تەڭٸر جارىلقاعان قاعان بولسىن» (بۋرحان تەنگريين بوشگوور حاان بولسۋن) دەگەن اتاق بەرەدٸ. بۇل – پۇت قۇدايىنىڭ جەردەگٸ ٶكٸلٸ دەگەن سٶز.

مۇنداي كيەلٸ لاۋازىمدى باۋىرى سەبەن-رابدان عانا مويىندامادى. نەگە? كٸلتيپان, سول باياعى «كەكتٸ بەسٸكتە» جاتىر. مەنجۋ پاتشاسى كان سي – وڭتٷستٸكتەن, سەبەن-رابتان – سولتٷستٸكتەن, تۋشەتۋ حان – شىعىس سولتٷستٸكتەن قىسپاققا الىپ, مونعولييانىڭ تولىقتاي مەنجۋ بوداندىعىنا كٶشەر كەزدە, مەنجۋ يمپەراتورى اعالى-ٸنٸلٸ ەكەۋٸنٸڭ قاندى كەگٸ نەدەن باستالعانىن سۇراتادى. سوندا سەبەن-رابدان: «بٸزدٸڭ گالدانمەن جاۋلاسۋىمىزدىڭ سەبەبٸ مىناۋ. ول مەنٸڭ اعام سونوم-رابداندى ۋ بەرٸپ ٶلتٸردٸ. بٸر كەزدە ماعان (سەبەن-رابدانعا) ايتتىرىلعان قالىڭدىعىم انۋدى (وشىرتىنىڭ قىزىنان باسقا, گالدان بوشىقتىنىڭ ەكٸنشٸ قاتىنى انۋ.  ال  وشىرتىنىڭ قىزى انۋ ارۋ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن گالداننىڭ قاسىندا بولدى. مەنجۋمەن, سەبەن-رابدانمەن, تۋشەتۋ حانمەن بولعان شايقاسقا دا قاتىسىپتى-مىس) تارتىپ الىپ, زورلىقپەن قاتىن ەتتٸ. سٶيتٸپ مەنٸ قاتتى قورلادى. قالىڭدىعىم انۋ مەن بالالارىمدى ۇلان-بٷدٸننٸڭ تٷبٸندەگٸ شايقاستا  گالداننان  تارتىپ الدىم» – دەپ جاۋاپ بەردٸ.

مٸنە, ٶشتٸكتٸڭ تٶركٸنٸ قايدا! تاعى دا زورلانعان ەيەل!

جوڭعاردى – يمپەرييا دەرەجەسٸنە كٶتەرگەن, ٷش جاقتى قورشاۋدا قالعان, ۇلى سەبتەن-بالجىر كان-سيدٸڭ تۇتقىنىنا تٷسكەن  گالدان بوشىقتى حان: «مەنٸڭ تٷبٸمە سەن جەتكەن جوقسىڭ, كان-سي,  تۋعان باۋىرىم سەبەن-رابدان جەتتٸ. جوڭعارييانى تارتىپ الدى. مەن وتانسىز قالدىم. مەن سەنٸمەن سوعىسار ەدٸم, بٸراق, حالحا مونعولدىڭ كەرٸن قۇشتىرىپ, سارىاياق شەرٸكتەرٸڭنٸڭ تابانى جوڭعارييانى باسادى-اۋ, دەپ قاۋٸپتەنەمٸن. ودان دا وتانىمدى ازات ساقتاعانىم ارتىق. بۇل قورلىقتان ٶلٸپ قۇتىلايىن!» – دەپ سەلەم ايتىپ, 1697 جىلى 3 مامىر كٷنٸ باتىس مونعوليياداعى اشامۋتاي دەگەن جەردە قۇسالىقپەن دٷنيەدەن ٶتتٸ. سەبەن-رابداننىڭ جەرٸ كەڭٸپ: «گالداننىڭ جەرٸنٸڭ بارلىعى – مەنٸڭ كٶز الدىمدا. قىتايعا باعىنعان تايشىلاردىڭ بەرٸ مەنٸڭ جاۋىم, سوندىقتان ماعان قايتارىپ بەرٸڭدەر!»– دەپ شاپتىقتى. بٸراق بۇل – اشىنعاننىڭ اشۋى عانا ەدٸ. ٶيتكەنٸ, كان-سيدٸڭ سارىاياق شەرٸكتەرٸنٸڭ تابانى جوڭعارييانىڭ ەتەگٸن باسىپ, كەۋدەسٸنە شىعىپ, سول ارقىلى بۇرىن ەستٸپ-بٸلمەگەن قازاق دالاسىنا تٸمٸسكٸلەنٸپ  كٸرٸپ كەلە جاتقان بولاتىن. بۇل پيعىلىن جٷزەگە اسىرىپ, سەبەن-رابدانعا قارسى قويۋ ٷشٸن كان-سي پاتشا گالدان-بوشىقتى حاننىڭ ۇلى سەبتەن-بالجىردى تٸرٸ قالدىرىپ, دەرەجە بەردٸ, قىزىن ۇزاتتى.

 بٸز وسىمەن گالدان بوشىقتى حان مەن تسەبەن-رابتاننىڭ اراسىنداعى «كەكتٸ بەسٸكتٸ» تەربەتكەن,جوڭعار يمپەريياسىن تاريح ساقناسىنا شىعارعان «قاعانات قاتىندارى» تۋرالى ەفسانانى اياقتايمىز. ايتپاقشى, بۇل «كەكتٸ بەسٸكتٸڭ» قازاق حانى تەۋكەگە جەنە سەبەن-رابداننىڭ قازاق دالاسىنا شابۋىل جاساۋىنا دا قاتىسى بار بولىپ شىقتى. ونى بايانداماساق, تسەبەن-رابداننىڭ «قازاققا قاستىعىم جوق ەدٸ, ٶزدەرٸ نامىسىما تيٸپ, «قالىڭدىعىمدى توناپ, قورلادى» – دەگەن ۋەجٸ اتاۋسىز قالار:

«سەبەن-رابتاننىڭ جوڭعار حانى رەتٸندەگٸ العاشقى سىرتقى شاراسى قازاق حانى تەۋكەمەن اراداعى سوعىس بولدى. 1698 جىلى كٶكتەمدە سەبەن-رابدان قىتاي پاتشاسى سيۋان ە-گە جازعان حاتىندا: سوعىستى «ٶز ەركٸممەن ەمەس, اسا مەجبٷر بولعاندىقتان دا باستادىم. وعان تەۋكە حاننىڭ وزبىرلىعى سەبەپ بولدى. ەۋەلٸدە تەۋكە مەنەن: گالداننىڭ تۇسىندا تۇتقىنعا تٷسٸپ, لحاساداعى دالاي-لاماعا سىيعا تارتىلعان ۇلىن بوساتۋعا كٶمەكتەسۋٸمدٸ ٶتٸندٸ, ونىڭ ەسەسٸنە, ول – تەۋكە مەنٸمەن وداقتاس جەنە تاتۋ بولاتىنىنا سەندٸردٸ. مەن – سەبەن-رابدان, تەۋكەنٸڭ ۇلىن بوساتتىرىپ الىپ, ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن  ساقتاۋ ٷشٸن قاسىنا 500 ادام قوسىپ قايتاردىم. بٸراق تا تەۋكە مەنٸڭ بۇل قايىرىمدىلىعىمنىڭ قارىمتاسىن قاستاندىقپەن قايىردى, مەنٸڭ ادامدارىمنىڭ بٸرٸن قالدىرماي قىرىپ تاستادى. سودان كەيٸن مەنٸڭ قولاستىمداعى ۋركەدەي-باتىر-تەيجٸنٸ جەنە ونىڭ ادامدارىن تٷگەل ٶلتٸرٸپ, تونادى, ٶزٸنە تۇتقىن ەتٸپ الدى. سودان كەيٸن كٶپ ۋاقىت ٶتپەي جٷز تٷتٸننەن اساتىن مەنٸڭ ۇرانحاي جاساقتارىمدى ەيەلٸمەن, بالاسىمەن, بارلىق مال-مٷلكٸمەن تارتىپ الدى. سونىمەن قاتار تەۋكە حان ەدٸل بويىنان جوڭعاريياعا ۇزاتىلىپ كەلە جاتقان مەنٸڭ قالىڭدىعىمنىڭ, ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ كٶشٸنە شابۋىل جاسادى. سونداي-اق, ول – تەۋكە حان رەسەي جەرٸنەن تاۋار الىپ كەلە جاتقان مەنٸڭ كٶپەستەرٸمدٸ تونادى. سوندىقتان دا مەن ونىڭ  قىساسىنا– قىساس جاساپ,  ەسكەرٸممەن سوعىسقا اتتانۋعا مەجبٷرمٸن. مەن وسى حابار ارقىلى, سٸزگە,  مەرتەبەلٸ اعزام, مەنٸ سوعىسقۇمار ەكەن دەپ ويلاماسىن دەگەن ٷمٸتپەن ٶزٸمنٸڭ جازىقسىز ەكەنٸمدٸ مەلٸمدەيمٸن» (ي.يا.زلاتكين) – دەيدٸ.

 سەبەن-رابداننىڭ جازىپ وتىرعانى شىندىق پا, جوق, جاي بوپسا ما? ەلدە بۇل: جوڭعارلاردىڭ 1628-1632, 1643, 1680, 1681-1684 جىلدارى قازاق دالاسىنا جاساعان جورىقتارىنا قايتارعان تەۋكە حاننىڭ جاۋابى ما? سەبەن-رابداننىڭ تۇسىنداعى قازاقتى «اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراتقان» 1711-1712, 1714, 1717 جىلعى جەنە «القاكٶلگە اپارىپ سۇلاتقان» 1723 جەنە 1725 جىلعى شاپقىنشىلىققا «سەبەپ بولعان», شىنىمەن دە, ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ – سەبەن-رابداننىڭ قالىڭدىعىنىڭ كٶشٸنٸڭ  شابىندىعا ۇشىراۋى ما? سوندا, «كەكتٸ بەسٸكتٸڭ» قۇنى ٷشٸن ەر بەس قازاقتىڭ ٷشەۋٸ باسىن بەرگەنٸ مە? انىعى: 1726 جىلى بٸلەۋتٸ ٶزەنٸنٸڭ بويىندا 65 مىڭ قالماق ەسكەرٸن 40 مىڭ قازاق قولىنىڭ جەڭگەنٸ, سەبەن-رابداننىڭ 1727 جىلى ٶلگەنٸ, سول جىلى اڭىراقاي شايقاسىندا قازاقتاردىڭ شەشۋشٸ جەڭٸسكە جەتكەنٸ. ال وسى قىرعىنعا سەبەن-رابداننىڭ قالىڭدىعىنىڭ قولعا تٷسۋٸ سەبەپ بولدى ما, ول جاعىن تٷبٸرلەپ تٷسٸندٸرۋ قيىن. «باي قيماق – جان قيماق» دەگەن قازاق مەتەلٸن بٸلەمٸز, الايدا «قاتىن ٷشٸن جان پيدا» دەگەندٸ ەستٸمەپپٸز. دەگەنمەن دە, دٷنيەنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىنداعى, سونىڭ ٸشٸندە وسى ەفساناداعى قاندى قىرعىنداردىڭ بارلىعى «قاتىنداردىڭ – يمپەراتريتسالاردىڭ» كەسٸرٸنەن ۋشىققانىن ەسكەرسەك, ول دا مٷمكٸن. «كەكپەن تەربەتٸلگەن بەسٸكتە» اياۋشىلىق بولماق ەمەس. سٶيتٸپ, «كەكتٸ جاتىردا» تۋىپ, «كەكتٸ بەسٸكتە تەربەتٸلگەن», «كەكتٸ جورىقتان» پايدا بولعان جوڭعار حاندىعى اقىرى «انۋ قاتىن» مەن ايۋكە حاننىڭ قىزىنىڭ جەنە ناعاشىلى-جيەندٸ داۆاتسي مەن ەمٸرسانانىڭ كەسٸرٸنەن  جويىلىپ كەتتٸ.

ەلقيسسا, مٸنە, وسى جولدارمەن بٸز دە دٸتتەگەن جەرٸمٸزگە جەتتٸك. جوڭعار حاندىعىن تاريح ساقناسىنا شىعارعان: كەكتٸ بەسٸكتە تەربەتٸلگەن; نە ەكە-شەشەسٸن, اعا-باۋىرىن ٶلتٸرٸپ, ەپكە-سٸڭٸلٸسٸ زورلىقپەن تۇل ەتٸلگەن; نە ەل-جۇرتىن امان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن باسىن كەيقۋات قاتىندىققا كٶندٸرگەن; نە حاندىقتى ساقتاپ, ۇلىسىن حاندىق دەڭگەيٸنە جەتكٸزگەن «كەكتٸ قاتىندار» ەكەنٸن ەرلٸ-زايىپتى پوچەكاەۆتاردىڭ جيناقتاعان دەرەكتەرٸنە جٷگٸنە وتىرىپ پايىمدادىق. وسى ەفسانادا اتى اتالعان, ەسكٸشە – قاتىن, بٸزشە – ەيەلدەردٸڭ ەر قايسىسى, باسىندا ەسكەرتٸپ ٶتكەنٸمٸزدەي, «ساندا – ساناتى, تٶردە – ورىنى جوق» جوڭعار حاندىعىنىڭ تاريح ساقناسىنا شىعىپ قانا قويماي, «كٶشپەلٸلەردٸڭ سوڭعى يمپەريياسى» دەڭگەيٸنە جەتۋگە, بٸرٸ – تامشىداي, بٸرٸ – تۇماداي, بٸرٸ – بۇلاقتاي ٷلەس قوسىپ, اقىرى كەكتٸ تەڭٸزگە اينالدىردى.تٷپكٸ «كەكتٸ بەسٸك» بودانشار-مۇڭلىقتىڭ جٷكتٸ ەيەلدٸ زورلاۋىنان باستالدى. امباعاي قاعان قىزىن ۇزاتقان جولدا ۋلانىپ ٶلدٸ. ەسۋكەي مەركٸتتٸڭ ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قالىڭدىعى ٶلەۋٸن-ٷجٸندٸ تارتىپ الدى. ەسۋكەيدٸڭ ٶزٸ  بٶرتە-ٷجٸنگە قۇدالىق تٷسكەندە ۋلانىپ ٶلدٸ. بٶرتە-ٷجٸندٸ مەركٸتتەر تارتىپ الدى. كٶپتٸڭ كٶزٸنشە زورلانعان تەركەن قاتىن ۇلىستى بەسكە بٶلدٸ. ٷگٸل-قايمىشتىڭ تۇسىندا بيلٸك ٷگەدەيدەن تولۋ ەۋلەتٸنە كٶشتٸ. سورقاقتان قاتىن ۇلى قۇرىلتايدىڭ بەدەلٸن تٷسٸردٸ. شەپي – «ۇلى جۇرتتىڭ» دٸنٸن ٶزگەرتتٸ. ماندۋحايدىڭ تۇسىندا,  «التىن ۇرىققا» ەيەلدەر (قاتىندار)  ەۋلەتٸ جاعىنان الىستان كەپ قوسىلاتىن جيەندەر – ويرات ۇلىسى»  تاققا ۇمتىلدى.

ولار ٶزدەرٸنٸڭ, ياعني, شوروستاردىڭ ارعى تەگٸن اسىلداندىرۋ ٷشٸن, شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگٸنە بالاما رەتٸندە مىناداي ەسٸرە  ەفسانا شىعاردى. ەستە جوق ەسكٸ زاماندا جاس اڭشى بيٸك تاۋدىڭ باسىنداعى يەن كٶلگە كەلەدٸ. ونىڭ جاعاسىنان سۋعا تٷسٸپ جٷرگەن پەرٸنٸڭ قىزدارىن كٶرەدٸ. بٸرەۋٸن ۇستاپ الىپ, ماۋقىن باسادى. ارادا توعىز اي ٶتكەندە پەرٸنٸڭ قىزى تاپقان ۇلىن اعاشتىڭ باسىنا ٸلٸپ كەتەدٸ. ونى اعاشتىڭ ٶسكٸنٸ ەمٸزٸپ ٶسٸرەدٸ. اعاشتى سوراپتاپ ەمٸپ ٶسكەندٸكتەن «سوراپ, شوراپ, شوروس» اتانىپ كەتەدٸ. ونى تاۋىپ العان ادامدار بٸر عۇلاماعا كٶرسەتەدٸ. وقىمىستى: كٶكتەن تۋعان ەۋليە بالا ەكەن. حان سايلاڭدار – دەيدٸ. شوروس تايپاسى سول ەۋلەتتەن تاراعان-مىس – دەلٸنەدٸ (ە.ي.كىچانوۆ). ەكٸنشٸ بٸر اڭىزدا, جاس سەبيدٸ اعاشتىڭ قابىعىنىڭ اراسىنان تاۋىپ الادى. بۇل قىپشاقتاردىڭ تارالۋى تۋرالى اڭىزدان اينىمايدى.قالاي دەگەنمەن دە, شوروستاردىڭ, ويراتتاردىڭ ارعى تەگٸندە «كەكتٸ دە كٷمەندى» بەسٸككە قاتىستى بٸر بۇلدىرلىق بار.

قويشى, سونىمەن, ەلگٸ «پەرٸنٸڭ تۇقىمدارى», شوروس قىزى ماندۋحايدىڭ ۇلى – بولاتتار – باتىرلانىپ, حاندىق قۇردى. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ قاتەرلٸسٸ –  قۇتىقتاي-سەچەن قونتايجى بولدى. ول: سەندەردٸڭ ەندٸگٸ ۇلى ۇرىقتارىڭ – باتىستا ٶسٸپ-كٶكتەيدٸ. پۇت قۇدايى سەندەرگە «التىن وردانى» مەڭزەپ تۇر. اتتان. پۇت دٸنٸن تاراتىڭدار. مەن باتامدى بەردٸم! – دەپ جار سالۋى مۇڭ ەكەن, قونتايشى اتاۋلى باتىسقا – قازاق دالاسىنا, ياعني,  سارىدالادان – سارىارقاعا  دٷلەي قۇيىن بوپ لاپ قويدى.

ال, بۇل تاريح – بٸزدٸڭ ۇستىنىمىزدان تىس تاقىرىپ. «كەكتٸ بەسٸكتەن» تۋعان تۇقىمدار كەكتٸ يمپەرييانى دٷنيەگە ەكەلدٸ. ال سول «كەكتٸ يمپەرييانىڭ» قىزدارى مەن جەسٸرلەرٸنەن تۋعان جيەندەرٸ – «قالماقتان جىلقى قايىرعان, قاتىن-بالاسىن ايىرعان» قازاقتار – كٶشپەندٸلەردٸڭ سوڭعى ۇلى يمپەريياسىنىڭ توز-توزالاسىن شىعارىپ, جەر بەتٸنەن اتىن ٶشٸرٸپ تىندى.

بۇل نە سوندا? تاريحي زاڭدىلىق پا, جوق, تاريحتىڭ تەلكەگٸ مەن مازاعى ما? ەلدە, جٶرگەگٸنەن ۇشىنعان كەكتٸ بەسٸكتٸڭ زاۋالى ما? كٸم بٸلسٸن.

بەسٸگٸمٸز بۇزىلماسىن! تەمەت-تامام.

تۇرسىن جۇرتباي

ۇلت پورتالى