Qalada týyp-ósken alǵashqy intelligent
Qaiym – mynaý qalada ósken alǵashqy qazaq ziialy ǵalymy. Qalada týyp, qalada ósip, orysy bar, kazagy bar, tatary bar kóshede oinap tóbelesse tóbelesken Qaiymǵa deiingi intelligentsiia joq. Áýezov, Bókeihan bulardyń bári aýylda medrese bitirip, qalaǵa oqýǵa kelgen bolyp shyǵady. Al qala mádenieti Qaiymnyń kóshe mádenietimen, qumy kóship, shańy ushqan Semeidiń kóshe tártibimen birge kelgen.
Qaiymnyń balalyq shaǵy ótken úi ataqty Tinibai meshitiniń 150 metr jerde áride turǵan. Jurt ony «Muhamedhannyń kók shatyry» ataǵan. Onyń bolmys-bitimi, oilaý júiesi bizdiń ulttyq intelligentsiiadan ózgeshe. Tipti biz oryssha jazady deitin Ánýar Álimjanovtyń ózi aýyldan shyqqan. Keiingi Oljastar osy sekildi qalanyń mádenietin boiyna sińirip, pikir aitýǵa kelgende odan asqany joq. Ondai tulǵalar pikir bildirýde bala jasynan oi qorytyp úirenip, paidalanyp kelgen. Jáne shyndyqqa qanyp ósken. Qaiymǵa óz zamanynda Semeidiń betkeustar ǵalymdarynyń shákirtteri tań qalyp, erekshe baǵalaityn qasieti de osyndaidan shyǵady.
Qaiymnyń ósken ortasy, ainalasy, qorshaǵan qaýymy – Alashtyń ardager azamattarymen tyǵyz bailanysta bolǵan adamdar. Ákesi Muhamedhan – óz ortasyna yqpaldy tulǵa. Tipti ataqty Maǵjannyń ózi Muhamedhannyń úiinde turǵan. Bala Qaiym – ult kósemderi Á. Bókeihan men A. Baitursynuly, basqa da qairatkerlerdi óz kózimen kórgen, solardyń aldynda otyrǵan adam. Ózine ózi qol salý degen moda bolǵan kezeńde, 1927 jyly ustalǵanda Shákerimniń uly Ǵafýrmen bir túrmede otyrǵanda ózine qol jumsaidy. Sonda Muhamedhan shaqyryp alyp: «Ái, sen moldasyń ǵoi, bárin bilesiń. Munyńdy shariǵat qostamaidy ǵoi, nege óitesiń?» degende, Ǵafýr: «Myna jappai ... túlek jaman keledi. Meniń ákem de, sheshem de, úrim-butaq, bala-shaǵam da bir adam qalmai qyrylady. Men sony kórgim kelmeidi. Bastaǵan sátte ólgim keledi, sen men ólgende janazamdy shyǵaryp ber» dep jaýap beredi. Sonda anaý jerge Muhamedhandy turǵyzyp qoiyp, myna jerde ózi shuńqyr qazyp, ózin baýyzdap, qanyn shashyratpai bir orynǵa aǵyzyp, álgi orǵa qulaǵan, janazasyn Muhamedhan shyǵarǵan. Osyny maǵan ákem amanattap jetkizdi, osy nárse óziniń de basyna túsetinin, Abai men Alash jáne dinge adal bolýdy amanat etip tapsyrypty.
Eshqashan sovetti moiyndamaǵan
Qaiym qalai ómir súrdi, óle-ólgenshe sovet úkimetine qarsylyq tanytty. «Sovet úkimetin qalai moiyndaimyn, qulaidy bir kúni, ótirikke qurylǵan» degen – Qaiym printsipi. Qanshama túrme qinasa da, shyndyǵyn aitpaǵany onyń jastaiynan qalada óskenin, naǵyz intelligent bolyp qalyptasqanyn tanytady. Alashtyń, Maǵjannyń aldyna otyrǵany beker emes, óleńderin jatqa aityp, búkil bolmys-bitimin boiyna sińirgen, Álihandy áke dep bilgen ol esh ýaqytta da sovet úkimetin moiyndamaǵan tulǵa. Bul – basy ashyq másele.
Abai – onyń búkil kózqarasynda. Abai bolmasa Áýezov ómir súre almas edi, Qaiym ómir súre almas edi. Abai – olar úshin tek aqyn ǵana emes, týǵan taǵdyry, keshken ǵumyry. Qaiymnyń abaitanýdaǵy birinshi ári eń uly eńbegi Abai mýzeiin (ol kezde qazaq jerindegi mýzeidi intelligent adam basqaryp kórmegen, al Árham Ysqaquly – halyqtyń ishinen shyqqan ókil) uiymdastyrýy, búkil shyǵarmalaryn jinaýy, tipti kerek bolsa satyp alýy. Sonaý Máskeýden ormanshyny ákep, ol kezde Áýezovtiń de kúshi myqty, erteńinde ekspeditsiiany bastaǵaly turǵanda soǵys týyndaidy. Al sondaǵy Abai jáne ol týraly ózderinde jinalyp qalǵan estelikterdi, qoljazbalary, taǵysyn basqalary – Qaiymnyń, Árhamnyń aýyl-aýyldy aralap júrip jinaǵan dúniesi. Qazirgi Jidebaidaǵy Abai qoryq-mýzeiindegi jádigerlerdiń 70-80 paiyzy – Qaiymnyń sol ýaqytta jiǵan, uiymdastyrǵan jumysy. Árine, Áýezovtiń Abai ómirbaianyn tolyqtyryp jazý men shyǵarmalaryn nasihattaýdaǵy eńbegine daý joq, sonda da sol jazbalarmen qosa jańa, tyń derekterdiń tolyǵýyna, Abai myna jerde turǵan, qalada myna úige toqtaǵan degen naqty kórsetýleri de ǵylymǵa Qaiymnyń arqasynda endi.
Ekinshi bir aitatyn másele: Abaidyń aqyndyq mektebi. Eger Qaiym bolmasa osy Kókbai, Árip aqyn, Áset, Abai uldary Maǵaýiia, Aqylbai, Tóleý Kóbdikovtiń eńbekteri jinalmas edi. Biz onsyz aldy joq, arty joq, keń japan dalada jalǵyz júrgen Abaidy kórip bilgendei ekenbiz. Onyń aldyndaǵy Dýlatty ustazy dep júrmiz ǵoi, osy kúnge deiin ony ustazy dep sanamaityndar da bar eken. Bul endi rýshyldyq derttiń asqynǵandyǵyn kórseteri aidai anyq nárse. Osy atalǵan aqyndardyń shyǵarmalaryn jinap, ony jankeshtilikpen ǵylymi izdenisterge túsirý arqyly Abaidy jalańash qaldyrmady. Eger Abai jalańash-jalǵyz qalsa, onda búgingi tańda qalyptasqan júzdegen uǵym, túsinikterden belgisiz bolar edik. Kókbai aqynnyń Abai jaiynda jazǵan bir aýyz óleńi uly aqynnyń búkil ómir tarihyn, bolmysyn, taǵdyryn sipattap syiǵyzyp jibergendei emes dep kim aitady.
Ystyq-sýyq kamera. Azaptaý. Qiiametten ótý
Qaiym «Abaidyń aqyn shákirtteri» úshin 25 jylǵa sottaldy. 1951 jyly qańtar aiynda Abaidyń ultshyldyǵy týraly qaýly qabyldandy. Dál sonyń aldynda, 30 jeltoqsanda maqala shyǵyp tur ǵoi. «Abaidyń eshqandai mektebi joq» degen Qajym Jumalievter, olardyń ózi bireýlerdi aidap salyp, asqan qajyrlylyq tanytty, biz osylardy ashyq aitýymyz kerek. Mundai taqyrypty jasyrý arqyly biz Áýezovty qorǵai almaimyz. Álde Áýezovke qasań pikirlerin qarsha boratqan Jumalievterdi aqtaimyz ba? Sonymen birge Qaiymnyń 25 jylǵa sottalýyna sebepker bolǵan Saqtaǵan Báiishevti nege aitpaimyz? Bulardy ashyq jazbasaq, onda biz tarihymyzdy eshqashan laiyqty jaza almaimyz.
Qaiym 27 qazan kúni dissertatsiiasyn qorǵaǵanda Q. Jumaliev bastaǵan top «joiylsyn, muny istep otyrǵan Áýezov», «mundai qaraqshylyq isterge (???) jol bermeýimiz kerek», «bizge islamister qajet emes» dep tópep jatqanda jalǵyz ǵana evrei ǵalym «Mynaýyń úlken arnaýly maqsatta istelgen, deńgeii óte joǵary jumys. Osy qalpyńnan taima, túbinde óz maqsatyńa jetesiń» dep sóilep minberden túsedi.
Osydan keiin Qaiym ustalyp, túrmeniń tas kamerasyna qamalady. Sonda tergeýshiler: «Sen jas ǵalymsyń, ári direktorsyń. Úiiń bar, bala-shaǵań kútip tur. Biz qajetti qujattardy daiyndap qoidyq. Bizge bir ǵana moiyndaý kerek, sol seniki. Maǵan osy taqyrypty usynǵan jáne ǵylymi jetekshi bolǵan – M. Áýezov deseń boldy» deidi. Qaiym esh kónbegen. Esmaǵambet Ysmaiylovtyń da 25 jylǵa aidalýy onyń da moiyndamai qoiǵandyǵynan bolatyn. Qaiym oilanady: «Eger men moiyndasam, Áýezov ketedi. Áýezov ketse, Abaiymnan túk qalmaidy...» Oilaýdyń ózi qorqynyshty. Ishinen tistenip, «Alashymnyń» shýmaqtaryn qaitalap, uryp-soǵýlardyń bárine de tózip berdim deidi.
«Sodan bir kúni Sákenov degen keldi. General maior, keiin KGB-nyń orynbasary boldy. Alǵashynda ol meni basqa kameraǵa alyp bardy, ishi jyp-jyly eken (№14 kamera dep atalǵan oryndy men keiin kórdim). «Eee, mynaý jaqsy boldy ǵoi» dep otyrǵanymda tabanym kúie bastady. Qabyrǵany ustasam ystyq, qubyrdy ustasam ol da ystyq. Bir ýaqytta monshanyń pary par ma, osy búkil denemdi kúidirip áketip barady. «Biraq deidi, «esime ákemniń aitqany tústi: adamnyń tabany kúimesin, tabany kúigen adam eshqashan adam bolmaidy» degen. Bas-qol, júrekti qoishy, analar da taban kúidirýdi biletin bolýy kerek, sony saqtaýdy oilap, qubyrdan ustadym. «Kóp bolsa alaqan kúier, alaqan kúldirep oiylyp ketsin, ólmeimin» dedim da tas jabystym. Bir saǵat pa, eki saǵat ótti me, esimdi jisam, uryp jatyr eken. Qolymdy syrtynan aǵashpen aiaýsyz soǵyp jatyr, al qolym ana qubyrǵa jabysyp qalǵan eken. Bir kezde ashylǵanda jerge tars etip quladym, estip jatyrmyn: «ólgen joq, tiri jatyr» dedi.
Eki kúnnen keiin taǵy bir kameraǵa taǵy alyp keldi. Ystyq kameraǵa qamaidy-aý dep úreilene bastap edim, joq, munyń ishi salqyn bolyp shyqty. «Salqynǵa shydaýǵa bolady» dep turǵanym sol edi, qabyrǵasyn aq, bozqyraý basqan, kádimgi úskirik júrgendei óte sýyq kamera eken. Ony daiyndarda 35-40 gradýs aiazǵa deiin jetkizetin bolýy kerek. Adam eki kúnge aiazǵa shydaidy, sodan keiin esi kete bastaidy degendi biletin edim, uzyny eki metr, eni bir metr kameranyń ishin ainalyp júgire berdim, júgire berdim. Aiaǵym qalai ikemge kelse, solai toqtamaýǵa tyrystym. Qulaǵanymdy bilemin, esimdi jisam, analar taǵy uryp jatyr eken, sýyqta urǵanda adam denesi aýyrsynýdy sezbeitinin bildim. «Mynaý ólmepti, tiri eken» dedi bireýi.
Úshinshi jolǵysynda analar «Ái, qoiasyń ba, joq pa, balań bar, shaǵań bar, moiyndai salsań qaitedi» dep surasa, «Joq, ólsem óleiin, eshteńe aitpaimyn» dep tistenip turǵanym sol, eki dáý keldi de, úlken bir qapty kigize saldy. Sodan qolynda rezeńke soiyl, onymen bas-kózge qaramai tópelegende, ásirese saýsaqtarǵa tigende deneńdi tyzyldatatyn. Rezeńke soiyl tigen jer kógermeidi eken, ertesinde ornymnan qozǵala almai qaldym. Analardyń aitatyn sózi: «Mynaýyń áli tiri».
Sodan eshbir moiyndata almaǵan soń, atý jazasynyń balamasy retinde usynylǵan 25 jyldyq túrme jazasyna kesilip, Sibirge aidaldy. Alǵashynda Qyzyljarda bolady da, sonda Jýkovtyń gen-shtabymen birge túrmede jatqan. Óńkei general Qaiymnan «soǵysta boldyń ba?» dep suraidy. Áskerde qai jerde bolǵanyn, qandai jaza tartqanyn aityp bergende olar balasyndai kórip, ortalaryna alypty. Sosyn Karlagta jóneltiledi.
«Siz satqyn ekensiz!»
Túrmeden bosap kelgen soń Almatydaǵy Áýezovke jolyǵady. «Keldim, kele sap Semeige ketýim kerek. Poiyz eki kún keshigip jetken, kelsem, Áýezov uiyqtap otyr eken. Aman-saýlyq bilisken soń, «ne ańsadyń túrmede otyrǵanda?» dep surady.
- «Araq» dedim.
Grafinnen alyp, qyrly staqanǵa quiyp usyndy da: - «Túrme qalai?» dedi. Túrmede degen óleńdi oqyp: -«Men túrmede ystyq kamerada, sýyq kamerada jatyp qulǵa ainaldym. Abai úshin. Siz úshin», - dedim.
- «Ózimiz túrmede jatqanda Baitursynuly atań bolatyn, Álimhan ekeýimizge jazyńdar, ideiany jetkizýshi bolasyńdar sender, bizdi báribir atady, Maǵjanǵa senbeimiz. Sender aman qalyńdar, joldaryń bar dep aitty» deidi. «Sender aman shyqsyn dep, ei, Qaiym, men senderden bas tarttym ǵoi». Muny aitqan – Áýezov.
- «Qalai?»
- «Sender meniń shákirtim emessińder dep men bas tarttym. Qyrǵyzdyń akademigi Jańbyrshinovke satyp alyńdar», - dedim.
- «Túh, ózińiz bir podlets ekensiz. Keshe alashtyqtardy sattyńyz, búgin, mine, meni satyp otyrsyz. Qapersiz ekensiz».
- «Ei, Qaiym, muny taktika deidi, túrme taktikasy deidi. Men ketsem, sender de atylyp ketesińder. Muny túrme taktikasy deidi, sen muny bilmeisiń ǵoi», – dedi.
Osy azapty Qaiym báribir keshirdi.
1989 jyly Abaidyń 150 jyldyq mereitoiyna bailanysty tóraǵasy Ózbekáli Jánibekov, hatshysy Seiit Qasqabasov bekitilgen komissiia jumys bastady. Oǵan meni de shaqyrǵan bolatyn. Sonda men toiǵa akademiialyq basylym daiyndaýdy jáne ol úshin Qaiym Muhamedhanovty arnaiy aldyrýdy usynys etip engizdim. Qaýly qabyldandy da, Semeiden Qaiym aǵany aldyrttyq. Almatyǵa kep ornalasty, úi berildi. Men basqarǵan Áýezov mýzei úiine qyzmetke turdy, keiin 1997 jyly qysqartý júrip alynyp tastaldy. Eń aqyrynda Semeige qaita ketetin bolyp, jylap-syqtap qoshtastyq qoi.
Ábdilda Tájibaev – uly aqyn, biraq satqyn
Men tulǵalardy ashýymyz kerek, olardyń ainalasyn tolyq zertteýimiz kerek dedim ǵoi. Biz Alash Ordany ult retinde moiyndadyq pa, onda táýelsizdigimizdiń, bolashaǵymyzdyń ideiasy retinde ustanýymyz qajet. Endi nege sol alashordashylardy atqyzyp, jetpis jyl kórge tyǵyp, sorly qylǵan adamdarǵa biz qurmet kórsetemiz? Nege kósheniń atyn beremiz? Qanysh Sátbaevty kim qalai qýdalady? Saqtaǵan Báiishevti qurmetteýimiz arymyzǵa syn emes pe? Maǵjandy, Iliiasty jóneltken, Qaiymǵa kýá bolǵan Tájibaev she? Uly aqyn, biraq satqyn. Osynyń «Uranym – Alash» eńbegimde shet jaǵasyn aittym. Mundai tulǵalardy ult kósemi dep tanimyz ba?
Qaiym adaldyqpen ǵumyr keshti, sondyqtan ol erkin júrdi. «Ǵylym taza bolýy kerek», «ar taza bolýy kerek» degen printsippen júrdi. «Aiym», «kúnim» dep kórpeniń astynda tyǵylyp óleń jazatyn Tájibaev emes. Ábdilda óziniń estelikterinde Qaiymnan «keshir, keshir» dep jylap jazatyn.
Birde aqyn Ábdilda Tájibaevpen kezdesip qalǵanymyzda qara mysyq týraly aittym. «Semeidegi aralda qara mysyq» dedim.
- «Qara mysyq týraly sen ne bilesiń, ei, – dep surady. – Sengeniń kim?»
- «Qaiym», – dedim.
- «Al, aitshy».
- «Men sizderdiń qara mysyqty kómgenderińizdi bilemin. Aralda».
Sonda Semeige Áýezov barǵan, Sábit Muqanov bolǵan, bular nege bardy dep kórip kelýge Ábdildany jibergen ǵoi. Qaiym oǵan aldyrta ma – aldyrtpaidy. Sonda qara mysyqty alyp, aralǵa baryp (bul jerge 64 alashtyń tuqymyn atyp kómgen) Qaiymǵa kúrek aldyrtyp, qazdyrtyp, «biz alashtyqtardy bylai kómemiz, Áýezovty bylai kómemiz, S. Muqanovty bylai kómemiz», - dep kórsetip, qara mysyqty kómedi.
Keiin Á. Tájibaevtiń «Esimdegileri» shyqty ǵoi, sonda men hat jazyp, osy oqiǵany esine saldym, maǵan jaýap jazǵan joq.
Abaidyń mektebi, abaitanýdaǵy Áýezovtiń mektebi, endi Qaiymnyń ádebiettaný ǵylymyndaǵy mektebin bylai qoiǵanda, abaitanýdaǵy tekstologiialyq mektebi berik irgesin tepti dep tolyq aitýǵa bolady. Qazaq halqy ómir súrse, Abai ómir súredi, Abai ómir súrse, Qaiym da ómir súretin máńgilik qozǵalys bul.
Jazyp alǵan Zańǵar KÁRIMHAN
