قالادا تۋىپ-ٶسكەن العاشقى ينتەلليگەنت
قايىم – مىناۋ قالادا ٶسكەن العاشقى قازاق زييالى عالىمى. قالادا تۋىپ, قالادا ٶسٸپ, ورىسى بار, كازاگى بار, تاتارى بار كٶشەدە ويناپ تٶبەلەسسە تٶبەلەسكەن قايىمعا دەيٸنگٸ ينتەلليگەنتسييا جوق. ەۋەزوۆ, بٶكەيحان بۇلاردىڭ بەرٸ اۋىلدا مەدرەسە بٸتٸرٸپ, قالاعا وقۋعا كەلگەن بولىپ شىعادى. ال قالا مەدەنيەتٸ قايىمنىڭ كٶشە مەدەنيەتٸمەن, قۇمى كٶشٸپ, شاڭى ۇشقان سەمەيدٸڭ كٶشە تەرتٸبٸمەن بٸرگە كەلگەن.
قايىمنىڭ بالالىق شاعى ٶتكەن ٷي اتاقتى تٸنٸباي مەشٸتٸنٸڭ 150 مەتر جەردە ەرٸدە تۇرعان. جۇرت ونى «مۇحامەدحاننىڭ كٶك شاتىرى» اتاعان. ونىڭ بولمىس-بٸتٸمٸ, ويلاۋ جٷيەسٸ بٸزدٸڭ ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييادان ٶزگەشە. تٸپتٸ بٸز ورىسشا جازادى دەيتٸن ەنۋار ەلٸمجانوۆتىڭ ٶزٸ اۋىلدان شىققان. كەيٸنگٸ ولجاستار وسى سەكٸلدٸ قالانىڭ مەدەنيەتٸن بويىنا سٸڭٸرٸپ, پٸكٸر ايتۋعا كەلگەندە ودان اسقانى جوق. ونداي تۇلعالار پٸكٸر بٸلدٸرۋدە بالا جاسىنان وي قورىتىپ ٷيرەنٸپ, پايدالانىپ كەلگەن. جەنە شىندىققا قانىپ ٶسكەن. قايىمعا ٶز زامانىندا سەمەيدٸڭ بەتكەۇستار عالىمدارىنىڭ شەكٸرتتەرٸ تاڭ قالىپ, ەرەكشە باعالايتىن قاسيەتٸ دە وسىندايدان شىعادى.
قايىمنىڭ ٶسكەن ورتاسى, اينالاسى, قورشاعان قاۋىمى – الاشتىڭ ارداگەر ازاماتتارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان ادامدار. ەكەسٸ مۇحامەدحان – ٶز ورتاسىنا ىقپالدى تۇلعا. تٸپتٸ اتاقتى ماعجاننىڭ ٶزٸ مۇحامەدحاننىڭ ٷيٸندە تۇرعان. بالا قايىم – ۇلت كٶسەمدەرٸ ە. بٶكەيحان مەن ا. بايتۇرسىنۇلى, باسقا دا قايراتكەرلەردٸ ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن, سولاردىڭ الدىندا وتىرعان ادام. ٶزٸنە ٶزٸ قول سالۋ دەگەن مودا بولعان كەزەڭدە, 1927 جىلى ۇستالعاندا شەكەرٸمنٸڭ ۇلى عافۋرمەن بٸر تٷرمەدە وتىرعاندا ٶزٸنە قول جۇمسايدى. سوندا مۇحامەدحان شاقىرىپ الىپ: «ەي, سەن مولداسىڭ عوي, بەرٸن بٸلەسٸڭ. مۇنىڭدى شاريعات قوستامايدى عوي, نەگە ٶيتەسٸڭ?» دەگەندە, عافۋر: «مىنا جاپپاي ... تٷلەك جامان كەلەدٸ. مەنٸڭ ەكەم دە, شەشەم دە, ٷرٸم-بۇتاق, بالا-شاعام دا بٸر ادام قالماي قىرىلادى. مەن سونى كٶرگٸم كەلمەيدٸ. باستاعان سەتتە ٶلگٸم كەلەدٸ, سەن مەن ٶلگەندە جانازامدى شىعارىپ بەر» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. سوندا اناۋ جەرگە مۇحامەدحاندى تۇرعىزىپ قويىپ, مىنا جەردە ٶزٸ شۇڭقىر قازىپ, ٶزٸن باۋىزداپ, قانىن شاشىراتپاي بٸر ورىنعا اعىزىپ, ەلگٸ ورعا قۇلاعان, جانازاسىن مۇحامەدحان شىعارعان. وسىنى ماعان ەكەم اماناتتاپ جەتكٸزدٸ, وسى نەرسە ٶزٸنٸڭ دە باسىنا تٷسەتٸنٸن, اباي مەن الاش جەنە دٸنگە ادال بولۋدى امانات ەتٸپ تاپسىرىپتى.
ەشقاشان سوۆەتتٸ مويىنداماعان
قايىم قالاي ٶمٸر سٷردٸ, ٶلە-ٶلگەنشە سوۆەت ٷكٸمەتٸنە قارسىلىق تانىتتى. «سوۆەت ٷكٸمەتٸن قالاي مويىندايمىن, قۇلايدى بٸر كٷنٸ, ٶتٸرٸككە قۇرىلعان» دەگەن – قايىم پرينتسيپٸ. قانشاما تٷرمە قيناسا دا, شىندىعىن ايتپاعانى ونىڭ جاستايىنان قالادا ٶسكەنٸن, ناعىز ينتەلليگەنت بولىپ قالىپتاسقانىن تانىتادى. الاشتىڭ, ماعجاننىڭ الدىنا وتىرعانى بەكەر ەمەس, ٶلەڭدەرٸن جاتقا ايتىپ, بٷكٸل بولمىس-بٸتٸمٸن بويىنا سٸڭٸرگەن, ەليحاندى ەكە دەپ بٸلگەن ول ەش ۋاقىتتا دا سوۆەت ٷكٸمەتٸن مويىنداماعان تۇلعا. بۇل – باسى اشىق مەسەلە.
اباي – ونىڭ بٷكٸل كٶزقاراسىندا. اباي بولماسا ەۋەزوۆ ٶمٸر سٷرە الماس ەدٸ, قايىم ٶمٸر سٷرە الماس ەدٸ. اباي – ولار ٷشٸن تەك اقىن عانا ەمەس, تۋعان تاعدىرى, كەشكەن عۇمىرى. قايىمنىڭ ابايتانۋداعى بٸرٸنشٸ ەرٸ ەڭ ۇلى ەڭبەگٸ اباي مۋزەيٸن (ول كەزدە قازاق جەرٸندەگٸ مۋزەيدٸ ينتەلليگەنت ادام باسقارىپ كٶرمەگەن, ال ەرحام ىسقاقۇلى – حالىقتىڭ ٸشٸنەن شىققان ٶكٸل) ۇيىمداستىرۋى, بٷكٸل شىعارمالارىن جيناۋى, تٸپتٸ كەرەك بولسا ساتىپ الۋى. سوناۋ مەسكەۋدەن ورمانشىنى ەكەپ, ول كەزدە ەۋەزوۆتٸڭ دە كٷشٸ مىقتى, ەرتەڭٸندە ەكسپەديتسييانى باستاعالى تۇرعاندا سوعىس تۋىندايدى. ال سونداعى اباي جەنە ول تۋرالى ٶزدەرٸندە جينالىپ قالعان ەستەلٸكتەردٸ, قولجازبالارى, تاعىسىن باسقالارى – قايىمنىڭ, ەرحامنىڭ اۋىل-اۋىلدى ارالاپ جٷرٸپ جيناعان دٷنيەسٸ. قازٸرگٸ جيدەبايداعى اباي قورىق-مۋزەيٸندەگٸ جەدٸگەرلەردٸڭ 70-80 پايىزى – قايىمنىڭ سول ۋاقىتتا جيعان, ۇيىمداستىرعان جۇمىسى. ەرينە, ەۋەزوۆتٸڭ اباي ٶمٸربايانىن تولىقتىرىپ جازۋ مەن شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋداعى ەڭبەگٸنە داۋ جوق, سوندا دا سول جازبالارمەن قوسا جاڭا, تىڭ دەرەكتەردٸڭ تولىعۋىنا, اباي مىنا جەردە تۇرعان, قالادا مىنا ٷيگە توقتاعان دەگەن ناقتى كٶرسەتۋلەرٸ دە عىلىمعا قايىمنىڭ ارقاسىندا ەندٸ.
ەكٸنشٸ بٸر ايتاتىن مەسەلە: ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبٸ. ەگەر قايىم بولماسا وسى كٶكباي, ەرٸپ اقىن, ەسەت, اباي ۇلدارى ماعاۋييا, اقىلباي, تٶلەۋ كٶبدٸكوۆتٸڭ ەڭبەكتەرٸ جينالماس ەدٸ. بٸز ونسىز الدى جوق, ارتى جوق, كەڭ جاپان دالادا جالعىز جٷرگەن ابايدى كٶرٸپ بٸلگەندەي ەكەنبٸز. ونىڭ الدىنداعى دۋلاتتى ۇستازى دەپ جٷرمٸز عوي, وسى كٷنگە دەيٸن ونى ۇستازى دەپ سانامايتىندار دا بار ەكەن. بۇل ەندٸ رۋشىلدىق دەرتتٸڭ اسقىنعاندىعىن كٶرسەتەرٸ ايداي انىق نەرسە. وسى اتالعان اقىنداردىڭ شىعارمالارىن جيناپ, ونى جانكەشتٸلٸكپەن عىلىمي ٸزدەنٸستەرگە تٷسٸرۋ ارقىلى ابايدى جالاڭاش قالدىرمادى. ەگەر اباي جالاڭاش-جالعىز قالسا, وندا بٷگٸنگٸ تاڭدا قالىپتاسقان جٷزدەگەن ۇعىم, تٷسٸنٸكتەردەن بەلگٸسٸز بولار ەدٸك. كٶكباي اقىننىڭ اباي جايىندا جازعان بٸر اۋىز ٶلەڭٸ ۇلى اقىننىڭ بٷكٸل ٶمٸر تاريحىن, بولمىسىن, تاعدىرىن سيپاتتاپ سىيعىزىپ جٸبەرگەندەي ەمەس دەپ كٸم ايتادى.
ىستىق-سۋىق كامەرا. ازاپتاۋ. قييامەتتەن ٶتۋ
قايىم «ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ» ٷشٸن 25 جىلعا سوتتالدى. 1951 جىلى قاڭتار ايىندا ابايدىڭ ۇلتشىلدىعى تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. دەل سونىڭ الدىندا, 30 جەلتوقساندا ماقالا شىعىپ تۇر عوي. «ابايدىڭ ەشقانداي مەكتەبٸ جوق» دەگەن قاجىم جۇماليەۆتەر, ولاردىڭ ٶزٸ بٸرەۋلەردٸ ايداپ سالىپ, اسقان قاجىرلىلىق تانىتتى, بٸز وسىلاردى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. مۇنداي تاقىرىپتى جاسىرۋ ارقىلى بٸز ەۋەزوۆتى قورعاي المايمىز. ەلدە ەۋەزوۆكە قاساڭ پٸكٸرلەرٸن قارشا بوراتقان جۇماليەۆتەردٸ اقتايمىز با? سونىمەن بٸرگە قايىمنىڭ 25 جىلعا سوتتالۋىنا سەبەپكەر بولعان ساقتاعان بەيٸشەۆتٸ نەگە ايتپايمىز? بۇلاردى اشىق جازباساق, وندا بٸز تاريحىمىزدى ەشقاشان لايىقتى جازا المايمىز.
قايىم 27 قازان كٷنٸ ديسسەرتاتسيياسىن قورعاعاندا ق. جۇماليەۆ باستاعان توپ «جويىلسىن, مۇنى ٸستەپ وتىرعان ەۋەزوۆ», «مۇنداي قاراقشىلىق ٸستەرگە (???) جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك», «بٸزگە يسلاميستەر قاجەت ەمەس» دەپ تٶپەپ جاتقاندا جالعىز عانا ەۆرەي عالىم «مىناۋىڭ ٷلكەن ارناۋلى ماقساتتا ٸستەلگەن, دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى جۇمىس. وسى قالپىڭنان تايما, تٷبٸندە ٶز ماقساتىڭا جەتەسٸڭ» دەپ سٶيلەپ مٸنبەردەن تٷسەدٸ.
وسىدان كەيٸن قايىم ۇستالىپ, تٷرمەنٸڭ تاس كامەراسىنا قامالادى. سوندا تەرگەۋشٸلەر: «سەن جاس عالىمسىڭ, ەرٸ ديرەكتورسىڭ. ٷيٸڭ بار, بالا-شاعاڭ كٷتٸپ تۇر. بٸز قاجەتتٸ قۇجاتتاردى دايىنداپ قويدىق. بٸزگە بٸر عانا مويىنداۋ كەرەك, سول سەنٸكٸ. ماعان وسى تاقىرىپتى ۇسىنعان جەنە عىلىمي جەتەكشٸ بولعان – م. ەۋەزوۆ دەسەڭ بولدى» دەيدٸ. قايىم ەش كٶنبەگەن. ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ دا 25 جىلعا ايدالۋى ونىڭ دا مويىنداماي قويعاندىعىنان بولاتىن. قايىم ويلانادى: «ەگەر مەن مويىنداسام, ەۋەزوۆ كەتەدٸ. ەۋەزوۆ كەتسە, ابايىمنان تٷك قالمايدى...» ويلاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى. ٸشٸنەن تٸستەنٸپ, «الاشىمنىڭ» شۋماقتارىن قايتالاپ, ۇرىپ-سوعۋلاردىڭ بەرٸنە دە تٶزٸپ بەردٸم دەيدٸ.
«سودان بٸر كٷنٸ سەكەنوۆ دەگەن كەلدٸ. گەنەرال مايور, كەيٸن كگب-نىڭ ورىنباسارى بولدى. العاشىندا ول مەنٸ باسقا كامەراعا الىپ باردى, ٸشٸ جىپ-جىلى ەكەن (№14 كامەرا دەپ اتالعان ورىندى مەن كەيٸن كٶردٸم). «ەەە, مىناۋ جاقسى بولدى عوي» دەپ وتىرعانىمدا تابانىم كٷيە باستادى. قابىرعانى ۇستاسام ىستىق, قۇبىردى ۇستاسام ول دا ىستىق. بٸر ۋاقىتتا مونشانىڭ پارى پار ما, وسى بٷكٸل دەنەمدٸ كٷيدٸرٸپ ەكەتٸپ بارادى. «بٸراق دەيدٸ, «ەسٸمە ەكەمنٸڭ ايتقانى تٷستٸ: ادامنىڭ تابانى كٷيمەسٸن, تابانى كٷيگەن ادام ەشقاشان ادام بولمايدى» دەگەن. باس-قول, جٷرەكتٸ قويشى, انالار دا تابان كٷيدٸرۋدٸ بٸلەتٸن بولۋى كەرەك, سونى ساقتاۋدى ويلاپ, قۇبىردان ۇستادىم. «كٶپ بولسا الاقان كٷيەر, الاقان كٷلدٸرەپ ويىلىپ كەتسٸن, ٶلمەيمٸن» دەدٸم دا تاس جابىستىم. بٸر ساعات پا, ەكٸ ساعات ٶتتٸ مە, ەسٸمدٸ جيسام, ۇرىپ جاتىر ەكەن. قولىمدى سىرتىنان اعاشپەن اياۋسىز سوعىپ جاتىر, ال قولىم انا قۇبىرعا جابىسىپ قالعان ەكەن. بٸر كەزدە اشىلعاندا جەرگە تارس ەتٸپ قۇلادىم, ەستٸپ جاتىرمىن: «ٶلگەن جوق, تٸرٸ جاتىر» دەدٸ.
ەكٸ كٷننەن كەيٸن تاعى بٸر كامەراعا تاعى الىپ كەلدٸ. ىستىق كامەراعا قامايدى-اۋ دەپ ٷرەيلەنە باستاپ ەدٸم, جوق, مۇنىڭ ٸشٸ سالقىن بولىپ شىقتى. «سالقىنعا شىداۋعا بولادى» دەپ تۇرعانىم سول ەدٸ, قابىرعاسىن اق, بوزقىراۋ باسقان, كەدٸمگٸ ٷسكٸرٸك جٷرگەندەي ٶتە سۋىق كامەرا ەكەن. ونى دايىنداردا 35-40 گرادۋس ايازعا دەيٸن جەتكٸزەتٸن بولۋى كەرەك. ادام ەكٸ كٷنگە ايازعا شىدايدى, سودان كەيٸن ەسٸ كەتە باستايدى دەگەندٸ بٸلەتٸن ەدٸم, ۇزىنى ەكٸ مەتر, ەنٸ بٸر مەتر كامەرانىڭ ٸشٸن اينالىپ جٷگٸرە بەردٸم, جٷگٸرە بەردٸم. اياعىم قالاي يكەمگە كەلسە, سولاي توقتاماۋعا تىرىستىم. قۇلاعانىمدى بٸلەمٸن, ەسٸمدٸ جيسام, انالار تاعى ۇرىپ جاتىر ەكەن, سۋىقتا ۇرعاندا ادام دەنەسٸ اۋىرسىنۋدى سەزبەيتٸنٸن بٸلدٸم. «مىناۋ ٶلمەپتٸ, تٸرٸ ەكەن» دەدٸ بٸرەۋٸ.
ٷشٸنشٸ جولعىسىندا انالار «ەي, قوياسىڭ با, جوق پا, بالاڭ بار, شاعاڭ بار, مويىنداي سالساڭ قايتەدٸ» دەپ سۇراسا, «جوق, ٶلسەم ٶلەيٸن, ەشتەڭە ايتپايمىن» دەپ تٸستەنٸپ تۇرعانىم سول, ەكٸ دەۋ كەلدٸ دە, ٷلكەن بٸر قاپتى كيگٸزە سالدى. سودان قولىندا رەزەڭكە سويىل, ونىمەن باس-كٶزگە قاراماي تٶپەلەگەندە, ەسٸرەسە ساۋساقتارعا تيگەندە دەنەڭدٸ تىزىلداتاتىن. رەزەڭكە سويىل تيگەن جەر كٶگەرمەيدٸ ەكەن, ەرتەسٸندە ورنىمنان قوزعالا الماي قالدىم. انالاردىڭ ايتاتىن سٶزٸ: «مىناۋىڭ ەلٸ تٸرٸ».
سودان ەشبٸر مويىنداتا الماعان سوڭ, اتۋ جازاسىنىڭ بالاماسى رەتٸندە ۇسىنىلعان 25 جىلدىق تٷرمە جازاسىنا كەسٸلٸپ, سٸبٸرگە ايدالدى. العاشىندا قىزىلجاردا بولادى دا, سوندا جۋكوۆتىڭ گەن-شتابىمەن بٸرگە تٷرمەدە جاتقان. ٶڭكەي گەنەرال قايىمنان «سوعىستا بولدىڭ با?» دەپ سۇرايدى. ەسكەردە قاي جەردە بولعانىن, قانداي جازا تارتقانىن ايتىپ بەرگەندە ولار بالاسىنداي كٶرٸپ, ورتالارىنا الىپتى. سوسىن كارلاگتا جٶنەلتٸلەدٸ.
«سٸز ساتقىن ەكەنسٸز!»
تٷرمەدەن بوساپ كەلگەن سوڭ الماتىداعى ەۋەزوۆكە جولىعادى. «كەلدٸم, كەلە ساپ سەمەيگە كەتۋٸم كەرەك. پويىز ەكٸ كٷن كەشٸگٸپ جەتكەن, كەلسەم, ەۋەزوۆ ۇيىقتاپ وتىر ەكەن. امان-ساۋلىق بٸلٸسكەن سوڭ, «نە اڭسادىڭ تٷرمەدە وتىرعاندا?» دەپ سۇرادى.
- «اراق» دەدٸم.
گرافيننەن الىپ, قىرلى ستاقانعا قۇيىپ ۇسىندى دا: - «تٷرمە قالاي?» دەدٸ. تٷرمەدە دەگەن ٶلەڭدٸ وقىپ: -«مەن تٷرمەدە ىستىق كامەرادا, سۋىق كامەرادا جاتىپ قۇلعا اينالدىم. اباي ٷشٸن. سٸز ٷشٸن», - دەدٸم.
- «ٶزٸمٸز تٷرمەدە جاتقاندا بايتۇرسىنۇلى اتاڭ بولاتىن, ەلٸمحان ەكەۋٸمٸزگە جازىڭدار, يدەيانى جەتكٸزۋشٸ بولاسىڭدار سەندەر, بٸزدٸ بەرٸبٸر اتادى, ماعجانعا سەنبەيمٸز. سەندەر امان قالىڭدار, جولدارىڭ بار دەپ ايتتى» دەيدٸ. «سەندەر امان شىقسىن دەپ, ەي, قايىم, مەن سەندەردەن باس تارتتىم عوي». مۇنى ايتقان – ەۋەزوۆ.
- «قالاي?»
- «سەندەر مەنٸڭ شەكٸرتٸم ەمەسسٸڭدەر دەپ مەن باس تارتتىم. قىرعىزدىڭ اكادەميگٸ جاڭبىرشينوۆكە ساتىپ الىڭدار», - دەدٸم.
- «تٷھ, ٶزٸڭٸز بٸر پودلەتس ەكەنسٸز. كەشە الاشتىقتاردى ساتتىڭىز, بٷگٸن, مٸنە, مەنٸ ساتىپ وتىرسىز. قاپەرسٸز ەكەنسٸز».
- «ەي, قايىم, مۇنى تاكتيكا دەيدٸ, تٷرمە تاكتيكاسى دەيدٸ. مەن كەتسەم, سەندەر دە اتىلىپ كەتەسٸڭدەر. مۇنى تٷرمە تاكتيكاسى دەيدٸ, سەن مۇنى بٸلمەيسٸڭ عوي», – دەدٸ.
وسى ازاپتى قايىم بەرٸبٸر كەشٸردٸ.
1989 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى تٶراعاسى ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ, حاتشىسى سەيٸت قاسقاباسوۆ بەكٸتٸلگەن كوميسسييا جۇمىس باستادى. وعان مەنٸ دە شاقىرعان بولاتىن. سوندا مەن تويعا اكادەمييالىق باسىلىم دايىنداۋدى جەنە ول ٷشٸن قايىم مۇحامەدحانوۆتى ارنايى الدىرۋدى ۇسىنىس ەتٸپ ەنگٸزدٸم. قاۋلى قابىلداندى دا, سەمەيدەن قايىم اعانى الدىرتتىق. الماتىعا كەپ ورنالاستى, ٷي بەرٸلدٸ. مەن باسقارعان ەۋەزوۆ مۋزەي ٷيٸنە قىزمەتكە تۇردى, كەيٸن 1997 جىلى قىسقارتۋ جٷرٸپ الىنىپ تاستالدى. ەڭ اقىرىندا سەمەيگە قايتا كەتەتٸن بولىپ, جىلاپ-سىقتاپ قوشتاستىق قوي.
ەبدٸلدا تەجٸباەۆ – ۇلى اقىن, بٸراق ساتقىن
مەن تۇلعالاردى اشۋىمىز كەرەك, ولاردىڭ اينالاسىن تولىق زەرتتەۋٸمٸز كەرەك دەدٸم عوي. بٸز الاش وردانى ۇلت رەتٸندە مويىندادىق پا, وندا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ, بولاشاعىمىزدىڭ يدەياسى رەتٸندە ۇستانۋىمىز قاجەت. ەندٸ نەگە سول الاشورداشىلاردى اتقىزىپ, جەتپٸس جىل كٶرگە تىعىپ, سورلى قىلعان ادامدارعا بٸز قۇرمەت كٶرسەتەمٸز? نەگە كٶشەنٸڭ اتىن بەرەمٸز? قانىش سەتباەۆتى كٸم قالاي قۋدالادى? ساقتاعان بەيٸشەۆتٸ قۇرمەتتەۋٸمٸز ارىمىزعا سىن ەمەس پە? ماعجاندى, ٸليياستى جٶنەلتكەن, قايىمعا كۋە بولعان تەجٸباەۆ شە? ۇلى اقىن, بٸراق ساتقىن. وسىنىڭ «ۇرانىم – الاش» ەڭبەگٸمدە شەت جاعاسىن ايتتىم. مۇنداي تۇلعالاردى ۇلت كٶسەمٸ دەپ تانيمىز با?
قايىم ادالدىقپەن عۇمىر كەشتٸ, سوندىقتان ول ەركٸن جٷردٸ. «عىلىم تازا بولۋى كەرەك», «ار تازا بولۋى كەرەك» دەگەن پرينتسيپپەن جٷردٸ. «ايىم», «كٷنٸم» دەپ كٶرپەنٸڭ استىندا تىعىلىپ ٶلەڭ جازاتىن تەجٸباەۆ ەمەس. ەبدٸلدا ٶزٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸندە قايىمنان «كەشٸر, كەشٸر» دەپ جىلاپ جازاتىن.
بٸردە اقىن ەبدٸلدا تەجٸباەۆپەن كەزدەسٸپ قالعانىمىزدا قارا مىسىق تۋرالى ايتتىم. «سەمەيدەگٸ ارالدا قارا مىسىق» دەدٸم.
- «قارا مىسىق تۋرالى سەن نە بٸلەسٸڭ, ەي, – دەپ سۇرادى. – سەنگەنٸڭ كٸم?»
- «قايىم», – دەدٸم.
- «ال, ايتشى».
- «مەن سٸزدەردٸڭ قارا مىسىقتى كٶمگەندەرٸڭٸزدٸ بٸلەمٸن. ارالدا».
سوندا سەمەيگە ەۋەزوۆ بارعان, سەبيت مۇقانوۆ بولعان, بۇلار نەگە باردى دەپ كٶرٸپ كەلۋگە ەبدٸلدانى جٸبەرگەن عوي. قايىم وعان الدىرتا ما – الدىرتپايدى. سوندا قارا مىسىقتى الىپ, ارالعا بارىپ (بۇل جەرگە 64 الاشتىڭ تۇقىمىن اتىپ كٶمگەن) قايىمعا كٷرەك الدىرتىپ, قازدىرتىپ, «بٸز الاشتىقتاردى بىلاي كٶمەمٸز, ەۋەزوۆتى بىلاي كٶمەمٸز, س. مۇقانوۆتى بىلاي كٶمەمٸز», - دەپ كٶرسەتٸپ, قارا مىسىقتى كٶمەدٸ.
كەيٸن ە. تەجٸباەۆتٸڭ «ەسٸمدەگٸلەرٸ» شىقتى عوي, سوندا مەن حات جازىپ, وسى وقيعانى ەسٸنە سالدىم, ماعان جاۋاپ جازعان جوق.
ابايدىڭ مەكتەبٸ, ابايتانۋداعى ەۋەزوۆتٸڭ مەكتەبٸ, ەندٸ قايىمنىڭ ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى مەكتەبٸن بىلاي قويعاندا, ابايتانۋداعى تەكستولوگييالىق مەكتەبٸ بەرٸك ٸرگەسٸن تەپتٸ دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. قازاق حالقى ٶمٸر سٷرسە, اباي ٶمٸر سٷرەدٸ, اباي ٶمٸر سٷرسە, قايىم دا ٶمٸر سٷرەتٸن مەڭگٸلٸك قوزعالىس بۇل.
جازىپ العان زاڭعار كەرٸمحان
