E, dúnie degen osy. Myna qara qatirany keshe tańerteń ázil-shynyn aralastyryp baldyzym Bathannyń Appaǵynan 300(myń!) teńgege baǵalap, sondai bir jomarttyqpen satyp alyp em. Tańym da sátti bastalyp, kúnim de kóńildi aiaqtalyp edi. Al búgingi tańym – kúlip uiyqtasam da, kóńilsiz habardan bastaldy: Almatydaǵy ómir jolym bastalǵanda aldymnan jaqsylyqtyń qushaǵyn aiqara ashqan ustazym ári aǵa-baýyrdai syilasyp, elý jyldai erkelep ósken oqymysty ziialy Tursekem – Tursynbek Kákishuly ómirden ozypty. Muny, jumyrtqasynda – shaiqap, balapanynda – mápelep, tastúleginde – baptap, aqiyq etken, óziniń kásibi mamandyǵy ádebi synnyń tarihyna tárbielegen izbasary Saǵymbai Jumaǵulov shaitanqulaq arqyly estirtti.
Sýyq habardyń salqyn ýyty boiǵa jaiylyp bara jatqan shaqta, Tursekemdi eske alyp, Semeidiń áýejaiynda osy jol- dardy jazýmen «Qara qatiranyń» betin ashyp otyrmyn. Ishi qandai sózben tolyǵar eken? Tola ma? Toltyrýǵa ǵumyr mursha bere me? Tursynǵazynyń hali anaý?! Keldenbaidyń ózi ketti, áni qaldy. Áiteýir ulyn aiaqtandyrdyq keshe. Kúzgi butaqtaǵy dirildegen sońǵy japyraq siiaqty bop qaldyq-aý! Ótkenniń ókinishi kóp qoi. Aldaǵyǵa ókine qaraityn ne bar? Kóp te siiaqty... «Balam – aman, basym – bútin» bolsa, soǵan táýba! Jiylmai qalǵan oidy, jazylmai qalǵan dúnieni ýaiymdap, asyǵa-úsige aptyǵatyndai kóńil-kúi baiqalmaidy. Bári de, eń qyzyǵy da – alda, erteńgi kúnde siiaqty...
* * *
Mine, Almatyda Tursekemniń de – Tursynbek Kákishulynyń da jambasyn jerge tigizdik. Seksen segiz jas jasapty.
Kisige qaraǵan kúnin bilmeimin, kisi ózine qaraǵan kúnnen bastap adamǵa qushaq ashýdan tanbaǵan adam edi. Qazaqtyń múddesi kúiip bara jatqan jerde dos-dushpan kózi dep qaramastan, prezident-ministr dep qaimyqpastan atoi sala bilgen adam. Al sol múdde úshin: atoi salǵan on jasar balanyń daýysyn estise, seksendegi jasyna qaramastan quiyndata shaýyp baryp, sol atoidyń túbinen tabylǵan adam. Sondyqtan da, shyndyqtyń shyryldaýyq qaratorǵaiy dese de jarasar edi.
Oiyndaǵysyn jetkizý úshin qysy-jazy: alqaly jiynda, tolaǵai top aldynda, eki-úsh adamnyń arasynda da «shyryldaýdan» jazbaityn da jalyqpaityn. Ózi sense, ózi yntasyn qoisa, ózi elikse, ne eliktire-sendire bilseń – alǵan betinen qaitpaityn. Shuǵyl bet qoiyp, taban astynda sheship tastaýǵa umtylatyn jáne onyń nátijesin buldap, júk qyp artyp, mindetsimeitin.
Kóptiń kózinshe, kóp ortasynda kóptiń igiligi úshin bitken isti unatatyn. Onyń esesine, kez kelgen urymtal tusta, oqys burylysta, tar qoltyqta tapsyrma beretin jáne qarymynyń da tez qaitýyn qalaityn. Umyttyryp jiberseń de, eki jyldan soń esine túskende, úlken-kishi, oryndy-orynsyz jer-aý demei, oiyndaǵysyn betińe aita salatyn. Kóbine sodan seskenip, qo- lymyzdan kelmegen, ne kelmeitin isti amalyn taýyp ózine istetip alǵanymyzdy bilip tursa da bilmegensitin. Bilip tursa da salmaǵyn túsire zil kórsetpeitin aldy ashyq, beti jarqyn, oiy anyq, aldyńǵy ekpinin artqy aqylymen ekshei biletin aqjarma adamnyń naǵyz ózi edi.
Ol maǵan – ustaz, odan keiin – aǵa, odan keiin qaiyra ustaz, qaiyra aǵa, eń aqyry – aǵa-dos, ne dos-aǵa boldy.
Ákemizdei qurmettedim, ustazymdai syiladym, ókil uly esebinde sózin eki etpedim. Biraq tentek nemeresindei emin-erkin erkeledim. Tipti keiingi jyldary sonyń bárin bir ýysqa jiyp, naǵashylatyp-kereiletip alǵan jaiym da bar. Marqum, sonyń bárine de láppailanyp qabyldady.
Bar ǵumyry – qumyrsqanyń ne bal arasynyń ata tuqymy siiaqty eńbekpen ótti. Sol eńbek ústinde qalǵyp ketipti. Ol kisige senip, ne súienip jumys isteýge, ne ózgege jumys tapsyrtýǵa bolmaityn. Sebebi, minezi tym keń ári kóńilshek edi de, ózi tapsyrǵan istiń nátijesin qatań talap etpeitin. Aitqan sózin amanatyndai kórip, kezekti ideiasy ótse – jany jadyrap sala beretin. Istiń oraiyn tez tapqanymen de sheshim qulashyn keńge salatyn.
Mysaly, meniń moiynymda da Tursekeń bergen eki-úsh amanat tapsyrma bar. Oǵan ondaǵan jyldar ótse de sózin jerge tastadym dei almaimyn. Sabaqty ine sátimen. Kezegimen sheshilip jatyr. Óitkeni, onyń barlyǵy tujyrymdamalyq deńgeidegi zertteýdi qajet etetin aýqymdy tapsyrmalar. «Uranym – Alash!» atty úshtaǵanda sonyń denine muraǵat derekteri negizinde jaýap qaiyryldy. Al árqaisysyna jeke-jeke zertteý arnaýǵa ǵumyr shirkin qaityp jetsin. Al ár shákirtiniń moinyndaǵy mundai tapsyrmalar – bes-ondap sanalady. Marqum, Rahań – nysanshyl (ideianositel) edi de, Tursekeń – T. Kákishuly – múiiztumsyq-muzjarǵysh edi. Tursekeńniń bir jolǵy jaryp ótken qoǵamdyq ǵylymdaǵy muz qabatynyń aidynyn ǵylymi júiege túsirý úshin de bir ǵumyr kerek edi. Al mundai qabattardyń qanshasynyń kóbesin sókti. «Ol kisige senip ne erip, jumys isteýge bolmaityn» degenimniń de sebebi osynda. Shashylyp qalasyń. Sondyqtan da bir tapsyrmasyn menshiktenip, sony túbine jetkizgen shákirtteriniń bári de muratyna jetti.
...Aske zinde Ortalyq ǵylymi kitaphananyń kezekti «ǵylym qaraýyly» Oraltai Qasymbekuly degen oqymysty azamattyń:
– «Abaidyń: «júrek – bireý, iman – bireý, ókpe – ekeý, ýaiym – ekeý», – degenin siz tereńdete taldap edińiz. Shyn- dyǵynda da ýaiym – ekeý: bu dúnie úshin qaiǵyryp, ýaiym qylasyń ba, joq, o dúnie úshin qaiǵyryp, ýaiym qylasyń ba - erik ózińde. Sizdiń oiyńyzsha, Tursekeńniń qai ýaiymy basym boldy eken?» – degen suraǵy meni tań qaldyrdy.
Shyndyǵyn aitsam, men mundai saýalǵa jaýap berýge daiyn emes edim. Tipti oiyma kelmegen, Tursekeńniń ózi de jiktep kórmegen suraq shyǵar. Biz úshin bári bir Allanyń erkin- degi tutas ǵumyr. Al ózimniń «Kúiesiń, júrek… súiesińde» túsindirilgen bul táfsirimdi umytyp qalyppyn. Buldyrap baryp esime tústi.
Umytpaityn, damytatyn táfsir eken. «Osy, «kúiesiń, júrek... súiesińdi» anda-sanda qaitalap sholyp turý kerek- aý...» degen oi kelgende Muhamed Haidar Dýlati myrzanyń «Tarih-i Rashidiinde» «ǵylym sahabasy» degen uǵymdy termin bar edi. Shyndyǵynda da, Tursekem – Tursynbek Kákishuly «ǵylymnyń sahabasy» edi.
Ushaq Astanaǵa qonýǵa bet aldy.
R.S. Ýyty qaita qoimaǵan, beinesi kómeski tarta qoimaǵan sátte kúndelikke túsken osy oilarymdaǵy shyndyqtyń býy sýi qoimaǵan siiaqty. Áli talai estelikter jazylar, mundaǵy oilardy damytý – keler kúnderdiń enshisi degen úmitpen Tursekeme arnalǵan jinaqqa usynýdy jón kórdim.
Tursyn Jurtbai
Estelik "Syrsandyq. Sákenge ómirin arnaǵan sańlaq" kitabynan
(Folinat baspasy, 2016jyl) alyndy
