ە, دٷنيە دەگەن وسى. مىنا قارا قاتيرانى كەشە تاڭەرتەڭ ەزٸل-شىنىن ارالاستىرىپ بالدىزىم باتحاننىڭ اپپاعىنان 300(مىڭ!) تەڭگەگە باعالاپ, سونداي بٸر جومارتتىقپەن ساتىپ الىپ ەم. تاڭىم دا سەتتٸ باستالىپ, كٷنٸم دە كٶڭٸلدٸ اياقتالىپ ەدٸ. ال بٷگٸنگٸ تاڭىم – كٷلٸپ ۇيىقتاسام دا, كٶڭٸلسٸز حاباردان باستالدى: الماتىداعى ٶمٸر جولىم باستالعاندا الدىمنان جاقسىلىقتىڭ قۇشاعىن ايقارا اشقان ۇستازىم ەرٸ اعا-باۋىرداي سىيلاسىپ, ەلۋ جىلداي ەركەلەپ ٶسكەن وقىمىستى زييالى تۇرسەكەم – تۇرسىنبەك كەكٸشۇلى ٶمٸردەن وزىپتى. مۇنى, جۇمىرتقاسىندا – شايقاپ, بالاپانىندا – مەپەلەپ, تاستٷلەگٸندە – باپتاپ, اقيىق ەتكەن, ٶزٸنٸڭ كەسٸبي ماماندىعى ەدەبي سىننىڭ تاريحىنا تەربيەلەگەن ٸزباسارى ساعىمباي جۇماعۇلوۆ شايتانقۇلاق ارقىلى ەستٸرتتٸ.
سۋىق حاباردىڭ سالقىن ۋىتى بويعا جايىلىپ بارا جاتقان شاقتا, تۇرسەكەمدٸ ەسكە الىپ, سەمەيدٸڭ ەۋەجايىندا وسى جول- داردى جازۋمەن «قارا قاتيرانىڭ» بەتٸن اشىپ وتىرمىن. ٸشٸ قانداي سٶزبەن تولىعار ەكەن? تولا ما? تولتىرۋعا عۇمىر مۇرشا بەرە مە? تۇرسىنعازىنىڭ حالٸ اناۋ?! كەلدەنبايدىڭ ٶزٸ كەتتٸ, ەنٸ قالدى. ەيتەۋٸر ۇلىن اياقتاندىردىق كەشە. كٷزگٸ بۇتاقتاعى دٸرٸلدەگەن سوڭعى جاپىراق سيياقتى بوپ قالدىق-اۋ! ٶتكەننٸڭ ٶكٸنٸشٸ كٶپ قوي. الداعىعا ٶكٸنە قارايتىن نە بار? كٶپ تە سيياقتى... «بالام – امان, باسىم – بٷتٸن» بولسا, سوعان تەۋبا! جيىلماي قالعان ويدى, جازىلماي قالعان دٷنيەنٸ ۋايىمداپ, اسىعا-ٷسٸگە اپتىعاتىنداي كٶڭٸل-كٷي بايقالمايدى. بەرٸ دە, ەڭ قىزىعى دا – الدا, ەرتەڭگٸ كٷندە سيياقتى...
* * *
مٸنە, الماتىدا تۇرسەكەمنٸڭ دە – تۇرسىنبەك كەكٸشۇلىنىڭ دا جامباسىن جەرگە تيگٸزدٸك. سەكسەن سەگٸز جاس جاساپتى.
كٸسٸگە قاراعان كٷنٸن بٸلمەيمٸن, كٸسٸ ٶزٸنە قاراعان كٷننەن باستاپ ادامعا قۇشاق اشۋدان تانباعان ادام ەدٸ. قازاقتىڭ مٷددەسٸ كٷيٸپ بارا جاتقان جەردە دوس-دۇشپان كٶزٸ دەپ قاراماستان, پرەزيدەنت-مينيستر دەپ قايمىقپاستان اتوي سالا بٸلگەن ادام. ال سول مٷددە ٷشٸن: اتوي سالعان ون جاسار بالانىڭ داۋىسىن ەستٸسە, سەكسەندەگٸ جاسىنا قاراماستان قۇيىنداتا شاۋىپ بارىپ, سول اتويدىڭ تٷبٸنەن تابىلعان ادام. سوندىقتان دا, شىندىقتىڭ شىرىلداۋىق قاراتورعايى دەسە دە جاراسار ەدٸ.
ويىنداعىسىن جەتكٸزۋ ٷشٸن قىسى-جازى: القالى جيىندا, تولاعاي توپ الدىندا, ەكٸ-ٷش ادامنىڭ اراسىندا دا «شىرىلداۋدان» جازبايتىن دا جالىقپايتىن. ٶزٸ سەنسە, ٶزٸ ىنتاسىن قويسا, ٶزٸ ەلٸكسە, نە ەلٸكتٸرە-سەندٸرە بٸلسەڭ – العان بەتٸنەن قايتپايتىن. شۇعىل بەت قويىپ, تابان استىندا شەشٸپ تاستاۋعا ۇمتىلاتىن جەنە ونىڭ نەتيجەسٸن بۇلداپ, جٷك قىپ ارتىپ, مٸندەتسٸمەيتٸن.
كٶپتٸڭ كٶزٸنشە, كٶپ ورتاسىندا كٶپتٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن بٸتكەن ٸستٸ ۇناتاتىن. ونىڭ ەسەسٸنە, كەز كەلگەن ۇرىمتال تۇستا, وقىس بۇرىلىستا, تار قولتىقتا تاپسىرما بەرەتٸن جەنە قارىمىنىڭ دا تەز قايتۋىن قالايتىن. ۇمىتتىرىپ جٸبەرسەڭ دە, ەكٸ جىلدان سوڭ ەسٸنە تٷسكەندە, ٷلكەن-كٸشٸ, ورىندى-ورىنسىز جەر-اۋ دەمەي, ويىنداعىسىن بەتٸڭە ايتا سالاتىن. كٶبٸنە سودان سەسكەنٸپ, قو- لىمىزدان كەلمەگەن, نە كەلمەيتٸن ٸستٸ امالىن تاۋىپ ٶزٸنە ٸستەتٸپ العانىمىزدى بٸلٸپ تۇرسا دا بٸلمەگەنسيتٸن. بٸلٸپ تۇرسا دا سالماعىن تٷسٸرە زٸل كٶرسەتپەيتٸن الدى اشىق, بەتٸ جارقىن, ويى انىق, الدىڭعى ەكپٸنٸن ارتقى اقىلىمەن ەكشەي بٸلەتٸن اقجارما ادامنىڭ ناعىز ٶزٸ ەدٸ.
ول ماعان – ۇستاز, ودان كەيٸن – اعا, ودان كەيٸن قايىرا ۇستاز, قايىرا اعا, ەڭ اقىرى – اعا-دوس, نە دوس-اعا بولدى.
ەكەمٸزدەي قۇرمەتتەدٸم, ۇستازىمداي سىيلادىم, ٶكٸل ۇلى ەسەبٸندە سٶزٸن ەكٸ ەتپەدٸم. بٸراق تەنتەك نەمەرەسٸندەي ەمٸن-ەركٸن ەركەلەدٸم. تٸپتٸ كەيٸنگٸ جىلدارى سونىڭ بەرٸن بٸر ۋىسقا جيىپ, ناعاشىلاتىپ-كەرەيلەتٸپ العان جايىم دا بار. مارقۇم, سونىڭ بەرٸنە دە لەپپايلانىپ قابىلدادى.
بار عۇمىرى – قۇمىرسقانىڭ نە بال اراسىنىڭ اتا تۇقىمى سيياقتى ەڭبەكپەن ٶتتٸ. سول ەڭبەك ٷستٸندە قالعىپ كەتٸپتٸ. ول كٸسٸگە سەنٸپ, نە سٷيەنٸپ جۇمىس ٸستەۋگە, نە ٶزگەگە جۇمىس تاپسىرتۋعا بولمايتىن. سەبەبٸ, مٸنەزٸ تىم كەڭ ەرٸ كٶڭٸلشەك ەدٸ دە, ٶزٸ تاپسىرعان ٸستٸڭ نەتيجەسٸن قاتاڭ تالاپ ەتپەيتٸن. ايتقان سٶزٸن اماناتىنداي كٶرٸپ, كەزەكتٸ يدەياسى ٶتسە – جانى جادىراپ سالا بەرەتٸن. ٸستٸڭ ورايىن تەز تاپقانىمەن دە شەشٸم قۇلاشىن كەڭگە سالاتىن.
مىسالى, مەنٸڭ مويىنىمدا دا تۇرسەكەڭ بەرگەن ەكٸ-ٷش امانات تاپسىرما بار. وعان ونداعان جىلدار ٶتسە دە سٶزٸن جەرگە تاستادىم دەي المايمىن. ساباقتى ينە سەتٸمەن. كەزەگٸمەن شەشٸلٸپ جاتىر. ٶيتكەنٸ, ونىڭ بارلىعى تۇجىرىمدامالىق دەڭگەيدەگٸ زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن اۋقىمدى تاپسىرمالار. «ۇرانىم – الاش!» اتتى ٷشتاعاندا سونىڭ دەنٸنە مۇراعات دەرەكتەرٸ نەگٸزٸندە جاۋاپ قايىرىلدى. ال ەرقايسىسىنا جەكە-جەكە زەرتتەۋ ارناۋعا عۇمىر شٸركٸن قايتىپ جەتسٸن. ال ەر شەكٸرتٸنٸڭ موينىنداعى مۇنداي تاپسىرمالار – بەس-ونداپ سانالادى. مارقۇم, راحاڭ – نىسانشىل (يدەيانوسيتەل) ەدٸ دە, تۇرسەكەڭ – ت. كەكٸشۇلى – مٷيٸزتۇمسىق-مۇزجارعىش ەدٸ. تۇرسەكەڭنٸڭ بٸر جولعى جارىپ ٶتكەن قوعامدىق عىلىمداعى مۇز قاباتىنىڭ ايدىنىن عىلىمي جٷيەگە تٷسٸرۋ ٷشٸن دە بٸر عۇمىر كەرەك ەدٸ. ال مۇنداي قاباتتاردىڭ قانشاسىنىڭ كٶبەسٸن سٶكتٸ. «ول كٸسٸگە سەنٸپ نە ەرٸپ, جۇمىس ٸستەۋگە بولمايتىن» دەگەنٸمنٸڭ دە سەبەبٸ وسىندا. شاشىلىپ قالاسىڭ. سوندىقتان دا بٸر تاپسىرماسىن مەنشٸكتەنٸپ, سونى تٷبٸنە جەتكٸزگەن شەكٸرتتەرٸنٸڭ بەرٸ دە مۇراتىنا جەتتٸ.
...اسكە زٸندە ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانانىڭ كەزەكتٸ «عىلىم قاراۋىلى» ورالتاي قاسىمبەكۇلى دەگەن وقىمىستى ازاماتتىڭ:
– «ابايدىڭ: «جٷرەك – بٸرەۋ, يمان – بٸرەۋ, ٶكپە – ەكەۋ, ۋايىم – ەكەۋ», – دەگەنٸن سٸز تەرەڭدەتە تالداپ ەدٸڭٸز. شىن- دىعىندا دا ۋايىم – ەكەۋ: بۇ دٷنيە ٷشٸن قايعىرىپ, ۋايىم قىلاسىڭ با, جوق, و دٷنيە ٷشٸن قايعىرىپ, ۋايىم قىلاسىڭ با - ەرٸك ٶزٸڭدە. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, تۇرسەكەڭنٸڭ قاي ۋايىمى باسىم بولدى ەكەن?» – دەگەن سۇراعى مەنٸ تاڭ قالدىردى.
شىندىعىن ايتسام, مەن مۇنداي ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەمەس ەدٸم. تٸپتٸ ويىما كەلمەگەن, تۇرسەكەڭنٸڭ ٶزٸ دە جٸكتەپ كٶرمەگەن سۇراق شىعار. بٸز ٷشٸن بەرٸ بٸر اللانىڭ ەركٸن- دەگٸ تۇتاس عۇمىر. ال ٶزٸمنٸڭ «كٷيەسٸڭ, جٷرەك… سٷيەسٸڭدە» تٷسٸندٸرٸلگەن بۇل تەفسٸرٸمدٸ ۇمىتىپ قالىپپىن. بۇلدىراپ بارىپ ەسٸمە تٷستٸ.
ۇمىتپايتىن, دامىتاتىن تەفسٸر ەكەن. «وسى, «كٷيەسٸڭ, جٷرەك... سٷيەسٸڭدٸ» اندا-ساندا قايتالاپ شولىپ تۇرۋ كەرەك- اۋ...» دەگەن وي كەلگەندە مۇحامەد حايدار دۋلاتي مىرزانىڭ «تاريح-ي راشيديٸندە» «عىلىم ساحاباسى» دەگەن ۇعىمدى تەرمين بار ەدٸ. شىندىعىندا دا, تۇرسەكەم – تۇرسىنبەك كەكٸشۇلى «عىلىمنىڭ ساحاباسى» ەدٸ.
ۇشاق استاناعا قونۋعا بەت الدى.
ر.S. ۋىتى قايتا قويماعان, بەينەسٸ كٶمەسكٸ تارتا قويماعان سەتتە كٷندەلٸككە تٷسكەن وسى ويلارىمداعى شىندىقتىڭ بۋى سۋي قويماعان سيياقتى. ەلٸ تالاي ەستەلٸكتەر جازىلار, مۇنداعى ويلاردى دامىتۋ – كەلەر كٷندەردٸڭ ەنشٸسٸ دەگەن ٷمٸتپەن تۇرسەكەمە ارنالعان جيناققا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸم.
تۇرسىن جۇرتباي
ەستەلٸك "سىرساندىق. سەكەنگە ٶمٸرٸن ارناعان ساڭلاق" كٸتابىنان
(فولينات باسپاسى, 2016جىل) الىندى
