Búgin, 31 mamyr - Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni. El tarihyndaǵy qaiǵy-qasiretke toly jyldar umytylmaidy. Ataýly kún qarsańynda «QazAqparat» tilshisi belgili alashtanýshy, ǵalym Tursyn Jurtbaimen suhbattasyp, zulmatty jyldar týraly derekterge nazar aýdarǵan bolatyn.
- Tursyn Qudakeldiuly, Alash qairatkerleri týraly derek izdep, arhiv aqtarǵan alǵashqy zertteýshilerdiń birisiz. Asharshylyq pen qýǵyn-súrginge qatysty zertteýlerdiń qazirgi aiaq alysy qalai?
- Rasynda, búgingi kúni Keńes tusyndaǵy saiasi qysym týraly zertteýler barlyq postkeńestik keńistikte jańasha qarqynmen, jańasha kózqaraspen júrgizilip jatyr. Qazaqstandyq ǵalymdar da ózinshe atsalysty, zertteýler júrgizdi. Biraq, bizdiń zertteýlerimiz Resei ǵalymdaryndai tereńdep, butarlanyp, árbir jekelegen máseleniń ózi túbirlenip kete qoiǵan joq. Onyń basty sebebi, sol tusta qabyldanǵan qujattar, qaýlylar, tergeýler, tergeý ornyndaǵy suraq-jaýaptar Qazaqstannyń aqparat quraldarynda tolyq jariialanǵan joq jáne ondai múmkindik týǵan joq.
1993-1994 jyldary qabyldanǵan jalpy ishki erejege sáikes, Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń muraǵatyna, qýdalaýǵa túsken tek sol jeke adamnyń tikelei urpaǵyna, onyń ishinde sottyń anyqtamasy arqyly ǵana ruqsat beriletin boldy. Bul zań emes, ereje. Osynyń ózi shyndyqtyń betin asha túsýge kedergi keltirip otyr. Naqty dálelder usyný úshin arhiv qujattarynsyz alǵa basa almaisyń. Gazet-jýrnaldardaǵy, jurttyń aýzyndaǵy estelikter qosymsha derek retinde qarastyrylady. Sondyqtan, jeke óz basym arhiv derekterimen 35 jyldai ainalysyp kele jatqanymmen, Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń muraǵatynda eki jarym jyl tabandap otyrǵanymmen, sol tustaǵy ár oqiǵany, sonyń ishinde kollektivtendirý, konfiskileý, Alash qairatkerlerin túrmege otyrǵyzý, jappai asharshylyqtyń bastalý sebepterin jáne 37-38 jyldardaǵy saiasi qysym men jazalaýlardy, tipti 50-jyldary júrgizilgen qysym saiasattaryn tolyq ashyldy dep aita almaimyn.
- Al osy taqyrypty qaýzap júrgen ǵalymdardyń jumysyna kóńilińiz tola ma?
- Izdenis bar. Mysaly, osy arhiv isimen túbegeili aralasqan ǵalymnyń biri - Zarqyn Taishybai. Sol kisiniń jariialaǵan dúnieleri erekshe tyń dep oilaimyn. Osy jaqynda ǵana onyń «Atadan qalǵan amanat» atty avtorlyq kitabyn qarap shyqtym. Onda Stalinniń qabyldaýynda bolǵan qazaq qairatkerleriniń tizimin usynypty. Sonyń ishinde erekshe nazar aýdararlyǵy Álihan Bókeihanovtyń 1927 jyly 10 mamyr kúni Stalinniń qabyldaýynda bolýy, Á. Bókeihanovtyń Qazaqstanǵa qaityp oralýy, jumys máselesi sóz bolǵan siiaqty. Sol týraly Goloshekin men N.Nurmaqovqa telegramma jibergeni belgili. Biraq, Stalinniń tikelei qabyldaýynda óziniń jeke basy týraly ǵana másele qozǵady degenge men senbeimin. Álihandy ult kósemi retinde, ol kisiniń psihologiiasyn jáne ustanymyn meilinshe málim mólsherde biletin adam retinde men oǵan sene almaimyn. Eń aldymen Álihan Bókeihanov qabyldaýda jer máselesin qozǵady dep oilaimyn. Qazaq jerin jappai tárkileý, memleketke berý, 1927 jyldan bastap jylyna 360 myń kelimsekti Qazaqstanǵa qonystandyrý, qazaq halqyn jerden aiyrý týraly 1925-1927 jylǵy konferentsiialarda qarastyrylǵan bolatyn. Al 1926 jylǵy konferentsiiada ol kádimgidei bekitilgen. Goloshekinge qarsy úlken qozǵalystyń biri - osy.
Sol jyly Stalinge Nyǵmet Nurmaqov 6 ret, Sádýaqasov pen Qojanov 5 ret, Myrzaǵaliev, Álimbekovter 2 retten kiripti. Barlyǵy sol kezderi jer komissariaty salasynda jumys istegen. Sondyqtan, Álihan Bókeihanov Qazaqstannyń territoriiasy týraly máseleni kóterip, qazaqtyń artyq jeri joq ekenin dáleldeitin qujattarmen Stalinge barǵan dep oilaimyn. Bul úlken saýaldyń, úlken máseleniń sharýasy. Óitkeni, osy Stalin qabyldady degen bir aýyz sózdiń ózinen jáne onyń ainalasyndaǵy máseleler jóninde jeke monografiia jazýǵa bolady. Bul týraly jinaqtalǵan derekter barshylyq.
Mysaly, Mámbet Qoigeldiev Alash qozǵalysy týraly 10 tomdyq materialdy daiyndap, baspaǵa berýge birazdan beri umtylyp otyr. Biraq, ol 10 tomdyq osy kúnge deiin basylyp shyqqan joq. Keńes tusyndaǵy jalpy qazaq dalasyndaǵy ult-azattyq kóterilister týraly tarihshy Talas Omarbekov óziniń 6-7 kitaptan turatyn toptamalyq zertteýler men qujattaryn daiyndaǵan. Ol da jariialanǵan joq. Sondyqtan da qýǵyn-súrgin týraly materialdardyń akademiialyq basylymy kerek, 1-10 tomdyq emes, 50-70 tomdyq shyǵarý kerek. Sondai-aq, byltyr Ulttyq kitaphanada 1916 jylǵy kóterilis týraly 4 tomdyq qujattar daiyndadyq. Ol da sol kúiinshe basylmai jatyr. Al eń bastysy, 1921-1922 jylǵy, 1931-1932 jylǵy asharshylyq týraly qujattar tolyq basylǵan joq.
- Qýdalaýshylyq, asharshylyqtar bizdiń ulttyq bolmysymyzdy ózgerte aldy ma? Mundai náýbetter bolmaǵanda qazaqtyń qazirgi sipaty qalai bolar edi?
- Eger de 1921-1922 jyldary resmi kommýnistik partiianyń ózi moiyndaǵan tsifr boiynsha 1 jarym million adam, 1931-1932 jyldardaǵy 2 million 800 myń adam qurban bolmasa, iaǵni bes qazaqtyń úsheýi ashtan ólmese, qazaqtyń qurylymy, ulttyq rýhy, dili men sany múldem ózgeshe bolar edi. 1939 jylǵy sanaqta qazaqtyń jalpy sany 1 jarym millionǵa jeter-jetpes bolatyn. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin, 1949 jylǵy esep boiynsha qazaqtar sany millionnyń ainalasynda boldy. Iaǵni, soǵysqa attanǵan 1 million 600 myń erkektiń 800 myńǵa jýyǵy maidanda qaza tapty. Bul úlken joqtaýshylyq. Búgingi zamanda uldar men qyzdar arasynda 1:16 ese aiyrmashylyq bolyp otyrǵany Ekinshi dúniejúzilik soǵystaǵy jaǵdaiǵa qatysty. Al asharshylyqta ul da, qyz da ketti. Onyń zardaby qandai? Eger sol kezdegi qazaq óz tutastyǵyn saqtap qalǵanda, búgin 30-35 million bolyp otyrar edik. Mysaly, 1897 jylǵy sanaq boiynsha ózbekter millionǵa jetpeitin, qazaqtar 6 million bolatyn. Ózbekter qazir 30 millionnan asty, qazaqtardyń sany 10-14 millionnyń ainalasynda.
- Bizdiń ulttyq minezimizge bul oqiǵalar áser etti ǵoi...
- Mindetti túrde. Biz basybailylyq psihologiiasyna kóndiktik. Óitkeni, asharshylyqtan shyqqan adamda aqyl-es bolmaidy, odan eshteńe de suraýdyń qajeti joq. Eger biz ózgeniń yrqynda bolmasaq, búgingi urpaq, qazirgi 25 pen 60 jas arasyndaǵy qazaqtar jappai oryssha sóileýge kóshpes edi. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 26 jyl, táýelsiz urpaqtyń aldy 26 jasta. Biraq, basym jastar oryssha sóileidi. Nege? Olardyń miynda orys tili ózge til, shet tili degen uǵym joq, osylai sińip ketken.
- Keńes odaǵy quramynda qýǵyn-súrginnen eń kóp zardap shekken qai el?
- Qazaqstan men Ýkraina. Árine, qýǵyn-súrgin barlyq respýblikalarda, tipti orystardyń ózderinde de boldy. Biraq, Qazaqstan men Ýkraina úrim úzý iaǵni, qýdalaý men asharshylyq arqyly qyryp-joiýshylyq saiasatynan kóbirek zardap shekti. Al Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde eń kóp qyrylǵan belorýstar boldy.
- Siz Alashordany qýdalaý Dinshe Ádilovtiń túsiniktemesinen keiin bastaldy dep jazǵan edińiz. Osy jóninde tarqatyp aityp berseńiz, Dinshe Ádilov kim bolǵan, qandai túsinikteme bergen?
- Jalpy, Dinshe Ádilovten buryn 1927 jyldyń qazan aiynda Álihan Bókeihanovty Resei territoriiasyndaǵy Qazaqstanǵa jaqyn ornalasqan Bozan aýylyna shaqyrǵan Eldes Omarov ustalyp, jaýapqa tartylady. Odan keiin Halel Ǵabbasov ustaldy. Biraq ta olardyń ustalý sebepteri jalpy Alash úshin is ashýǵa tutastai negiz qalaǵan joq edi. Álihan Bókeihanovqa Qazaqstan territoriiasyna kelip, jurtshylyq arasynda ultshyldyq ideiasyn taratty, Halel Ǵabbasovty konfiskatsiiaǵa qarsy kúresti, sony uiymdastyrdy degen jala jabylǵan. Al olarǵa qarsy qylmystyq istiń ashylýy Dinshe Ádilovtiń Betpaqdalada ustalýymen bailanysty. Dinshe Ádilovtiń kórsetindileri arqyly áýeli Mirjaqyp Dýlatov pen Júsipbek Aimaýytov sodan keiin birtindep basqalary da ustalǵan.
- Onyń mundai kórsetindi berýine ne sebep boldy?
- Dinshe Ádilov Ombyda Smaǵul Sádýaqasov, Sáken Seifýllin, Maǵjandarmen qatar oqyǵan, ór minezdi, ójet jáne solardyń ishindegi eń jasy bolǵan edi. 1918 jyly 18 jasynda teńdik úshin kúresemin dep, bolshevikter jaǵyna shyǵyp ketti. Tipti sonaý Qiyr Shyǵysta partizandar qatarynda da soǵysyp kelgen bolatyn. Ol Ishki ister ministrliginde jumys istegen. Biraq, kommýnistik-kolonizatorlyq saiasat etek ala bastaǵanda, Dinshe óz kózqarasynan qaityp, ulttyq murattaǵy jolǵa túsedi. Shetelge ótip ketem dep, Buharaǵa da barǵan, basmashylarǵa da qosylmaq bolǵan. Biraq keiin Betpaqdalada ustaldy. Sosyn onyń kúni túrli azaptaýlarǵa ulasty. Túrmedegi tergeýlerdiń qorytyndysyna qarasań, bul jigitti uryp-soqqan, barlyq múmkin bolǵan qinaýlardyń astyna alǵan. Onyń kórsetindileriniń ózinen keide aqyly tumandanyp ketkenin, keide ashynǵan adamnyń kózqarasyn, sol sekildi basqasha da sóileý mánerin anyq baiqaýǵa bolady. Óziniń týma ustamasy bolǵan, túrmedegi aýyr jaǵdai sol aýrýdy odan saiyn asqyndyrǵan.
- Qýǵyn-súrginge qatysty materialdar oqyǵanda «japon tyńshysy» degen aiyp jii kezdesedi. Osy «japon tyńshysy» degen uǵym qaidan shyqty?
- "Japon tyńshysy" degen úlken sistema. Ony Keńestik tergeý mekemeleri oilap tapqan. Ońtústikte Ózbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaijan qairatkerlerin Irannyń Ihtikat pen Tarahiat ideologiiasy boiynsha aiyptaǵan. Al Shyǵys Túrkistan, Qiyr Shyǵystyń shekaralyq aimaqtarynda «japon tyńshysy» dep, eýropalyq aimaqtarda Germaniianyń tyńshysy dep ustaǵan.
- Ózińiz aitqandai, Qazaqstanda 4 millionnan astam adam ashtyqta kóz jumdy, 25 myń adam atý jazasyna kesildi. Abaqtynyń ar jaǵynda 10-20 jylyn sarp etkender qanshama? Olarǵa qandai da bir basymdyqtar berilip, ótemaqy tólendi me?
- Eshteńe istelgen joq. Tym bolmasa, resmi túrde keshirim suralý kerek edi. Al ol úshin imperiia mádenietti bolý kerek. Aǵylshyn imperiiasy Úndistannyń aldynda keshirim surady. Olar ózderi otarlaǵan óńirlerden biik deńgeidegi oqyǵandardy, intelligentsiiany qaldyrdy. Tipti sol azattyq ideiasyn kótergen Indira Gandi, Djavaharlal Nerýlerdi de zańǵa negizdep tutqynǵa alǵan, mynadai jappai qyrý saiasaty qoldanylǵan joq. Sol saiasatty búgin de ustanyp otyr. Imperiia - ózgeniń jerin iemdený, ózgeni ózine qaratý degen sóz. Dúnie túptiń-túbine tórt-aq imperiiaǵa bólinedi degen tujyrym bar qazir. Siriiadaǵy soǵys ta, Koreiadaǵy qyrǵi-qabaq ta, Venesýela, Afrika, Taiaý Shyǵystaǵy jaǵdailar osynyń bári tórt imperiianyń bir-birine kórsetip otyrǵan qysymy.
- 1956 jyly Jansúgirov, Mailin, Seifýllinderdiń esimi aqtaldy. Odan keiin araǵa 30 jyl salyp, 1988 jyly Shákárim, Maǵjandar aqtaldy. Mundai ýaqyt alshaqtyǵynyń syry nede?
- Kommýnistik partiiadan basqa partiia SSR-da aqtalmaǵany belgili ǵoi. Maǵjan degen kim? Maǵjan Alashorda múshesi boldy. Alashorda Sovet úkimetine qarsy kúresti. Osyǵan qarasaq, 1956 jyly bolshevikter, al 1988 jyly alashtyqtar aqtaldy. Jalǵyz Qazaqstanda emes, Ázerbaijandaǵy mýssovetter, Armeniiadaǵy dashnaktar, Grýziiadaǵy demokrattar, Ýkrainadaǵy mahnolar - Sovet úkimetiniń ózi jeńgen barlyq saiasi memlekettik uiymdar óz ýaqytynda aqtalǵan joq. Keiinnen ǵana aqtaldy.
- Qýǵyn-súrgin qurbandary kúnine qatysty aitar pikirińizdi bildire ketseńiz?
- Bul kúni isteletin bir ǵana úlgi bar. Ólgenderdi eske alý, minájat etý, musylmandaryna quran oqytý. Odan basqa úlginiń bolýy múmkin emes. Kezinde Jazýshylar odaǵynda Oljas Súleimenov jaqsy bastama kóterip edi. Asharshylyqqa ushyraǵan adamdardyń estelikterin jazyp alý, Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezindegi oqiǵalar, jer men elge qatysty tarihtardy jinaý týraly. Sol másele 4-5 ai qolǵa alynyp, biraz derekter Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna túsken bolatyn. Sol materialdar qaida ketti eken? El-jurttyń esteligin júielep, halyqtyq eske alý kitabyn shyǵarsa dep oilaimyn.
- Usynysyńyz qabyl bolsyn!
.jpg)