Alǵaýly sózdi estýdi unatatyn, sóz báigesi barysynda aldyna jan salǵysy kelmeitin, óziniń áriptesteri týraly sirek jazatyn qazaqtyń marqasqa shamkós jazýshysy Muhtar Maǵaýin ózge túgili ózine de orynyn taýyp, oraiy kelgende ǵana baiqap paidalanatyn «bolashaq klassik jazýshy» degen teńeýdi Bekejan Tilegenovke qarata táýekelshil batyl minezimen, barynsha jomart senimmen, esh qapersiz qoldanypty. Shyndyǵyn aitqanda, Bekeńe – Bekejan Isaǵaliuly Tilegenovtiń shyǵarmashylyǵyna mundai pikirdi buryndy-sońdy eshkim aityp kórmegen.
Alǵashqy qoljazbalaryn oqýǵa bergen sátinde sóz retine orai mundai ádil pikirdi bizdiń de aitqymyz kelgen. Biraq júregi qurǵyr daýalamapty. Múmkin, óziniń syrtqy turqyn, shyn qasietin boiyna jasyryp júretin qas júirik siiaqty osynaý bir ári kishipeiil, ári syrbaz, Abaidyń aýdarmasyndaǵy Oneginge berilgen minezdemedegi «Jasynan túsin bilep syr bermegen, renjise, kúlse de bildirmegen» adal jannyń jandúniesine ózimizdi tym etene sezingendikten de, sál kóterińki sózdi boiyna toǵytqysy kelmeitin ádeptiligin bilgendikten de ádep saqtaǵansyǵandyǵymyzdan da shyǵar. Áiteýir osy kúnge deiin jumǵan aýyzymyz ashylmapty. Endigimiz Bekeń úshin emes, Muhtar degdardyń:
«Mine, qaitys bolǵanyna attai alty jyl ótti, jańaǵy «Qara jel», «Seksen altynshy jyldyń» jaryqqa shyqqanyna bir múshel boldy, Bekejan Tilegenov degen, shyn klassik jazýshy álige deiin tym qurysa áriptesteri tarabynan ózine tiesili baǵasyn ala almai otyr. Ol bizdiń qazirgi ádebi ahýaldyń jaqsylyǵyn kórsetpeidi. Mundaida bir adam aitýmen bitpeidi. Baiaǵyda Stendal, frantsýzdyń uly jazýshysy Stendal dúnie salǵan kezde tabytynyń sońynda úsh-aq adam bolypty. Bireýi – nemere baýyry, taǵy bireýi – janaza shyǵarýshy sviashennik jáne bir kisi. Ǵumyr boiy múldem belgisiz kúiinde ótken ǵoi. Eshkim jazýshy dep sanamaǵan. Mine, sol kezde, tiri kezinde Stendaldi jer álemde úsh-aq adam baǵalaǵan eken. Frantsiiada – Balzak, Germaniiada – Gete, Rossiiada – Pýshkin. Derekti, naqty maǵlumat osyndai. Gete de, Pýshkin de tańyrqap, súisinip aitqan tóńiregine. Al, Balzak, tipti, arnaiy maqala jazǵan. «Stendal – óte úlken jazýshy» dep. Biraq eshkim senbegen, eshkim tyńdamaǵan. Sol Stendal arada otyz, qyryq, elý jyl ótken soń ǵana jalpyǵa tanyldy. Qalamgerdiń baǵasyn bilý úshin ólgennen soń elý jyl ótýi shart emes, ol zaman – bólek zaman. Qazir aqparat almasý – ólsheýsiz tezdegen. Bekejan Tilegenov deitin jazýshynyń ótken ǵasyrdaǵy qazaq ádebietiniń tarihynan ózine tiesili orynyn alýy – myna biz, azǵantai qalamger qaýym emes, jalpaq jurt, búgingi urpaq úshin qajet. Úlken ádebiettiń ómirlik tájiribesi, ósý, órkendeý baǵdary úshin qajet. Osyny uǵynýymyz kerek”, – dep aitqany kórkem oidyń bir sańlaýyn toltyrý nieti ǵana.
Ádetki mashyǵymyzǵa orai, tvorchestvo psihologiiasyna qatysty arǵy-bergi zamanda aitylǵan oi ushqyndaryn qaǵystyra júrgende ańǵarǵanymyz, bir shyǵarmashylyq iesiniń ekinshi bir shyǵarmashylyq iesi týraly dál osyndai iin qandyra pikir bildirýi neken-saiaq qubylys. Al Muhtar Maǵaýinniń qalamyna shyqqan «Zulymdyq shejiresi» men «Merekelik keshte sóilegen sózi» jalpy jazýshy ataýlynyń jazýshy týraly bildirgen pikirleriniń ishindegi eń adal ári shynaiy, sirek qaiyrylatyn qormaldy qaiyrym. Maǵjan Jumabaevtiń «Aqan seri», Júsipbek Aimaýytovtyń «Maǵjannyń aqyndyǵy», Danial Ysqaqovtyń «Qorǵansyzdar» atty maqalasynyń úrdisindegi qazaq syni oilaý júiesindegi sirek shyǵarmashylyq portrettiń biri.
Odan beri de, iaǵni, Bekejan Tilegenov dúnieden ótkeli de shirek ǵasyr ótti. Muhtar Maǵaýinniń ańsarly mejesiniń tolýyna da dittegen ýaqyt qalypty. Jańa qazaq ádebietiniń betburysty kezeńiniń basy dep baǵalanǵan «Qara jel» de, «Seksen altynshy jyl» da, «Tuiyq ómirdiń qupiiasy» da, Stendaldiń shyǵarmalaryn kitaphananyń shań basqan sóresinen taýyp alǵan qupiia ári kezdeisoq oqyrmany siiaqty bir kózi qaraqty oqyrmanyn áli kútip jatyr. Tipti, Bekeńniń seksen jasqa tolý músheltoiy da atalmady. Týmysynan talantty etip jaratqan týǵan jeri de, bar sanaly ǵumyryn saryp etken, «Juldyz» jýrnalyn dúniejúzindegi eń mol ádebi basylym deńgeiine jetkizgen jazýshylar odaǵy da eskermedi, umyt qaldyrdy. Soǵan múddeli de bolmady. Tek Qalihan Ysqaqov, Muhtar Maǵaýin jáne biz qatarly eki-úsh jazýshy ǵana:
«Átteń, dúnie-ai, esil erdiń mańdai teri tekke tógilgendei kórindi. Buǵan talant qudiretiniń álsizdigi emes, sol talant týmysyna bitken tektini tanýǵa óremiz jetpedi. Eskerýsiz qalýǵa tiisti emes tulǵanyń eskerýsiz qalǵany qalai. Sonda, bar asylyn ishinde ustaityn azamattyń jandúniesin eshkim túsinýge tyryspaǵany ma? Álde, buǵan tirshiliktegi tuiyq ta tuńǵiyq, jumbaǵy tereń minezi sebepshi boldy ma eken. Daý-damaidan tys ataq-abyroidyń jalyn ustap júrse (al ol qolynda boldy-ǵoi) bulai shyńyraýǵa shym batyp ketpes pe edi» – destik. Qal-aǵań qolǵa alamyn dep júrgen kezinde ózi de kelmestiń saparyna attanyp kete bardy.
Bizdiń oiymyzsha, munyń basty sebebi, jeke jazýshyǵa ǵana emes, jalpy sýretker áýletine qatysty qalyptasqan alǵashqy jasań pikirdiń qasańdanyp qalatynynda bolsa kerek. Bul ózi – talanttyń tanylýy, taqyrybyn tabýy, moiyndalýy degen – asa shetin másele. Ondai tuiyqqa tirelip, týmysynan bitken talantyn tárk etken sýretkerler qanshama. Aqynǵa – alǵaý, jazýshyǵa – tózimdi ómir qajet – degen támsil sodan qalsa kerek. Bekeń de – Bekejan Tilegenov te óziniń sondai shaǵymdy shabytty sátin kútti jáne ol kúnge jetti. Týmysynan óner dertine shaldyqqan sýretker ataýlynyń, sonyń ishinde jazýshy Bekejan Tilegenovtiń shyǵarmashylyq jolyndaǵy tuiyqqa bet alǵan joldyń kilt burylyp asýǵa betteýiniń syryn Muhtar Maǵaýin ataýly til úiiriler súisinisti tolǵamyndaǵy:
«Biz HH ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵy – qazaq eli táýelsizdikke bet burǵan bulaǵai zamandaǵy qazaq ádebietiniń úzdik tabysy sanalýǵa tiis dep úsh kitap: estelik turǵysyndaǵy «Tuiyq ómirdiń qupiiasy» (Almaty, Dáýir, 1992) jáne «Qara jel» («Juldyz, 1990, №3-4»), «Seksen altynshy jyl» («Juldyz», 1994, №7-9) romandary týraly aityp otyrmyz. Sóz basyna qaiyrylyp oralsaq, eger Bekejan Tilegenov 1969 jyly kommýnistik nomenkýlatoraǵa enip, Ortalyq komitetke jumysqa turmasa, atalmysh kitaptar da jazylmai qalar edi. Ras, qalamǵa mashyqqan adam jazbai turmaidy, Bekejannyń da pálenbai, túgenbai degen shyǵarmalary dúniege keleri haq, biraq, olardyń bári... basqa birdeńe bolyp shyǵatyn edi. Assa, táýirleý ǵana. Óitkeni, osy atalmysh kitaptarǵa deiin Bekejan, taqyrybyn tappaǵan deý az, kórkemdik baǵdary aiqyndalmaǵan, al ideialyq muraty – teris, jańsaq demeiik, – buldyr, nemese múldem joq, dúniege kózqarasy óte shekteýli, qatardaǵy kóptiń biri bolatyn. Ádebi ortada shamaly ǵana jazýshy sanaldy. Shyndyǵynda, qazaq sovet ádebietiniń ortaq deńgeiinen tómen emes-ti, al keibir hikaiat, áńgimelerine, úlken kitabyndaǵy jekelegen úzikterge qaraǵanda, oza shabar múmkindigi de baiqalatyn, ony eshbir synshymyz tanymady, tanyǵannyń ózinde ádebietimizdiń órisi keńeimes edi, Bekejan Tilegenov degen jazýshy sol qoitory, kónbis, eleýsiz qalpynda ómirin túgeser edi. Bekjannyń dúniege kózin ashqan – Ortalyq komitettiń qyzmeti, al jazýshy retinde kótergen – ulttyq táýelsizdik. Azattyqtyń áýelgi jemisi úlken ádebiette kórindi. Munyń aiqyn mysaly – Bekejan Tilegenov shyǵarmashylyǵy boldy der edik» – degen pikirmen sabaqtapty.
Bul pikirdiń astarynda shyndyq ta bar, sonymen qatar shymbailyq ta bar. Óitkeni, Bekejan Tilegenov «1969 jyly shilde aiynda Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq komitetiniń jańa ashylǵan mádeniet bólimine qyzmetke aýysqanǵa» deiin de keńestik qysym men ol týdyrǵan qasiretti basynan keship, kóńiline túigen bolatyn. Qazaq ultynyń úshten birin jalmaǵan asharshylyqtyń zardabyn tartqan áke-sheshe ishkeri aýyp, toqshylyqtan qolyn úzbegen orys poselkasyna qonys aýdardy. Sol bir qiiametti kúnder men ashtan ólgen aǵaiyn-týys, aǵa baýyrdyń óteýindei bolyp,Isaǵaliuly Bekejan1934 jyly 10 naýryzda qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy (burynǵy Semei) Jarma aýdanyndaǵy Georgievka (qazir Qalbataý) selosynda qyzmetker otbasynda dúniege keldi.
Ataly, izetti, kórgendi ata-ananyń baýyrynda óskenimen, aralas ulttardyń, onyń ishinde qońsysy sińip qalǵan kirmelerdiń basym ortasynda tárbielenip-jetilý degenniń japasy men qorlyǵyn, ádiletsizdigi men basynýdyń zardaby men dyǵyn balalyq shaǵy sondai kisirkenýler men kisimsýlerdiń arasynda ótken bastańǵylar ǵana biledi. Ol ortada ómir súrý úshin ádepti-tárbieli, oqý ozaty-úlgili, ádiletti-adal bolý jetkiliksiz, ondai biiazylyqtyń ózi kózge túrtýdiń syltaýy bolyp tabylady.Aralas poselkada terezeń teń bop jetilý úshin kúshiń de, tisiń de batymdy, mysyńdy bastyrmaityndai minezdiń iesi bolý qajet.
Sondai qiiametti qiiańqylardyń ortasynda iyǵy shyǵyńqy ósken, ógeisý men ózimsinýdiń arasyndaǵy taitalas pen tartysty kórip, túńilip-túlep jetilgen Bekejan Isaǵaliulynyń keiingi sanaly ómirinde sabasyna túsken sabaz qalpynda ómir súrýi tabiǵi. Óitkeni, ol bas asaýy basylmaǵan «minezdilerdi» bala kezinde orynyna qoiyp, óziniń bas asaýyn sanamen sabyrly minezge ainaldyra bilgen azamat. Tyńǵa kelgen qiiańqylarmen bolǵan vagon ishindegi qaqtyǵysta on jigitke des bermegen «qiiapatyn» sabaqtasy Qalihan Ysqaqov aǵamyz jyr etip aitýdan jalyqpai-aq ótti. Al shamyrqanǵan sirek bir bulqynysynda, shyǵarmashylyǵyn bylai qoiǵanda, ózin basynǵysy kelgen keraýyz áriptesterin on minýttyń ishinde qoidan jýas, betegeden alasa etken atyrynýyn kózimiz kórdi. Asaýmyn dep júrgen olar budan keiin Bekeńniń janynan ótkende qulaǵyn qaishylaýdan árige dármeni jetpeitin.
Mine, bala, bozbala Bekejandy shynyqtyrǵan sol aralas mektepti 1952 jyly úzdik bitirdi. Esh neǵylaiynsyz Almatydaǵy S.M.Kirov atyndaǵy (qazirgi Ál-Farabi) Qazaq memlekettik ýniversitetiniń filologiia fakýltetine oqýǵa tústi. Árine, Qalaǵań – Qalihan Ysqaqov ekeýi kúres sektsiiasynda qatar jattyqty. Qazaqstannyń quramasyna iliner me edi, kim bilsin, Almaty qalasynyń atynan beldesip júrgen kezinde, iaǵni, úshinshi kýrstyń qysynda ýniversitettiń muz aidynynda erkelei syrǵanaǵan bir perishte qasynan zý etip óte shyqpasa. Aidynnyń betine shańǵysymen órnek salǵan qulyn músheli erke arýdy kórgen bette bozbala Bekejan kózin ala almaidy, arbalyp qalady. Aqyry, ózi de muz aidynynda asyqtai úiiriletin buira shashty, shymyr deneli, kez-kelgen qarakózdi qaratatyndai ójet minezge ie bozbala Bekejan álgi arýdyń sońynan ilese qatarlasady, urshyqtai iirilip aldyn oraidy. Qalanyń da, bir úidegi balanyń da erkesi, bula ósken Safýra qyzdyń da kóz qiyǵyna buira shashty jas bozbala ilinip júrse kerek, endi ekeýi juptasa, qol ustasa muz aidynynyń betine mahabbat oiýyn salady.
Eki ǵashyqtyń sol ustasqan saýsaqtary jazylmady, qataryn jazbai juptasyp shyn maǵynasyndaǵy baqytty ómir keshti. Syryn ashqan bir sátinde: «Sodan bastap men dúnieden basqa jubanysh izdegenim joq. Ádebine – ádeppen, mahabbatyna – mahabbatpen, adamgershiligine – adamgershilikpen jaýap berýdi ózime sert ettim. Safýra da kóńilime qylaý túsirgen joq. Sheshemdi aýyldan aldyryp, aialap ustady, aqyrǵy saparǵa da ózi attandyrdy. Ata-enem ekeýmizdi teń mápeledi. Men bar syrymdy ishimde ustap, kisiniń kóńiline qaiaý túsirmeýdi úirendim. Áitpese, minezdiń neshe túrli quiyndy burqasynyn kórsetýge bolatyn edi. Al shyǵarmashylyqtyń qyzyǵyna endi tústim. Bul meniń Safýramen tanysqannan keiingi ekinshi rahatty azabym boldy. Buryn qalamdy aqylǵa jeńdirýge tyrysatynmyn. Qazir sezimge erik berdim. Ózim kórgen poligonnyń qasiret kóshin «Qara jelge» arqaý etkenim sol. Al «Alysta qyrǵyn soǵys bar» atty hikaiat meniń alǵashqy qalamaldy týyndym bolýy kerek edi. Ara aǵaiynnyń basynan keshken jait. Solarǵa ziiany timesin, qýzaýǵa ushyramasyn dep keiinge ysyryp kelgemin. Endi tosylmaimyn. Safýra da sháiin demdep, qolpashtap-qoshtap otyr. Ol men úshin úlken demeý. Al sen ashyq pikirińdi aityp otyr», – degeni bar edi.
Bekeń dúnieden ozǵan soń da Safýra jeńeshemiz súiikti jaryn qas-qaǵym sátke sanasynan shyǵarǵan emes. Qazir de Bekeńniń ár beinesin jadynda jańǵyrtyp, janynda otyrǵandai sezinedi. Oǵan biz kýámiz. Al sol bir baqytty kúnderi men jyldarynda, iaǵni, 1957-1965 jyldar aralyǵynda respýblikalyq «Leninshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde ádebi qyzmetker, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshynyń orynbasary bolyp istedi. 1965 jyly memlekettik jumysqa aýysyp, Almaty kalalyq partiia komitetiniń úgit-nasihat bóliminiń nusqaýshysy qyzmetin atqardy. 1968-1969 jyldary Qazaqstan Ǵylym akademiiasynyń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri bolyp istep, ádebiettaný men syn janrynda belsene eńbek etti. Filologiia ǵylymy boiynsha kandidattyq dissertatsiia qorǵady.
Mine, sodan keiin baryp qana: «Jeke bir adamnyń ǵumyrbaianyna ǵana emes, búkil qazaq ádebietiniń jańa dáýiri – beturys kezeńine qatysty, asa mándi derek», «sol kezdegi tejeýsiz bilik tutqasy Qazaqstan Kompartiiasynyń Ortalyq komitetine, iaǵni, TsK-ǵa qyzmetke alyndy».1969-1971 jyldary Qazaqstan OK-niń mádeniet bóliminiń nusqaýshysy, Ádebiet sektorynyń meńgerýshisi (1971-1975) boldy.
«Ras, bul jerde Bekejannan buryn da, keiin de talai áidik qalamgerler qyzmet atqarǵan. Biraq solardyń eshqaisysy da, mine, Sovet ókimeti, Kompartiia qulaǵaly toǵyz jyl boldy, ózderi jumys istegen mekeme, sovettik basqarý júiesi, partiialyq óktemdik týrasynda syr ashpaǵan, eshteńe aitpaǵan qalpynda keledi. Endi aitqanymen máni joq, ashqanmen qyzyǵy joq. Júiesin taýyp, jerine jetkizse máni bolar, qyzyǵy da bolar, álemdik taqyryp eshqashan tozbaidy, júz jyldan soń jazylsa da mańyzyn joimaidy, biraq bul tarapta qazaqta alǵash qalam tartqan – Bekejan. Álbette, alǵashqynyń bári abyroiǵa bastai bermeidi. Jai ǵana birinshi emes, biregei bolýǵa tiis. Bekejannyń osy oraidaǵy shyǵarmalary bul shartqa tolyǵymen jaýap beredi» – dep M.Maǵaýin túiip aitqandai, Bekeńniń – Bekjan Tilegenovtiń sol shyǵarmalarynyń jazylǵanyna qazir shirek ǵasyr ótti jáne bul pikirdiń bildirilgenine de yndym ýaqyt boldy, biraq jazýshy Bekejannyń shyǵarmalarynyń orynyn toltyrǵan týyndy dúniege áli kelgen joq. Endi kelýi de neǵaibyl. Óitkeni, tuiyq ta qupiia ómirdiń jaýyngerleriniń deni ómir kóshinen ótip ketti.
Budan keiin, Bekeń – Bekjan Tilegenov 1975-1988 jyldary aralyǵynda, on úsh jyl boiy qatarynan «Juldyz» jýrnalynyn Bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy boldy. Mine, bul ómir – bizge etene tanys. Bul jiyrma jyl jalpy Bekeńniń ǵana emes, sol jyldary «Juldyz» jýrnalynda qyzmet etkenderdiń de, onyń ishinde qoltyǵynyń astynda qamqorlyǵyn kórip ósken meniń de «juldyzdy jyldarym» boldy. Ol týraly óziniń «Ádebiet – meniń ómirim», «Juldyzdyń» juldyzdary» atty essesinde sondai bir ǵanibettik jylylyqpen eske aldy. Sol bir kezeń – «Juldyzdyń» juldyzdary» dese – degendei, janartaýly jyldar, alǵaýsyz ailar, qimas kúnder edi. Aqyndyqtyń da, aqyndyq minezdiń de aq ta naq pereni Ǵafakeń – Ǵafý aqyn Qaiyrbekov, naǵyzdyń nyǵyzy Ahań – Ahat Jaqsybaev, qazaq ádebietiniń kerbuǵysy Oraǵań – Oralhan Bókei, marshaldai mańǵaz Marshal Ábdihalyqov, «otqa qoiǵan qyzyl qumǵandai» qormal Káriaǵań – Káribai Ahmetbekov, túnde roman jazyp, kúndiz poeziia men pýblitsistikany oqityn Sofyekeń – Sofy Smataev, «sý týraly sý romandy» shaiqap kilegei shyǵarǵan Qajekeń – Qajyǵali Muhanbetqaliev, betiniń qyzyly ońbaityn, qoidan jýas qiiańqy Saiymjan Erkebaev, parasat pen paiymy teń, aqyl aitýdan jalyqpaityn Saǵat Áshimbaev, jaratylysy jaisań, minezi týra bige tartqan, bir kúnde qyzmetten úsh ret shyǵarylyp, úsh ret qaita alynatyn Jarasqan Ábdiráshev, «súigeni úshin kúiip» ketip júretin, Ǵafakeńniń kókbaýyry – Shómishbai Sariev, «ári tentek, ári danyshpan» – Rafael Niiazbekov, birese – júregin, birese – judyryǵyn ala júgiretin Baianǵali Álimjanov, «oidyń tereńinen boi tartqan» Tursynjan Shapai qai ortanyń da ajaryn ashatyn jaisańdar men qasqalar, marqasqalar edi.
Týmysy men bitimi, minezi men júrisi, talanty men talǵamy, ortasy men ortaǵy, jasy men jan jasyny bir-birine múlde qaramaqaishy adýyndy talant ieleriniń basyn «bir qazanda» ustaý úshin de mys, kóńilge qaiaý salmaityn ádil qataldyq pen aǵajailyq kerek kerek edi. Al mundai minezge Bekeń – Bekejan Isaǵaliuly bai ári keń bolatyn. Adamnyń adamgershilik sezimin bárinen joǵary qoiatyn. Sengen adamyn syilai da biletin, qazaqsha tirkespen aitqanda, tanyǵanynan kóz jazbaityn. Bireýdiń muńyna muńyn qosa biletin. Ol kisini múldem tanymaityn kezimde, jalǵyz qaryndasym mezgilsiz solǵanda Saiyn Muratbekov, Asqar Egeýbaev úsheýiniń qalanyń syrtyndaǵy páterge kóńil aityp kelgenin umytpaimyn. Al «Besqarager» atty hikaiatymdy jýrnalǵa jariialarda Muhtar Áýezovtiń jastyq keshýinen eles beretin bir taraýyn alyp tastady. Munda turǵan eshqandai saiasi da, ómirbaiandyq ta óreskeldik joq ekenin Oralhan aǵa ekeýmiz dáleldeýge tyrysqanymyzda: Men odan qaýiptenip turǵamyn joq. Láilá Muhtarqyzy bir aiaýly adam, sonyń kóńiline shirkeý túsirip alamyn ba dep turmyn. Muny meniń aǵalyq ótinishim dep esepteńder – degeni esimde. Mine, Bekeńniń jany árkimniń kóńiline shirkeý túsirgisi kelmeitin osyndai názik ári taza edi.
Qalamǵa kelgende sonshama saq bolǵanymen de, tirshiliktegi etekbasty alyp-qashpaǵa mán bermeitin. Bekeńniń bul minezi ózine qarata jeleýsiz jalań sózdi imenbei aitýǵa sebep te boldy ma dep oilaimyn. Ózi «aqylymen jeńip» qalyptanǵan, syrttai qaraǵanda birtoǵa kórinetin bul minezin ara aǵaiyn bolmasa, aralaspaǵan adamdar túsine bermeitin, ókinishke orai, qazir de sol pikirin ustap qalǵan qalamgerler bar. Qandai ádiletsiz sózdi estise de: Aita bersin – deitinmen tynatyn. Óziniń bir adam týraly qalyptasqan pikirin esh ózgertpeitin. Jazýshylardyń arasy sóz baqqan orta bolsa da, kóldeneń sózge nazar aýdarmaityn. Tipti bireýlerdiń óreskel minezin kórse de keńdikpen, keshirimmen qaraityn. Jaýapqa tartatyndai, sen kimsiń, munyń ne deitindei quzyrly bilik qolynda tursa da, eshkimniń betine shirkeý túsirmedi.
Seksen altynshy jylǵy oqiǵadan soń Oljasqa jabylǵan jalalar men qýzaýlar Bekeńdi de ainalyp ótpedi. Tipti basynǵysy kelgender de boldy. Sonyń keibiri ózi sengen adamdary edi. Jazýshylar odaǵynyń hatshysy, eki júz jiyrma myń taralymy bar jýrnaldyń bas redaktorynyń qashan jumysqa kelip, qashan jumystan ketkenin qadaǵalaý, sóz terý sekildi ortalyq komitetke jaraspaityn, jazýshylar odaǵyna jat jáne óreskel suǵanaqtyq tanytqan shaqtar da boldy. Sondai suǵanaqtardyń sypsyńymen ortalyq komitetten túsken nusqaýǵa bailanysty, terimde jatqan Berqaiyr Amanshinniń – Mahambet, Hasen Ádibaevtiń – Otyrar týraly romandaryndaǵy rý, han, orys, bolys, ult, qazaq, ishimdik degen sózderdi búkil redaktsiia bolyp bir ai jabylyp kúni-túni oqyp, ábigerge túskenimiz áli esimde. Sońǵy jyldary shyǵarmany qoljazba kúiinde emes, terimge ketken soń qaraityn mundai paryqsyz jailar jiilep ketti. Jigitterdiń barlyǵy ysylǵan qalamger bolǵandyqtan da, Bekeńe esh sóz keltirmedi. Sonda da jariialanǵan maqalalardyń ishinde alynyp tastalǵan biren-saran oqiǵalar kezdesti. Al bul degenińiz redaktsiia úshin qosymsha shyǵyn edi.Munyń túbirin Bekeń jaqsy bildi, óziniń sengen adamdarynyń solqyldaqtyq tanytqany janyna qatty batty. Sonda da tis jaryp lám demedi. Sol qolyna ustaǵan qalamyn qaǵazǵa batyra basyp, qoljazbalardy oqyp otyra beretin. Sheshesi marqum dúnieden ozǵannan keiingi qatty bir qobaljyǵan tusy osy boldy.
Jalpy, ómirde osyndai keńqoltyq Bekeń qoljazbaǵa kelgende sondai saq, qyraǵy, birbetkeilik tanytqanymen de, adamǵa, ásirese, jazýshy-aqyndarǵa sondai bir jomart, keshirimshil keńdikpen qaraityn. Jazýshy ataýlynyń erkindikti súietini, erkin júrip, erkin sóileitini belgili. Jazýshylar odaǵynyń ishinde olar ózderin tipti erkin, beisaýat, shamkóstikpen ustaityn. Sondai qaǵytpalarǵa «Juldyzdyń» juldyzdary da ilikpei júrmeitin. Bekeń sonyń bir de birin baiqamaidy emes, baiqamaǵansityn. Keide, órisimizdi tym keńge salyp júrgen kezde shaqyra qalatyny bar. Imenip, syrtqa boi tarta beremiz. Tek Jarasqan ǵana: Bekeń iis ańǵarmaidy. Táltirektep turmasań boldy. Kire ber – dep qaimyqpai kire beretin. Jyldar ótkende osy jaidy ońashada aitqanymda, kúlip qoiyp:
– Nege bilmeiin, bilemin. Jazýshy bolǵan soń ondai minezsiz ómir súrý de qiyn. Qalamgerge erkindik jarasady. Mysaly, seniń on kún Kerekýge ketip qalǵanyńdy, Oralhan men Ahat qansha jasyrsa da, bildim, biraq bilmegensidim. Ómir bolǵan soń ondai-ondai bolyp turady. Jumysty tiianaqty oryndasa – jazýshyǵa odan artyq qandai talap qoiýǵa bolady. Men demalysta júrgende Ǵafakeńniń bir kúnde Jarasqandy qyzmetten úsh ret shyǵaryp, úsh ret qaita qabyldaǵanyn da bilemin, kúldim de qoidym. Aqyndar sóitip ózara naizaǵailasa sharpysyp almasa, zerigip qalýy da múmkin. Odaqtyń qyzyǵy sol emes pe. Seniń ǵana ústińnen emes, barlyǵyńnyń ústińnen qanshama aryz tústi, Ortalyq komitet maǵan qyzmetten shyǵarý týraly da qulaqqaǵys ta etti. Men olarǵa: Ár jazýshynyń pikir jáne shyǵarmashylyq erki bar. Men olar daiyndap bergen qoljazbalardyń sapasyna ǵana jaýap beremin. Jeke jazýshylyq ómirlerine aralasýǵa quqym júrmeidi. Shyǵarmashylyǵyn talqylaityn – ádebi sektsiialar, jeke basyn qaraityn jazýshylar odaǵy bar – dep jaýap beremin. Buryn ortalyq komitette istep, ondaǵylar aralasatyn istiń aiasyn bilgendikten de, olar meni tereńdep qaýzamaityn. Jalpy, jigitterge rizamyn – degeni bar.
Sonda ǵana baryp, ózgeler úshin de, ózim úshin de qymsyndym. Oryndy qymsyný, oryndy ýáj edi. Osyny keiin jigitterge aitqanymda, tańyrqap, ár qaisysy óziniń basynan keshken jasyryn hikaialaryn aityp: shynynda da uiat bolǵan eken, biz ǵoi, Bekeńniń bilmei qalǵany qandai jaqsy boldy – dep máz bolyp júretinbiz. Sonda qandai erkin ómir súrgenbiz – desti. Úlgili támsil emes, saǵynyshtan, jany jomarttyń keńdigine súiinishten týǵan alǵaý sezimi bul.
Ol tusta odaqtaǵy kez-kelgen laýazym iesi men baspasóz basshysy týraly ádebi pikirler jariialanbaityn, ol partiialyq etikaǵa jat dep esepteletin. Marqum Oralhan: – Shyǵarmamyzǵa pikir estý úshin «Juldyzdan» ketýimiz kerek pe? Baspaǵa barsaq – baspada isteidi dep kitabimizge shekteý qoiady, ádebi basylymda istesek, shyǵarmamyz týraly jazylǵan pikirdi shyǵarmaidy. Sonda biz qaida baryp qyzmet isteýimiz kerek – dep kádimgidei ýáj bildiretin. Sol sebepten de on jyldan astam boiy partiia qyzmetinde, on úsh jyldan astam «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory bolyp istegen Bekejan Tilegenovtiń shyǵarmalary qaqynda baspasóz betinde jiyrma jyldai eshqandai pikir bildirilgen emes. Áitpese, Muhtar Maǵaýin aitqandai, onyń alǵashqy týyndylarynyń ózi «ózgelerden oza shabatyn» múmkindikpen jazylǵan edi. Tek bizdiń «Ýaqyt» dilogiiasy týraly retsenziiamyzdyń kezinde «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde jariialanǵany bar. Sondyqtan da, reti kelip turǵanda, sol bir olqylyqtardyń orynyn toltyrý úshin Bekejan Tilegenovtyń shyǵarmashylyq jolynan habardar ete ketkenniń esh artyqtyǵy joq shyǵar dep oilaimyn.
«Bolashaq klassik jazýshy» (M.Maǵaýin) Bekejan Tilegenovtyń shyǵarmashylyq joly 1959 jyldan bastaldy. Onyń áńgimeleri men hikaiattary sol tustaǵy merzimdik baspasózde úzdiksiz jariialanyp turdy. «Tań nury» atty alǵashqy jinaǵy 1966 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Aýyl ómiriniń elýinshi jyldardaǵy qarama qaishylyq pen psihologiialyq tartysqa toly tirshiligin shynaiy sýrettegen «Kóktem de yzǵarly» jáne «Janama jaǵasynda» atty povesteri Bekejan Tilegenovtyń bolashaqtaǵy shyǵarmashylyq jolynyń baǵyt-baǵdaryn anyqtap berdi. Bul týyndylar jazýshynyń epikalyq romandarynyń taqyryptyq negizin qalady. Tamyrlas taqyrypty sýrettei otyryp, qalamger óz týyndylarynda qazaq halqynyń san qily taǵdyr talqysyna túsken kezeńderindegi psihologiialyq tolǵanystar men jandúnie iirimderin shynaiylyqpen beineledi.
Jazýshynyń kezeńdi ári keń tynysty shyǵarmasynyń biri «Ýaqyt» jáne «Aqqainar» diologiiasy bolyp tabylady. Qalamy ushtalyp, kemeline kelgen tusynda jazylǵan «Ýaqyt» romany B.Tilegenovtyń alymdy sýretker ekenin tanytty. Eki kitaptan turatyn bul shyǵarmada avtor óziniń alǵashqy shyǵarmalaryndaǵy keiipkerleriniń tarihi ómirbaiany men taǵdyrly tulǵasynyń túp tamyryna úńildi. Túrli kózqarastar men tanym qaishylyǵyna tap bolǵan jandardyń áleýmettik-psihologiialyq tebirenisteri men renishterin, óz arasyndaǵy tartystyń sebepterin astarly emeýirinmen jetkize otyryp, olardyń taǵdyryna tańba salǵan zaman men ýaqyttyń óktemdigin, ádiletsizdigin jan-jaqty ashty. Keiipkerlerdiń minez qaqtyǵystary arqyly adamdy rýhani bostandyǵy men bas erkinen aiyrýǵa májbúr etken qoǵamnyń ezgisin kishkentai keiipkerlerdiń qarym-qatynasy arqyly sheber sýrettedi.
«Ýaqyt» pen «Aqqainardyń» oqiǵasymen tikelei ózektesip, keiipkerler beinesi tolyǵyp, somdala túsken. Bul qalamgerdiń úlken maqsatyn, irgeli izdenisin tanytady. Keshegi men búgingi kúnniń oqiǵasyn, urpaqtardyń ózgergen kózqarasyn, órkendegen óńir men ómirdi sabaqtastyra sýretteýdi murat tutqan.
Qaharmannyń sana-sezimin, jan dúniesin, is-qimylyn kórkem tilmen baiandai otyryp, shyndyqtyń shymyldyǵyn ashyp, oqyrmandy tolǵandyrady. Osy turǵydan alyp qaraǵanda Bekejan Tilegenovtyń «Aqqainar» romany psihologiialyq tolǵanysqa jeli tartqan, ishtei saralaýǵa (vnýtrennei analiz) qurylǵan áleýmettik astary mol shyǵarma.
Oqiǵanyń ózegine lirikalyq sheginister men tebirenister ózektese órilip, ómir súrýdiń mánin tirshiliktegi kórinister arqyly tujyrymdap, tolǵanady. Bastapqyda stihiialy túrde týyndaǵan Sálmen men Jumabektiń narazylyǵy jan ashýyna ulasyp, qaqtyǵysqa jeteleidi. San ret saǵy synyp baryp, qatelese júrip ádildiktiń shuǵylasyna qol sozǵan, jeke basynyń qaishylyǵy kóp, eki adamnyń arasyndaǵy kekti qýamyn dep júrip, taptyq kúresker dárejesine kóterilgen keiipker – Sálmen. Onyń minez-qulqy, is-áreketi evoliýtsiialyq jolmen óse otyryp, rýhani túleidi. Dúniedegi pysyqtyqqa, ádiletsizdikke jany qarsy, álsizdi basynǵandardyń ozbyrlyǵyna moiynsynǵysy kelmeidi. Kektengen jaýynyń jaǵasynan alatyn ór minez, ári ańǵal. Onyń osy minezin Omar siiaqty zymiian, dúnieqońyz, ailakerler iinin taýyp paidalanyp, Sálmenniń qolymen ot kósep, el arasyna iritki salady. Erdálide ketken esesin qaiyrý nietimen barymta men qarymtanyń qyrsyǵyna shyrmalyp, aqyry Omardyń qurǵan tuzaǵyna túsedi. Abaqtyǵa aidalady.
Osy arada avtor óz keiipkeriniń evoliýtsiiasynyń tanymdyq túsinigin keńeite otyryp, qanǵa sińgen ádet pen ulttyq psihologiianyń yqpalyn da ashady. Qanshama azapty basynan ótkizse de Sálmenniń aýylǵa oralǵanda kek qaitarmaq oimen barymtaǵa qatysýy sony tanytady. Shyndyqtyń ashy sabaǵy Sálmenniń ómirin sony baǵytqa burady. Uzaq adasady, qatelikke de urynady. Aqtardyń áskerimen qosa tutqynǵa alynady.
Qashanda kórkem shyǵarmanyń keiipkerlerin jaǵymdy, jaǵymsyz dep bólý sharttylyqqa, jasandylyqqa soqtyrady. Ómirdiń shyndyǵynan alshaqtatyp, jalań baiandaýǵa jeteleidi. Osy oraida Sálmen beinesiniń shynaiy shyqqany avtordyń izdenisin tanytady. Bastapqy taraýdaǵy barymtashy Sálmenniń minez-qulqy, «jalǵyz kózimen jan-jaǵyn jalmaǵan» qatygez Sálmenniń qylyqtary oqyrman júregine tikendei qadalady. Birinshi bólimniń sońynda japan túzde, tún ishinde qansyrap dalada qalǵan shaǵyndaǵy Sálmenniń ishki monologtary onyń rýhani kúiregendigin, qalǵan ómirinde basqasha muratpen, ózge áýenmen ǵumyr keshý qajettigin meńzeidi. Psihologiialyq tolǵanysqa qurylǵan oi aǵymy arqyly dúniege degen kózqarasynyń ózgergendigin, burynǵysha tirshilik etýdiń bolmaitynyn túsinedi. Oqyrman Sálmenniń ómirtanymynda basqasha uǵym men tujyrymnyń ushqyn ataryn sezgendei.
Ol ótken ómirine esep berip, óz qateligin moiyndaidy. Ashynady. Biraq qandai áreket isteý kerektigin bilmeidi. Buiryqqa tirelip, daǵdarysqa ushyraidy. Tek avtordyń: «...Myna saqa búrkit te biraz nárseni kórip, talaidy bastan keshirip, talai ýaqiǵalardyń kýási bolǵan shyǵar-aý. Myna, qyrtysy taptalyp, múiizdei qatqan jer betinde neler bir qyrǵyn oqiǵa, sansyz tobyr ótip, talai jyr jyrlanyp, qybyrlaǵan talai jan zar ilemedi deisiń be. Bul jazyqtyń tósinde neler bir qýanysh, toi-dýman, azaly qaiǵy tizbektelip ótip jatady. Adal niet jaqsy is, zorlyq-zombylyq, qiianat qosa júrgen bolar. Sonyń bárin biikten sholyp, tóbeden qaraǵan shyǵar-aý myna qyran», – degen sýretteýinen Sálmenniń mynaý dúniege sony túsinik-túisikpen qaraǵanyn, sezim áleminiń jańǵyrǵanyn ańǵaryp, keiipkerdiń kóńil-kúiin dala qyranynyń taǵdyrymen shendestirip, simvolikalyq astarly oi aitady. Jaraly qyran – Sálmen. Al kóktegi qus – anyq bolashaq muraty, erteńgi eseigen, ómirdiń kúnshýaǵy men kóleńkesin qatar bajailaityn, baisaldy Sálmen.
Shendestirý, simvolikalyq beine arqyly túiindeý – kórkem ádebiettegi sony jańalyq emes. Biraq, sony utymdy paidalanyp, qajetti jerinde kiriktirý – qalamgerdiń talǵamyna bailanysty. Bekejan Tilegenovtyń bul kórkemdik sheshimi birinshi bólimniń oqiǵasyn qorytyndylap, psihologiialyq iirimniń aǵysymen sátti túiindegen. Osyndai formalyq qubyltýlar romandaǵy qaqtyǵystardyń áleýmettik mánin tereń sypattap, keiipkerdiń kúiinish-súiinishin jan-jaqty jetkizýge múmkindik jasaǵan.
Romannyń oqiǵasy eki jelimen damyp, shiratyla esilip, kúrmeýi kúrdelenip, qaqtyǵystar men qarym-qatynastarda áleýmettik-taptyq sypattar daralana kórinedi. Omardyń psihologiiasy qazaq bailarynyń sarańdyǵy men baqai qýlyǵyna sáikes órilse, Ignattyń boiynda bul qasiet basqasha qyrymen qylań beredi. Onyń ailasy tereń tamyr alyp, tuńǵiyqqa jeteleidi. Alystan arbap, ishten tynady.
Biraq eki alypqa ortaq nárse – dúnieqońyzdyq, qandaryna sińgen ozbyrlyq. Ekeýiniń aila-tásili bir-birinen asyp túsedi. Ózara baqtaryn talastyrsa da reti kelgende tize qosyp qimyldap, qanquily áreketterdi júzege asyrady. Astyqty Omardyń qoi qorasyna jasyrady, al Ignat onyń urlyq malyn sińirip beredi. Sóite tura syrttarynan satyp, as usynysa otyryp, saptaiaqtyń sabynan qaraýyl qaraidy. Zulymdyq minezderi romanda nanymdy kórsetiledi. Altynǵa talasqan Stepannyń óz ákesi Ignatty óltirýi, al qysyltaiań shaqta Qarabaqaidyń Omardy tastap qashyp ketýi – bulardyń boiyndaǵy adamgershilikten góri azǵyndyqtyń, saliqalylyqtan kóri satqyndyqtyń, ómirden kóri pysyqtyqtyń qasieti basym ekendigin áshkereleidi. Eki uldyń aiarlyq minezderi áke tárbiesiniń áseri. Olardyń boiynda meiirim, aiaýshylyq, Otandy súiý siiaqty igi niet joq, dúnie, bailyq, ataq-dańqqa qumartý basym. Ákeleri olardy osyǵan baýlyǵan. Aqyry óz balalarynyń qolynan qaza tabady. Avtor áke-bala arasyndaǵy qarama-qaishylyqty nanymdy sýrettegen. Olardyń rýhani kúireýi shynaiy shyqqan.
«Aqqainardaǵy» erekshe nazar aýdartatyn, az sýrettelse de birden jadyńda jattalyp qalatyn eki obraz bar. Ol – saýatty, syrtqa syryn bermeitin Myrzash pen aýzyn ashsa kómekeii kórinetin, espe de, bóspe minezdi Tynyshbai. Ekeýiniń pikiri de, túsinigi de kereǵar. Olardyń beinesi tiptik qaharmandardyń qataryna qosylady. Myrzash býrjýaziialyq qoǵamnyń tól ókili. Ol qiyrǵa kóz tigip, alysty shalyp, oiyn syrtqa shyǵarmai, saqtyqpen qimyldaidy. Esh daýǵa aralaspaidy. Biraq jańa ómirdiń kún saiyn tynysy keńeigenine ishi ashidy, alaida seskenedi. Tipti qalyńdyǵy Gúlbarshyndy da qorǵaýǵa jaramaidy. Aýyl sovet qyzmetine aralasady, ashyq áreketke umtylmasa da, Ignat pen Omardyń tileýin tileidi. Tyrnaq arasyndaǵy kir siiaqty jasyrynyp qalǵan, erteńgi halyq dushpany osy Myrzash. Avtor ony aitpaidy, degenmende Myrzashtyń minezi, is-áreketi sony ańǵartady.
Tynyshbai – kedei, aiyby – basy taz. Oǵan ózin kem tutpaidy. Reti kelgende pańsynady, ózinshe kisimsidi. Sálmenniń atyn jetektegenge máz Sýaittyǵy men aýsarlyǵy ózin kúlkige qaldyrady. Syrt qaraǵanda is-áreketi «Qalyń maldaǵy» Itbaidyń obrazyn eske salady. Onyń: «Belsendi deseń – belsendimin... Ókimetti qolymen ornatqannyń birimin. Astyma bir asaý at mingizip, el bileitin jumys taýyp ber dedim. Sálmen jaman sasty. Aqyry búkil kámónas, kámsómáldárin jiyp alyp, maǵan jumys izdedi», – deýi, oǵan qosa shabarmandyǵyn ósire «aýdannan, sonaý qaladan ákim kelse aldymen meni shaqyryp ap, menimen aqyldasady. Mensiz qiia baspaidy... birden bir mekemeniń tutqasymyn. Úlken ákim bolǵansha osy jumysty mise tuta turarmyn», – dep qoqilanýy Tynyshbaidyń ózine jarasyp tur. Unatqan bai qyzy Gúlbarshynǵa jany ashyp, kózine jas alýy Tynyshbaidyń psihologiialyq tebirenisin baiqatady. Romandaǵy halyq ókiliniń beinesi sátti somdalǵan.
«Aqqainardyń» sońǵy betterinde Jumabektiń ómir, kúres týraly tolǵamdary berilgen. Ol Grigoriidiń qazasynan soń shirap, taptyq tartystyń qyzý maidanyna belsene aralasty. Jumabek arenaǵa endi shyqty. Jazýshy óziniń «Ýaqyt» atty ekinshi kitabynda bul beineni somdai túsken. Deiturǵanmen de Jumabek-Nazira liniiasynyń arasyndaǵy bailanystardy keńirek qamtyp, áli de tereńirek zerttep, ekeýiniń móldir mahabbatyn jetkize sýretteý qajet siiaqty. Sonymen qatar «Aqqainardyń» sońǵy taraýynda Jumabek qashqyndardy qýyp júrip, mahabbat máselesin qozǵaýy keiipkerdiń sol sáttegi kúizelisin, alańǵa toly kúiin jeńildetińkirep jiberetin tárizdi. Sondai-aq «Ýaqyttaǵy» Sálmenniń bandylar qolynan qaza tabatyn tusynda asyǵystyq ańǵaryldy. Eki romannyń ózegine arqaý bolǵan, taǵdyry qiyn da qyzyqty adam qazasyn dramalyq, tipti tragediialyq qaqtyǵyspen aiaqtaýǵa bolady. Ol kesek oqiǵa men shielenisken túiindi, oralymdy kórkemdik sheshimdi tilep turǵandai. Sátti shyǵarmanyń shyraiyna nur qossa degen igi niet, oqyrman oiy ǵoi bul.
Bir qyzyǵy, nazar aýdaratyn nárse jazýshy Bekejan Tilegenovtyń shyǵarmalarynyń arasynan ózara úndestik pen jaqyndyq ańǵarylady. Qalamgerdiń budan biraz jyldar buryn jaryq kórgen, qaita basylǵan «Kóktem de yzǵarly» atty povesi oqiǵa jelisimen mazmun tutastyǵy jaǵynan alyp qaraǵanda «Aqqainar» men «Ýaqyttyń» jalǵasy ispetti. Oqiǵa búgingi kún taqyrybyna arnalsa da, ishinara kezdesetin lirikalyq sheginisten qos romandaǵy qaqtyǵystardyń úzikteri oiyńa oralady. Tipti, keide «soqyr Sálmenniń» aty da ushyrasady. Al adal da ádil, ári qatal Serǵazy qart keshegi Jumabektiń eseigen kezindei kórinedi. Shymyrbaimen Shegebai qýlyq-sumdyǵyn ishine saqtap, bas saýǵalap aman qalǵan Myrzashtyń kóleńkesi ispetti. Keiipkerlerdiń attary basqa bolsa da, olardyń is-áreketteri men psihologiiasynan ishtei úndestik, tutastyq baiqalady. Adamdardyń taǵdyry saralasa órilip, bir-birin tolyqtyrady.
Jazýshy Bekejan Tilegenovtyń «Aqqainar» romany men «Kóktem de yzǵarly» atty povesinen, bul eki shyǵarmany ózara sabaqtastyryp turǵan «Ýaqyt» atty shyǵarmasynan ómir shyndyǵyn, zamana tartysyn, san qily adamdardyń psihologiiasyn, kúiinish-súiinishin baǵamdap, oi tujyrymdaimyz. Qalamgerdiń qaryshty qadamy, irgeli izdenisi, eń bastysy kórkemdik sheshimi qýantady. Ózara ózektesken úsh týyndy bir-biriniń mazmunyn tolyqtyryp, filosofiialyq oiyn tereńdetip, áleýmettik mánin arttyryp tur. Kitaptaǵy ishki saralaýlar, simvolikalyq tuspaldar, lirikalyq sheginister shyǵarmanyń formalyq qurylymynyń ajaryn ashqan. B.Tilegenovtyń «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Aqqainar», «Kóktem de yzǵarly», «Ýaqyt» atty shyǵarmalaryn salystyra oqyǵanda kóńilge túigen pikirimiz, mine, osyndai.
Al «Ýaqyt» diologiiasy orys tiline aýdarylyp, 1985 jyly Moskvada «Sovetskii pisatel» baspasynan jaryq kórýi sonyń bir aiǵaǵy.
Biryńǵai shyǵarmashylyqpen ainalysýǵa bet burǵannan keiin jazýshynyń ózin tolǵandyrǵan taqyrypqa barýyna múmkindik týdy. Sonyń ishinde, Semeidegi atom poligonynyń tálkegine ushyraǵan el men jerdiń taǵdyryn sýrettegen «Qara jel» romany Bekejan Tilegenovtyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy betburysty beles ári aitýly tabysy bolyp tabylady. Bul roman tek qana qazaq ádebietindegi ǵana emes, sol tustaǵy búkil odaq kólemindegi eń kókeikesti máseleni qozǵaǵan shyǵarma retinde áriptesteri arasynda joǵary baǵalandy. Munda atom jarylysy bolar aldyndaǵy halyqtyń mamyrajai ómiri, tabiǵattyń tamyljyǵan kórinisteri sondai shabytpen jazylǵan. Kenetten – zamannyń, katygez qoǵamnyń zorlyqshyl memlekettiń, shovinistik piǵyldyń qara daýyly soǵyp, adamnyń da, sol jerdi mekendegen ańnyń da beibit turmysynyń astan-kesteńin shyǵarady. Ashyq jer betinde synalǵan bombanyń áserin baiqaý úshin tiridei synaq alańynyń mańyna aparylǵan adamdardyń kúizelisi, jarylystyń bolatynynan beihabar qoishynyń radiatsiia apatynyń astynda qalýy, adal mahabbat ieleriniń máńgilik aiyqpas dertke ushyraýy, ien qalǵan qystaýlardaǵy júni túsken taqyr qoilar men taǵy ańdardyń sendelisi barynsha qanyq ári naqty sýrettelgen. Ómir shyndyǵy kórkem shyndyqpen astasyp, adamzat tirshiligindegi eń qaýipti qarýdyń rýhani dertke ulasýy múmkin ekendigi týraly pikirleri erekshe sýretkerlik túisikpen baiandalǵan. Jazýshy Degeleń qasiretin beinelei otyryp, isi adamzatqa ortaq adamgershilik máselesin qozǵaidy. Roman jaryq kórgennen keiin bir jyldan soń atom synaǵy toqtatyldy. Bul Bekejan Tilegenovtyń jazýshylyq ári azamattyq paryzyna degen adaldyǵynyń jáne shyǵarmashylyq batyldyǵynyń kórinisi.
Al sol jyldary jazylyp, 1993 jyly ǵana «Juldyzda» jaryq kórgen «Taýqymet» jáne «Alysta qyrǵyn soǵys bar» hikaiattary Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy tosyn oqiǵany arqaý etken. Buryn biren-sarań jazýshylardyń ǵana qalam tartýyna múmkindik berilgen, soǵystan bas saýǵalap qalǵan jandardyń taǵdyry arqyly Bekejan Tilegenov ózinshe tyń oi saldy. Mundaǵy basty keiipker maidandaǵy ólimnen qoryqpaidy. Maidan, otan ortaq. Alaida sol jaýyngerlerge degen kózqaras árqily. Qan-qasap maidannyń ózinde óktem ult ókilderi az sandy ulttyń ókilderin basynyp, arandatyp, jaýdan beter jan azabyna salǵanyn, ol basynýdan ne maidanda ólip, ne sol qastanshyqpaǵyrdyń ózin óltirip, ne qashyp qutylý kerektigin túsingen keiipker, sońǵy joldy tańdaidy. Aq qar, kók muz jastanǵan qashqynnyń oiyna únemi soǵys kórinisteri elesteidi. Dostaryn oilaǵanda – maidannan qashyp ketkenine ókinedi. Bir kúdik pen bir jubanyshty serik etken keiipker aqyry shyrmalǵan oidyń shyrmaýynda qalyp, ishten tunshyǵady. Maidandaǵy jaýyngerlerdiń arasyndaǵy mundai tabiǵi qaqtyǵystardy jazýǵa qatań tiym salynǵany belgili. Sondai oi ushyǵyn bildirgen «Maidanbek» dastany úshin maidanger Dihan Ábilevtiń toqsanynshy jyldarǵa deiin qaǵajaý kórip, tsenzýranyń tiziminde turǵanyna – araǵa elý jyl salyp baryp sol dastandy «Juldyz» jýrnalyna jariialaýǵa umtylǵanda, tiisti basqarmaǵa túsinik bergen kezimizde kýá bolǵanymyz dálel bola alady.
«Seksen altynshy jyl» romany – qalamgerdiń kórkem shyǵarma salasyndaǵy eń bir shoqtyǵy biik týyndysy. Eń úlken jáne eń senimdi shyndyq – kórkem shyndyq. Tarihi oqiǵalardyń ózi ekshele kelip kórkem shyndyqqa ainalady. Bekejan Tilegenovtyń osy romanyn oqi otyryp, jeltoqsan oqiǵasynyń burq ete qalýyna ilik bolǵan psihologiialyq-áleýmettik máselelerdiń astaryn naqty sezinesiń. Uly derjavalyq óktemdik pen jazalaý saiasaty, dáreje úshin dosyn ǵana emes, ultyn satyp, ony arandatýǵa deiin aparǵan basshy men ortalyqtyń aiar áreketteri, ziialy qaýymnyń eki betti psihologiiasy, jalǵan ideianyń jalańtós jandaishaby bolǵan aǵa býyn ókilderi, jas tolqynnyń ishki qýaty men jan kúizelisi, táni qorlansa da jan tazalyǵyn saqtap qalǵan adal mahabbat ieleriniń rýhani kúresi, áskeri jazalaýdyń aldyn-ala oilastyrylyp qoiylǵany týraly derekter sondai bir senimdi motivirovkamen shynaiy ári tereń sýrettelgen. Bul romandy – jeltoqsan oqiǵasynyń qarsańynda qalyptasqanqysań jaǵdai týraly jazylǵan psihologiialyq taldaý retinde qabyldaýǵa ábden bolady.
Belgili jazýshy, aiaýly aǵamyz Ázilhan Nurshaiyqov «Seksen altynshy jyl» degen romandy oqyp shyǵyp, sol týraly «Qazaq ádebieti» gazetinde (2 qarasha, 1994 j.) jazǵan pikirinde: «Bekejan Tilegenovtyń «Seksen altynshy jyl» romanyn oqyp jatyrmyn. Qyzyqtyryp, tartyp áketip barady. Bas aldyratyn emes... Bekejanǵa ábden riza boldym. Sheshen de, sheber de, batyl da eken. Sonysy súisindirdi... Apyr-aý, Bekejan qandai bilimdi, jorǵadai taipalǵan sóz sheberi bolyp qalyptasqan» – dep aǵalyq súiinishin bildirýi tegin emes. Bul – shyǵarmaǵa berilgen óte joǵary baǵa.
Bekejan Tilegenovtyń azamattyq jáne qalamgerlik parasaty onyń derekti roman-esselerinde erekshe baiqaldy. Toqyraý, qaita qurý, jariialylyq kezeńderi dep atalǵan tustardaǵy ókimettiń basynda otyrǵan bilik ieleriniń arasyndaǵy intrigalar men baqai qýlyqtardy, aldap-arbaýlardy, arandatýlardy ózara baqtalastyq pen básekelerdi, jalǵan aiyptaýlar men domalaq aryzdy uiymdastyrýdyń «ádis-ailalaryn» jiliktep taldaǵan «Tuiyq ómirdiń qupiiasy» atty tolǵaý-essesi sol keńestik qoǵamnyń toǵysharlyq – qastanshyqpaǵyr psihologiiasynyń barlyq qupiiasyn áshkerelep beredi. Munda oidan shyǵarylǵan oqiǵa joq. Bári de ómirde bolǵan adamdar jáne olardyń attary sol qalpynda saqtalǵan. Jazýshy ózi kýá retinde qatysqan jailardy negizgi siýjet etip alǵan. Jetpis myń danamen shyqqan kitaptyń bir aidyń ishinde taralyp ketýi soǵan dálel.
Jazýshy «Ádebiet – meniń Otanym» jáne «Qas pen kózdiń arasynda» atty esselerinde bul taqyrypty odan ári tereńdete jazady. Munda óner adamdary men óner týraly áńgime qozǵai otyryp, astarly pikir túiedi. «Qazaq tili – meniń elim, jurtym, ómirim, tarihym, tegim, Otanym» – deidi Bekejan Tilegenov. Bul triptih-esseni 1970-1990 jyldardyń arasyndaǵy qazaq ultynyń ádebieti men mádenietiniń kórkem shejiresi desek – qatelespeimiz. Ókinishke orai, jazýshy óziniń sońǵy shyǵarmalaryn jariialaýǵa úlgere almai ketti.
Bekejan Tilegenov jazýshy jáne mádeniet qairatkeri retinde Qazaqstannyń rýhani damýyna ózindik úles qosty. Ol Bas redaktor bolyp turǵan kezinde «Juldyz» jýrnalynyń taralymy 220 myń danaǵa jetti. Sol arqyly barsha qazaqtyń tarihi-kórkem oilaý júiesin qalyptastyrýǵa bul basylym zor yqpal jasady. Jas ádebietshiler men jazýshylardyń qanattanýyna óris ashty. Ulttyq prozadaǵy jańa taqyrypty igerýge jol saldy. Sonymen qatar, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń sekretary bolǵan 13 jyldyń ishinde qazaq sóz óneriniń damýy men ony odaqtyq kólemde nasihattaýǵa súbeli úles qosty. Sóitip, qazaq ádebieti deńgeiiniń halyqaralyq bedelge ie bolýyna jáne ósýine uiytqy boldy. Shet el men odaq kóleminde tanylǵan jazýshylar men olardyń shyǵarmalarynyń barlyǵy da«Juldyz» jýrnaly arqyly tanyldy jáne sonyń syni sarasynan ótti. Proza, poeziia, syn bólimderiniń meńgerýshileri mindetti túrde óz janryna qatysty odaqtyq keńesterdiń pleným múshesi boldy. Shet elge taraityn, keńes odaǵynyń barlyq respýblikalarynyń kitaphanalary jazdyryp alatyn «Drýjba narodov», «Znamia» siiaqty ádebi jýrnaldardyń ishindegi taralymy «Juldyzdyń» oqyrmandarynyń sanyna jete qabyly «Novyi mir» ǵana bolatyn, qalǵany on ese kem edi. Bul tek Bas redaktordyń qabileti men ádebi ustanymyna bailanysty júzege asatyn jetistik edi.
Sondai uiymdastyrýshylyq qam-qaraketpen júrip te qolynan qalamyn tastamady. Oǵan Bekejan Tilegenovtiń mynadai negizgi shyǵarmalary dálel: «Tań nury» (1966), «Kóktem de yzǵarly» (1967), «Aqqainar» (1971), «Povtoritsia li vesna» (1972), «Olar jazda kezdesti» (1979), «Belyi prostor», M. «Sovetskii pisatel» (1980), «Ýaqyt» (1981), «Gde tebia naiti?»(1982), «Vremia», M. «Sovetskii pisatel», (1985), «Atameken» (1986). «Qara jel» (1990), «Tuiyq ómirdiń qupiiasy» (1992). «Taýqymet» (1993), «Seksen altynshy jyl» (1994), «Alysta qyrǵyn soǵys bar» (1995), «Ádebiet – meniń Otanym!» (1998), «Qas pen kózdiń arasynda» (1999).
Álqissa, biz de osy támsilimizdi, oiymyzdy damytýǵa ózek etip alynǵan jáne jazýshynyń tolyq shyǵarmashylyq portretin jasaǵan Muhtar Maǵaýinniń mynadai tujyrymymen támámdasaq deimin:
«Seksen altynshy jyl» romanynyń epilogy jeltoqsandaǵy dúrbeleńnen sońǵy baǵy kóterilgen Kamalov pen Ámirovtiń baspasóz máslihaty túrinde beriledi. Halqyn satqan jandaishaptardyń ne aitatyny belgili. Qalypqa syimaityn bir úzik:
Suraq: «Tarih – halyqaralyq tribýnal», – degen eken Shekspir. Tarih úkimi qatal bolady. Tarih úkiminen tek asqan danyshpan, ne aqymaq adam ǵana qoryqpaidy.
Kamalov: Men qoryqpaimyn.
Suraq: Kamalovqa qoiǵan suraqty sizge de qoiamyz. «Tarih – halyqaralyq tribýnal», – degen eken uly Shekspir. Tarihtyń úkiminen qoryqpaisyz ba?
Ámirov: Joq, qoryqpaimyn».
Qoryqpaidy. Óitkeni bul kisilerimiz Sovet ókimetiniń máńgi jasaryna, kompartiianyń aqyrzamannan soń da saltanat qura beretinine nyq senegen. Halqy úshin azap, ózderi úshin rahat otarlyq júie eshqashan myzǵymaidy dep bilgen. Olai bolmai shyqty. Tarihtyń qatal úkimi degenimiz osy».
Iá, tarih ol beibaqtarǵa óz úkimin shyǵaryp, oryndatyp ta qoidy. Tek tarihtyń sol úkimin kórkem oimen zamanynan oza shyǵarǵan jazýshy Bekejan Tilegenovtiń bul kórkem úkimi osy ýaqytqa deiin derbes kitap bop jariialanbai, baǵasyn almai kelgeni ókinishti.
Degenmen de, ebepke – sebep, tózimge – medet bar eken. Ómiriniń ystyq mahabbatty, adal da namysty ózegi Safýra jeńeshemizdiń jan syryn túsingen «Dáýir» baspasynyń direktory janashyr Áliia begim Raqymqyzy Turǵalieva men Shaǵiia Tóleýbaevanyń alǵaýymen Bekejan Tilegenovtiń baq juldyzy qaita kóterilip, alqaly aǵaiynǵa jol tartty. Bul sapardyń uzaq ta súiinishti bolaryna senim kámil.
Mine, bul ádilet alǵaýy.
Tursyn Jurtbai
"Juldyz" jýrnaly
