العاۋلى سٶزدٸ ەستۋدٸ ۇناتاتىن, سٶز بەيگەسٸ بارىسىندا الدىنا جان سالعىسى كەلمەيتٸن, ٶزٸنٸڭ ەرٸپتەستەرٸ تۋرالى سيرەك جازاتىن قازاقتىڭ مارقاسقا شامكٶس جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين ٶزگە تٷگٸلٸ ٶزٸنە دە ورىنىن تاۋىپ, ورايى كەلگەندە عانا بايقاپ پايدالاناتىن «بولاشاق كلاسسيك جازۋشى» دەگەن تەڭەۋدٸ بەكەجان تٸلەگەنوۆكە قاراتا تەۋەكەلشٸل باتىل مٸنەزٸمەن, بارىنشا جومارت سەنٸممەن, ەش قاپەرسٸز قولدانىپتى. شىندىعىن ايتقاندا, بەكەڭە – بەكەجان يساعاليۇلى تٸلەگەنوۆتٸڭ شىعارماشىلىعىنا مۇنداي پٸكٸردٸ بۇرىندى-سوڭدى ەشكٸم ايتىپ كٶرمەگەن.
العاشقى قولجازبالارىن وقۋعا بەرگەن سەتٸندە سٶز رەتٸنە وراي مۇنداي ەدٸل پٸكٸردٸ بٸزدٸڭ دە ايتقىمىز كەلگەن. بٸراق جٷرەگٸ قۇرعىر داۋالاماپتى. مٷمكٸن, ٶزٸنٸڭ سىرتقى تۇرقىن, شىن قاسيەتٸن بويىنا جاسىرىپ جٷرەتٸن قاس جٷيرٸك سيياقتى وسىناۋ بٸر ەرٸ كٸشٸپەيٸل, ەرٸ سىرباز, ابايدىڭ اۋدارماسىنداعى ونەگينگە بەرٸلگەن مٸنەزدەمەدەگٸ «جاسىنان تٷسٸن بيلەپ سىر بەرمەگەن, رەنجٸسە, كٷلسە دە بٸلدٸرمەگەن» ادال جاننىڭ جاندٷنيەسٸنە ٶزٸمٸزدٸ تىم ەتەنە سەزٸنگەندٸكتەن دە, سەل كٶتەرٸڭكٸ سٶزدٸ بويىنا توعىتقىسى كەلمەيتٸن ەدەپتٸلٸگٸن بٸلگەندٸكتەن دە ەدەپ ساقتاعانسىعاندىعىمىزدان دا شىعار. ەيتەۋٸر وسى كٷنگە دەيٸن جۇمعان اۋىزىمىز اشىلماپتى. ەندٸگٸمٸز بەكەڭ ٷشٸن ەمەس, مۇحتار دەگداردىڭ:
«مٸنە, قايتىس بولعانىنا اتتاي التى جىل ٶتتٸ, جاڭاعى «قارا جەل», «سەكسەن التىنشى جىلدىڭ» جارىققا شىققانىنا بٸر مٷشەل بولدى, بەكەجان تٸلەگەنوۆ دەگەن, شىن كلاسسيك جازۋشى ەلٸگە دەيٸن تىم قۇرىسا ەرٸپتەستەرٸ تارابىنان ٶزٸنە تيەسٸلٸ باعاسىن الا الماي وتىر. ول بٸزدٸڭ قازٸرگٸ ەدەبي احۋالدىڭ جاقسىلىعىن كٶرسەتپەيدٸ. مۇندايدا بٸر ادام ايتۋمەن بٸتپەيدٸ. باياعىدا ستەندال, فرانتسۋزدىڭ ۇلى جازۋشىسى ستەندال دٷنيە سالعان كەزدە تابىتىنىڭ سوڭىندا ٷش-اق ادام بولىپتى. بٸرەۋٸ – نەمەرە باۋىرى, تاعى بٸرەۋٸ – جانازا شىعارۋشى سۆياششەننيك جەنە بٸر كٸسٸ. عۇمىر بويى مٷلدەم بەلگٸسٸز كٷيٸندە ٶتكەن عوي. ەشكٸم جازۋشى دەپ ساناماعان. مٸنە, سول كەزدە, تٸرٸ كەزٸندە ستەندالدٸ جەر ەلەمدە ٷش-اق ادام باعالاعان ەكەن. فرانتسييادا – بالزاك, گەرمانييادا – گەتە, روسسييادا – پۋشكين. دەرەكتٸ, ناقتى ماعلۇمات وسىنداي. گەتە دە, پۋشكين دە تاڭىرقاپ, سٷيسٸنٸپ ايتقان تٶڭٸرەگٸنە. ال, بالزاك, تٸپتٸ, ارنايى ماقالا جازعان. «ستەندال – ٶتە ٷلكەن جازۋشى» دەپ. بٸراق ەشكٸم سەنبەگەن, ەشكٸم تىڭداماعان. سول ستەندال ارادا وتىز, قىرىق, ەلۋ جىل ٶتكەن سوڭ عانا جالپىعا تانىلدى. قالامگەردٸڭ باعاسىن بٸلۋ ٷشٸن ٶلگەننەن سوڭ ەلۋ جىل ٶتۋٸ شارت ەمەس, ول زامان – بٶلەك زامان. قازٸر اقپارات الماسۋ – ٶلشەۋسٸز تەزدەگەن. بەكەجان تٸلەگەنوۆ دەيتٸن جازۋشىنىڭ ٶتكەن عاسىرداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنان ٶزٸنە تيەسٸلٸ ورىنىن الۋى – مىنا بٸز, ازعانتاي قالامگەر قاۋىم ەمەس, جالپاق جۇرت, بٷگٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن قاجەت. ٷلكەن ەدەبيەتتٸڭ ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ, ٶسۋ, ٶركەندەۋ باعدارى ٷشٸن قاجەت. وسىنى ۇعىنۋىمىز كەرەك”, – دەپ ايتقانى كٶركەم ويدىڭ بٸر ساڭلاۋىن تولتىرۋ نيەتٸ عانا.
ەدەتكٸ ماشىعىمىزعا وراي, تۆورچەستۆو پسيحولوگيياسىنا قاتىستى ارعى-بەرگٸ زاماندا ايتىلعان وي ۇشقىندارىن قاعىستىرا جٷرگەندە اڭعارعانىمىز, بٸر شىعارماشىلىق يەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ بٸر شىعارماشىلىق يەسٸ تۋرالى دەل وسىنداي يٸن قاندىرا پٸكٸر بٸلدٸرۋٸ نەكەن-ساياق قۇبىلىس. ال مۇحتار ماعاۋيننٸڭ قالامىنا شىققان «زۇلىمدىق شەجٸرەسٸ» مەن «مەرەكەلٸك كەشتە سٶيلەگەن سٶزٸ» جالپى جازۋشى اتاۋلىنىڭ جازۋشى تۋرالى بٸلدٸرگەن پٸكٸرلەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ادال ەرٸ شىنايى, سيرەك قايىرىلاتىن قورمالدى قايىرىم. ماعجان جۇماباەۆتٸڭ «اقان سەرٸ», جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «ماعجاننىڭ اقىندىعى», دانيال ىسقاقوۆتىڭ «قورعانسىزدار» اتتى ماقالاسىنىڭ ٷردٸسٸندەگٸ قازاق سىني ويلاۋ جٷيەسٸندەگٸ سيرەك شىعارماشىلىق پورترەتتٸڭ بٸرٸ.
ودان بەرٸ دە, ياعني, بەكەجان تٸلەگەنوۆ دٷنيەدەن ٶتكەلٸ دە شيرەك عاسىر ٶتتٸ. مۇحتار ماعاۋيننٸڭ اڭسارلى مەجەسٸنٸڭ تولۋىنا دا دٸتتەگەن ۋاقىت قالىپتى. جاڭا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بەتبۇرىستى كەزەڭٸنٸڭ باسى دەپ باعالانعان «قارا جەل» دە, «سەكسەن التىنشى جىل» دا, «تۇيىق ٶمٸردٸڭ قۇپيياسى» دا, ستەندالدٸڭ شىعارمالارىن كٸتاپحانانىڭ شاڭ باسقان سٶرەسٸنەن تاۋىپ العان قۇپييا ەرٸ كەزدەيسوق وقىرمانى سيياقتى بٸر كٶزٸ قاراقتى وقىرمانىن ەلٸ كٷتٸپ جاتىر. تٸپتٸ, بەكەڭنٸڭ سەكسەن جاسقا تولۋ مٷشەلتويى دا اتالمادى. تۋمىسىنان تالانتتى ەتٸپ جاراتقان تۋعان جەرٸ دە, بار سانالى عۇمىرىن سارىپ ەتكەن, «جۇلدىز» جۋرنالىن دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ مول ەدەبي باسىلىم دەڭگەيٸنە جەتكٸزگەن جازۋشىلار وداعى دا ەسكەرمەدٸ, ۇمىت قالدىردى. سوعان مٷددەلٸ دە بولمادى. تەك قاليحان ىسقاقوۆ, مۇحتار ماعاۋين جەنە بٸز قاتارلى ەكٸ-ٷش جازۋشى عانا:
«ەتتەڭ, دٷنيە-اي, ەسٸل ەردٸڭ ماڭداي تەرٸ تەككە تٶگٸلگەندەي كٶرٸندٸ. بۇعان تالانت قۇدٸرەتٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸ ەمەس, سول تالانت تۋمىسىنا بٸتكەن تەكتٸنٸ تانۋعا ٶرەمٸز جەتپەدٸ. ەسكەرۋسٸز قالۋعا تيٸستٸ ەمەس تۇلعانىڭ ەسكەرۋسٸز قالعانى قالاي. سوندا, بار اسىلىن ٸشٸندە ۇستايتىن ازاماتتىڭ جاندٷنيەسٸن ەشكٸم تٷسٸنۋگە تىرىسپاعانى ما? ەلدە, بۇعان تٸرشٸلٸكتەگٸ تۇيىق تا تۇڭعيىق, جۇمباعى تەرەڭ مٸنەزٸ سەبەپشٸ بولدى ما ەكەن. داۋ-دامايدان تىس اتاق-ابىرويدىڭ جالىن ۇستاپ جٷرسە (ال ول قولىندا بولدى-عوي) بۇلاي شىڭىراۋعا شىم باتىپ كەتپەس پە ەدٸ» – دەستٸك. قال-اعاڭ قولعا الامىن دەپ جٷرگەن كەزٸندە ٶزٸ دە كەلمەستٸڭ ساپارىنا اتتانىپ كەتە باردى.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ باستى سەبەبٸ, جەكە جازۋشىعا عانا ەمەس, جالپى سۋرەتكەر ەۋلەتٸنە قاتىستى قالىپتاسقان العاشقى جاساڭ پٸكٸردٸڭ قاساڭدانىپ قالاتىنىندا بولسا كەرەك. بۇل ٶزٸ – تالانتتىڭ تانىلۋى, تاقىرىبىن تابۋى, مويىندالۋى دەگەن – اسا شەتٸن مەسەلە. ونداي تۇيىققا تٸرەلٸپ, تۋمىسىنان بٸتكەن تالانتىن تەرك ەتكەن سۋرەتكەرلەر قانشاما. اقىنعا – العاۋ, جازۋشىعا – تٶزٸمدٸ ٶمٸر قاجەت – دەگەن تەمسٸل سودان قالسا كەرەك. بەكەڭ دە – بەكەجان تٸلەگەنوۆ تە ٶزٸنٸڭ سونداي شاعىمدى شابىتتى سەتٸن كٷتتٸ جەنە ول كٷنگە جەتتٸ. تۋمىسىنان ٶنەر دەرتٸنە شالدىققان سۋرەتكەر اتاۋلىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە جازۋشى بەكەجان تٸلەگەنوۆتٸڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى تۇيىققا بەت العان جولدىڭ كٸلت بۇرىلىپ اسۋعا بەتتەۋٸنٸڭ سىرىن مۇحتار ماعاۋين اتاۋلى تٸل ٷيٸرٸلەر سٷيسٸنٸستٸ تولعامىنداعى:
«بٸز حح عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعى – قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸككە بەت بۇرعان بۇلاعاي زامانداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٷزدٸك تابىسى سانالۋعا تيٸس دەپ ٷش كٸتاپ: ەستەلٸك تۇرعىسىنداعى «تۇيىق ٶمٸردٸڭ قۇپيياسى» (الماتى, دەۋٸر, 1992) جەنە «قارا جەل» («جۇلدىز, 1990, №3-4»), «سەكسەن التىنشى جىل» («جۇلدىز», 1994, №7-9) روماندارى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. سٶز باسىنا قايىرىلىپ ورالساق, ەگەر بەكەجان تٸلەگەنوۆ 1969 جىلى كوممۋنيستٸك نومەنكۋلاتوراعا ەنٸپ, ورتالىق كوميتەتكە جۇمىسقا تۇرماسا, اتالمىش كٸتاپتار دا جازىلماي قالار ەدٸ. راس, قالامعا ماشىققان ادام جازباي تۇرمايدى, بەكەجاننىڭ دا پەلەنباي, تٷگەنباي دەگەن شىعارمالارى دٷنيەگە كەلەرٸ حاق, بٸراق, ولاردىڭ بەرٸ... باسقا بٸردەڭە بولىپ شىعاتىن ەدٸ. اسسا, تەۋٸرلەۋ عانا. ٶيتكەنٸ, وسى اتالمىش كٸتاپتارعا دەيٸن بەكەجان, تاقىرىبىن تاپپاعان دەۋ از, كٶركەمدٸك باعدارى ايقىندالماعان, ال يدەيالىق مۇراتى – تەرٸس, جاڭساق دەمەيٸك, – بۇلدىر, نەمەسە مٷلدەم جوق, دٷنيەگە كٶزقاراسى ٶتە شەكتەۋلٸ, قاتارداعى كٶپتٸڭ بٸرٸ بولاتىن. ەدەبي ورتادا شامالى عانا جازۋشى سانالدى. شىندىعىندا, قازاق سوۆەت ەدەبيەتٸنٸڭ ورتاق دەڭگەيٸنەن تٶمەن ەمەس-تٸ, ال كەيبٸر حيكايات, ەڭگٸمەلەرٸنە, ٷلكەن كٸتابىنداعى جەكەلەگەن ٷزٸكتەرگە قاراعاندا, وزا شابار مٷمكٸندٸگٸ دە بايقالاتىن, ونى ەشبٸر سىنشىمىز تانىمادى, تانىعاننىڭ ٶزٸندە ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ٶرٸسٸ كەڭەيمەس ەدٸ, بەكەجان تٸلەگەنوۆ دەگەن جازۋشى سول قويتورى, كٶنبٸس, ەلەۋسٸز قالپىندا ٶمٸرٸن تٷگەسەر ەدٸ. بەكجاننىڭ دٷنيەگە كٶزٸن اشقان – ورتالىق كوميتەتتٸڭ قىزمەتٸ, ال جازۋشى رەتٸندە كٶتەرگەن – ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸك. ازاتتىقتىڭ ەۋەلگٸ جەمٸسٸ ٷلكەن ەدەبيەتتە كٶرٸندٸ. مۇنىڭ ايقىن مىسالى – بەكەجان تٸلەگەنوۆ شىعارماشىلىعى بولدى دەر ەدٸك» – دەگەن پٸكٸرمەن ساباقتاپتى.
بۇل پٸكٸردٸڭ استارىندا شىندىق تا بار, سونىمەن قاتار شىمبايلىق تا بار. ٶيتكەنٸ, بەكەجان تٸلەگەنوۆ «1969 جىلى شٸلدە ايىندا قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ جاڭا اشىلعان مەدەنيەت بٶلٸمٸنە قىزمەتكە اۋىسقانعا» دەيٸن دە كەڭەستٸك قىسىم مەن ول تۋدىرعان قاسٸرەتتٸ باسىنان كەشٸپ, كٶڭٸلٸنە تٷيگەن بولاتىن. قازاق ۇلتىنىڭ ٷشتەن بٸرٸن جالماعان اشارشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقان ەكە-شەشە ٸشكەرٸ اۋىپ, توقشىلىقتان قولىن ٷزبەگەن ورىس پوسەلكاسىنا قونىس اۋداردى. سول بٸر قييامەتتٸ كٷندەر مەن اشتان ٶلگەن اعايىن-تۋىس, اعا باۋىردىڭ ٶتەۋٸندەي بولىپ,يساعاليۇلى بەكەجان1934 جىلى 10 ناۋرىزدا قازٸرگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى (بۇرىنعى سەمەي) جارما اۋدانىنداعى گەورگيەۆكا (قازٸر قالباتاۋ) سەلوسىندا قىزمەتكەر وتباسىندا دٷنيەگە كەلدٸ.
اتالى, ٸزەتتٸ, كٶرگەندٸ اتا-انانىڭ باۋىرىندا ٶسكەنٸمەن, ارالاس ۇلتتاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قوڭسىسى سٸڭٸپ قالعان كٸرمەلەردٸڭ باسىم ورتاسىندا تەربيەلەنٸپ-جەتٸلۋ دەگەننٸڭ جاپاسى مەن قورلىعىن, ەدٸلەتسٸزدٸگٸ مەن باسىنۋدىڭ زاردابى مەن دىعىن بالالىق شاعى سونداي كٸسٸركەنۋلەر مەن كٸسٸمسۋلەردٸڭ اراسىندا ٶتكەن باستاڭعىلار عانا بٸلەدٸ. ول ورتادا ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ەدەپتٸ-تەربيەلٸ, وقۋ وزاتى-ٷلگٸلٸ, ەدٸلەتتٸ-ادال بولۋ جەتكٸلٸكسٸز, ونداي بييازىلىقتىڭ ٶزٸ كٶزگە تٷرتۋدٸڭ سىلتاۋى بولىپ تابىلادى.ارالاس پوسەلكادا تەرەزەڭ تەڭ بوپ جەتٸلۋ ٷشٸن كٷشٸڭ دە, تٸسٸڭ دە باتىمدى, مىسىڭدى باستىرمايتىنداي مٸنەزدٸڭ يەسٸ بولۋ قاجەت.
سونداي قييامەتتٸ قيياڭقىلاردىڭ ورتاسىندا يىعى شىعىڭقى ٶسكەن, ٶگەيسۋ مەن ٶزٸمسٸنۋدٸڭ اراسىنداعى تايتالاس پەن تارتىستى كٶرٸپ, تٷڭٸلٸپ-تٷلەپ جەتٸلگەن بەكەجان يساعاليۇلىنىڭ كەيٸنگٸ سانالى ٶمٸرٸندە ساباسىنا تٷسكەن ساباز قالپىندا ٶمٸر سٷرۋٸ تابيعي. ٶيتكەنٸ, ول باس اساۋى باسىلماعان «مٸنەزدٸلەردٸ» بالا كەزٸندە ورىنىنا قويىپ, ٶزٸنٸڭ باس اساۋىن سانامەن سابىرلى مٸنەزگە اينالدىرا بٸلگەن ازامات. تىڭعا كەلگەن قيياڭقىلارمەن بولعان ۆاگون ٸشٸندەگٸ قاقتىعىستا ون جٸگٸتكە دەس بەرمەگەن «قيياپاتىن» ساباقتاسى قاليحان ىسقاقوۆ اعامىز جىر ەتٸپ ايتۋدان جالىقپاي-اق ٶتتٸ. ال شامىرقانعان سيرەك بٸر بۇلقىنىسىندا, شىعارماشىلىعىن بىلاي قويعاندا, ٶزٸن باسىنعىسى كەلگەن كەراۋىز ەرٸپتەستەرٸن ون مينۋتتىڭ ٸشٸندە قويدان جۋاس, بەتەگەدەن الاسا ەتكەن اتىرىنۋىن كٶزٸمٸز كٶردٸ. اساۋمىن دەپ جٷرگەن ولار بۇدان كەيٸن بەكەڭنٸڭ جانىنان ٶتكەندە قۇلاعىن قايشىلاۋدان ەرٸگە دەرمەنٸ جەتپەيتٸن.
مٸنە, بالا, بوزبالا بەكەجاندى شىنىقتىرعان سول ارالاس مەكتەپتٸ 1952 جىلى ٷزدٸك بٸتٸردٸ. ەش نەعىلايىنسىز الماتىداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى (قازٸرگٸ ەل-فارابي) قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷستٸ. ەرينە, قالاعاڭ – قاليحان ىسقاقوۆ ەكەۋٸ كٷرەس سەكتسيياسىندا قاتار جاتتىقتى. قازاقستاننىڭ قۇراماسىنا ٸلٸنەر مە ەدٸ, كٸم بٸلسٸن, الماتى قالاسىنىڭ اتىنان بەلدەسٸپ جٷرگەن كەزٸندە, ياعني, ٷشٸنشٸ كۋرستىڭ قىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ مۇز ايدىنىندا ەركەلەي سىرعاناعان بٸر پەرٸشتە قاسىنان زۋ ەتٸپ ٶتە شىقپاسا. ايدىننىڭ بەتٸنە شاڭعىسىمەن ٶرنەك سالعان قۇلىن مٷشەلٸ ەركە ارۋدى كٶرگەن بەتتە بوزبالا بەكەجان كٶزٸن الا المايدى, اربالىپ قالادى. اقىرى, ٶزٸ دە مۇز ايدىنىندا اسىقتاي ٷيٸرٸلەتٸن بۇيرا شاشتى, شىمىر دەنەلٸ, كەز-كەلگەن قاراكٶزدٸ قاراتاتىنداي ٶجەت مٸنەزگە يە بوزبالا بەكەجان ەلگٸ ارۋدىڭ سوڭىنان ٸلەسە قاتارلاسادى, ۇرشىقتاي يٸرٸلٸپ الدىن ورايدى. قالانىڭ دا, بٸر ٷيدەگٸ بالانىڭ دا ەركەسٸ, بۇلا ٶسكەن سافۋرا قىزدىڭ دا كٶز قيىعىنا بۇيرا شاشتى جاس بوزبالا ٸلٸنٸپ جٷرسە كەرەك, ەندٸ ەكەۋٸ جۇپتاسا, قول ۇستاسا مۇز ايدىنىنىڭ بەتٸنە ماحاببات ويۋىن سالادى.
ەكٸ عاشىقتىڭ سول ۇستاسقان ساۋساقتارى جازىلمادى, قاتارىن جازباي جۇپتاسىپ شىن ماعىناسىنداعى باقىتتى ٶمٸر كەشتٸ. سىرىن اشقان بٸر سەتٸندە: «سودان باستاپ مەن دٷنيەدەن باسقا جۇبانىش ٸزدەگەنٸم جوق. ەدەبٸنە – ەدەپپەن, ماحابباتىنا – ماحابباتپەن, ادامگەرشٸلٸگٸنە – ادامگەرشٸلٸكپەن جاۋاپ بەرۋدٸ ٶزٸمە سەرت ەتتٸم. سافۋرا دا كٶڭٸلٸمە قىلاۋ تٷسٸرگەن جوق. شەشەمدٸ اۋىلدان الدىرىپ, ايالاپ ۇستادى, اقىرعى ساپارعا دا ٶزٸ اتتاندىردى. اتا-ەنەم ەكەۋمٸزدٸ تەڭ مەپەلەدٸ. مەن بار سىرىمدى ٸشٸمدە ۇستاپ, كٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە قاياۋ تٷسٸرمەۋدٸ ٷيرەندٸم. ەيتپەسە, مٸنەزدٸڭ نەشە تٷرلٸ قۇيىندى بۇرقاسىنىن كٶرسەتۋگە بولاتىن ەدٸ. ال شىعارماشىلىقتىڭ قىزىعىنا ەندٸ تٷستٸم. بۇل مەنٸڭ سافۋرامەن تانىسقاننان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ راحاتتى ازابىم بولدى. بۇرىن قالامدى اقىلعا جەڭدٸرۋگە تىرىساتىنمىن. قازٸر سەزٸمگە ەرٸك بەردٸم. ٶزٸم كٶرگەن پوليگوننىڭ قاسٸرەت كٶشٸن «قارا جەلگە» ارقاۋ ەتكەنٸم سول. ال «الىستا قىرعىن سوعىس بار» اتتى حيكايات مەنٸڭ العاشقى قالامالدى تۋىندىم بولۋى كەرەك ەدٸ. ارا اعايىننىڭ باسىنان كەشكەن جايت. سولارعا زييانى تيمەسٸن, قۋزاۋعا ۇشىراماسىن دەپ كەيٸنگە ىسىرىپ كەلگەمٸن. ەندٸ توسىلمايمىن. سافۋرا دا شەيٸن دەمدەپ, قولپاشتاپ-قوشتاپ وتىر. ول مەن ٷشٸن ٷلكەن دەمەۋ. ال سەن اشىق پٸكٸرٸڭدٸ ايتىپ وتىر», – دەگەنٸ بار ەدٸ.
بەكەڭ دٷنيەدەن وزعان سوڭ دا سافۋرا جەڭەشەمٸز سٷيٸكتٸ جارىن قاس-قاعىم سەتكە ساناسىنان شىعارعان ەمەس. قازٸر دە بەكەڭنٸڭ ەر بەينەسٸن جادىندا جاڭعىرتىپ, جانىندا وتىرعانداي سەزٸنەدٸ. وعان بٸز كۋەمٸز. ال سول بٸر باقىتتى كٷندەرٸ مەن جىلدارىندا, ياعني, 1957-1965 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق «لەنينشٸل جاس» (قازٸرگٸ «جاس الاش») گازەتٸندە ەدەبي قىزمەتكەر, بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ٸستەدٸ. 1965 جىلى مەملەكەتتٸك جۇمىسقا اۋىسىپ, الماتى كالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتٸن اتقاردى. 1968-1969 جىلدارى قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ م.و.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ بولىپ ٸستەپ, ەدەبيەتتانۋ مەن سىن جانرىندا بەلسەنە ەڭبەك ەتتٸ. فيلولوگييا عىلىمى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعادى.
مٸنە, سودان كەيٸن بارىپ قانا: «جەكە بٸر ادامنىڭ عۇمىربايانىنا عانا ەمەس, بٷكٸل قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جاڭا دەۋٸرٸ – بەتۇرىس كەزەڭٸنە قاتىستى, اسا مەندٸ دەرەك», «سول كەزدەگٸ تەجەۋسٸز بيلٸك تۇتقاسى قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنە, ياعني, تسك-عا قىزمەتكە الىندى».1969-1971 جىلدارى قازاقستان وك-نٸڭ مەدەنيەت بٶلٸمٸنٸڭ نۇسقاۋشىسى, ەدەبيەت سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ (1971-1975) بولدى.
«راس, بۇل جەردە بەكەجاننان بۇرىن دا, كەيٸن دە تالاي ەيدٸك قالامگەرلەر قىزمەت اتقارعان. بٸراق سولاردىڭ ەشقايسىسى دا, مٸنە, سوۆەت ٶكٸمەتٸ, كومپارتييا قۇلاعالى توعىز جىل بولدى, ٶزدەرٸ جۇمىس ٸستەگەن مەكەمە, سوۆەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ, پارتييالىق ٶكتەمدٸك تۋراسىندا سىر اشپاعان, ەشتەڭە ايتپاعان قالپىندا كەلەدٸ. ەندٸ ايتقانىمەن مەنٸ جوق, اشقانمەن قىزىعى جوق. جٷيەسٸن تاۋىپ, جەرٸنە جەتكٸزسە مەنٸ بولار, قىزىعى دا بولار, ەلەمدٸك تاقىرىپ ەشقاشان توزبايدى, جٷز جىلدان سوڭ جازىلسا دا ماڭىزىن جويمايدى, بٸراق بۇل تاراپتا قازاقتا العاش قالام تارتقان – بەكەجان. ەلبەتتە, العاشقىنىڭ بەرٸ ابىرويعا باستاي بەرمەيدٸ. جاي عانا بٸرٸنشٸ ەمەس, بٸرەگەي بولۋعا تيٸس. بەكەجاننىڭ وسى ورايداعى شىعارمالارى بۇل شارتقا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدٸ» – دەپ م.ماعاۋين تٷيٸپ ايتقانداي, بەكەڭنٸڭ – بەكجان تٸلەگەنوۆتٸڭ سول شىعارمالارىنىڭ جازىلعانىنا قازٸر شيرەك عاسىر ٶتتٸ جەنە بۇل پٸكٸردٸڭ بٸلدٸرٸلگەنٸنە دە ىندىم ۋاقىت بولدى, بٸراق جازۋشى بەكەجاننىڭ شىعارمالارىنىڭ ورىنىن تولتىرعان تۋىندى دٷنيەگە ەلٸ كەلگەن جوق. ەندٸ كەلۋٸ دە نەعايبىل. ٶيتكەنٸ, تۇيىق تا قۇپييا ٶمٸردٸڭ جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ دەنٸ ٶمٸر كٶشٸنەن ٶتٸپ كەتتٸ.
بۇدان كەيٸن, بەكەڭ – بەكجان تٸلەگەنوۆ 1975-1988 جىلدارى ارالىعىندا, ون ٷش جىل بويى قاتارىنان «جۇلدىز» جۋرنالىنىن باس رەداكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى بولدى. مٸنە, بۇل ٶمٸر – بٸزگە ەتەنە تانىس. بۇل جيىرما جىل جالپى بەكەڭنٸڭ عانا ەمەس, سول جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا قىزمەت ەتكەندەردٸڭ دە, ونىڭ ٸشٸندە قولتىعىنىڭ استىندا قامقورلىعىن كٶرٸپ ٶسكەن مەنٸڭ دە «جۇلدىزدى جىلدارىم» بولدى. ول تۋرالى ٶزٸنٸڭ «ەدەبيەت – مەنٸڭ ٶمٸرٸم», «جۇلدىزدىڭ» جۇلدىزدارى» اتتى ەسسەسٸندە سونداي بٸر عانيبەتتٸك جىلىلىقپەن ەسكە الدى. سول بٸر كەزەڭ – «جۇلدىزدىڭ» جۇلدىزدارى» دەسە – دەگەندەي, جانارتاۋلى جىلدار, العاۋسىز ايلار, قيماس كٷندەر ەدٸ. اقىندىقتىڭ دا, اقىندىق مٸنەزدٸڭ دە اق تا ناق پەرەنٸ عافاكەڭ – عافۋ اقىن قايىربەكوۆ, ناعىزدىڭ نىعىزى احاڭ – احات جاقسىباەۆ, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەربۇعىسى وراعاڭ – ورالحان بٶكەي, مارشالداي ماڭعاز مارشال ەبدٸحالىقوۆ, «وتقا قويعان قىزىل قۇمعانداي» قورمال كەرٸاعاڭ – كەرٸباي احمەتبەكوۆ, تٷندە رومان جازىپ, كٷندٸز پوەزييا مەن پۋبليتسيستيكانى وقيتىن سوفىەكەڭ – سوفى سماتاەۆ, «سۋ تۋرالى سۋ روماندى» شايقاپ كٸلەگەي شىعارعان قاجەكەڭ – قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ, بەتٸنٸڭ قىزىلى وڭبايتىن, قويدان جۋاس قيياڭقى سايىمجان ەركەباەۆ, پاراسات پەن پايىمى تەڭ, اقىل ايتۋدان جالىقپايتىن ساعات ەشٸمباەۆ, جاراتىلىسى جايساڭ, مٸنەزٸ تۋرا بيگە تارتقان, بٸر كٷندە قىزمەتتەن ٷش رەت شىعارىلىپ, ٷش رەت قايتا الىناتىن جاراسقان ەبدٸرەشەۆ, «سٷيگەنٸ ٷشٸن كٷيٸپ» كەتٸپ جٷرەتٸن, عافاكەڭنٸڭ كٶكباۋىرى – شٶمٸشباي ساريەۆ, «ەرٸ تەنتەك, ەرٸ دانىشپان» – رافاەل نييازبەكوۆ, بٸرەسە – جٷرەگٸن, بٸرەسە – جۇدىرىعىن الا جٷگٸرەتٸن بايانعالي ەلٸمجانوۆ, «ويدىڭ تەرەڭٸنەن بوي تارتقان» تۇرسىنجان شاپاي قاي ورتانىڭ دا اجارىن اشاتىن جايساڭدار مەن قاسقالار, مارقاسقالار ەدٸ.
تۋمىسى مەن بٸتٸمٸ, مٸنەزٸ مەن جٷرٸسٸ, تالانتى مەن تالعامى, ورتاسى مەن ورتاعى, جاسى مەن جان جاسىنى بٸر-بٸرٸنە مٷلدە قاراماقايشى ادۋىندى تالانت يەلەرٸنٸڭ باسىن «بٸر قازاندا» ۇستاۋ ٷشٸن دە مىس, كٶڭٸلگە قاياۋ سالمايتىن ەدٸل قاتالدىق پەن اعاجايلىق كەرەك كەرەك ەدٸ. ال مۇنداي مٸنەزگە بەكەڭ – بەكەجان يساعاليۇلى باي ەرٸ كەڭ بولاتىن. ادامنىڭ ادامگەرشٸلٸك سەزٸمٸن بەرٸنەن جوعارى قوياتىن. سەنگەن ادامىن سىيلاي دا بٸلەتٸن, قازاقشا تٸركەسپەن ايتقاندا, تانىعانىنان كٶز جازبايتىن. بٸرەۋدٸڭ مۇڭىنا مۇڭىن قوسا بٸلەتٸن. ول كٸسٸنٸ مٷلدەم تانىمايتىن كەزٸمدە, جالعىز قارىنداسىم مەزگٸلسٸز سولعاندا سايىن مۇراتبەكوۆ, اسقار ەگەۋباەۆ ٷشەۋٸنٸڭ قالانىڭ سىرتىنداعى پەتەرگە كٶڭٸل ايتىپ كەلگەنٸن ۇمىتپايمىن. ال «بەسقاراگەر» اتتى حيكاياتىمدى جۋرنالعا جارييالاردا مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ جاستىق كەشۋٸنەن ەلەس بەرەتٸن بٸر تاراۋىن الىپ تاستادى. مۇندا تۇرعان ەشقانداي ساياسي دا, ٶمٸرباياندىق تا ٶرەسكەلدٸك جوق ەكەنٸن ورالحان اعا ەكەۋمٸز دەلەلدەۋگە تىرىسقانىمىزدا: مەن ودان قاۋٸپتەنٸپ تۇرعامىن جوق. لەيلە مۇحتارقىزى بٸر اياۋلى ادام, سونىڭ كٶڭٸلٸنە شٸركەۋ تٷسٸرٸپ الامىن با دەپ تۇرمىن. مۇنى مەنٸڭ اعالىق ٶتٸنٸشٸم دەپ ەسەپتەڭدەر – دەگەنٸ ەسٸمدە. مٸنە, بەكەڭنٸڭ جانى ەركٸمنٸڭ كٶڭٸلٸنە شٸركەۋ تٷسٸرگٸسٸ كەلمەيتٸن وسىنداي نەزٸك ەرٸ تازا ەدٸ.
قالامعا كەلگەندە سونشاما ساق بولعانىمەن دە, تٸرشٸلٸكتەگٸ ەتەكباستى الىپ-قاشپاعا مەن بەرمەيتٸن. بەكەڭنٸڭ بۇل مٸنەزٸ ٶزٸنە قاراتا جەلەۋسٸز جالاڭ سٶزدٸ يمەنبەي ايتۋعا سەبەپ تە بولدى ما دەپ ويلايمىن. ٶزٸ «اقىلىمەن جەڭٸپ» قالىپتانعان, سىرتتاي قاراعاندا بٸرتوعا كٶرٸنەتٸن بۇل مٸنەزٸن ارا اعايىن بولماسا, ارالاسپاعان ادامدار تٷسٸنە بەرمەيتٸن, ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر دە سول پٸكٸرٸن ۇستاپ قالعان قالامگەرلەر بار. قانداي ەدٸلەتسٸز سٶزدٸ ەستٸسە دە: ايتا بەرسٸن – دەيتٸنمەن تىناتىن. ٶزٸنٸڭ بٸر ادام تۋرالى قالىپتاسقان پٸكٸرٸن ەش ٶزگەرتپەيتٸن. جازۋشىلاردىڭ اراسى سٶز باققان ورتا بولسا دا, كٶلدەنەڭ سٶزگە نازار اۋدارمايتىن. تٸپتٸ بٸرەۋلەردٸڭ ٶرەسكەل مٸنەزٸن كٶرسە دە كەڭدٸكپەن, كەشٸرٸممەن قارايتىن. جاۋاپقا تارتاتىنداي, سەن كٸمسٸڭ, مۇنىڭ نە دەيتٸندەي قۇزىرلى بيلٸك قولىندا تۇرسا دا, ەشكٸمنٸڭ بەتٸنە شٸركەۋ تٷسٸرمەدٸ.
سەكسەن التىنشى جىلعى وقيعادان سوڭ ولجاسقا جابىلعان جالالار مەن قۋزاۋلار بەكەڭدٸ دە اينالىپ ٶتپەدٸ. تٸپتٸ باسىنعىسى كەلگەندەر دە بولدى. سونىڭ كەيبٸرٸ ٶزٸ سەنگەن ادامدارى ەدٸ. جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, ەكٸ جٷز جيىرما مىڭ تارالىمى بار جۋرنالدىڭ باس رەداكتورىنىڭ قاشان جۇمىسقا كەلٸپ, قاشان جۇمىستان كەتكەنٸن قاداعالاۋ, سٶز تەرۋ سەكٸلدٸ ورتالىق كوميتەتكە جاراسپايتىن, جازۋشىلار وداعىنا جات جەنە ٶرەسكەل سۇعاناقتىق تانىتقان شاقتار دا بولدى. سونداي سۇعاناقتاردىڭ سىپسىڭىمەن ورتالىق كوميتەتتەن تٷسكەن نۇسقاۋعا بايلانىستى, تەرٸمدە جاتقان بەرقايىر امانشيننٸڭ – ماحامبەت, حاسەن ەدٸباەۆتٸڭ – وتىرار تۋرالى روماندارىنداعى رۋ, حان, ورىس, بولىس, ۇلت, قازاق, ٸشٸمدٸك دەگەن سٶزدەردٸ بٷكٸل رەداكتسييا بولىپ بٸر اي جابىلىپ كٷنٸ-تٷنٸ وقىپ, ەبٸگەرگە تٷسكەنٸمٸز ەلٸ ەسٸمدە. سوڭعى جىلدارى شىعارمانى قولجازبا كٷيٸندە ەمەس, تەرٸمگە كەتكەن سوڭ قارايتىن مۇنداي پارىقسىز جايلار جيٸلەپ كەتتٸ. جٸگٸتتەردٸڭ بارلىعى ىسىلعان قالامگەر بولعاندىقتان دا, بەكەڭە ەش سٶز كەلتٸرمەدٸ. سوندا دا جارييالانعان ماقالالاردىڭ ٸشٸندە الىنىپ تاستالعان بٸرەن-ساران وقيعالار كەزدەستٸ. ال بۇل دەگەنٸڭٸز رەداكتسييا ٷشٸن قوسىمشا شىعىن ەدٸ.مۇنىڭ تٷبٸرٸن بەكەڭ جاقسى بٸلدٸ, ٶزٸنٸڭ سەنگەن ادامدارىنىڭ سولقىلداقتىق تانىتقانى جانىنا قاتتى باتتى. سوندا دا تٸس جارىپ لەم دەمەدٸ. سول قولىنا ۇستاعان قالامىن قاعازعا باتىرا باسىپ, قولجازبالاردى وقىپ وتىرا بەرەتٸن. شەشەسٸ مارقۇم دٷنيەدەن وزعاننان كەيٸنگٸ قاتتى بٸر قوبالجىعان تۇسى وسى بولدى.
جالپى, ٶمٸردە وسىنداي كەڭقولتىق بەكەڭ قولجازباعا كەلگەندە سونداي ساق, قىراعى, بٸربەتكەيلٸك تانىتقانىمەن دە, ادامعا, ەسٸرەسە, جازۋشى-اقىندارعا سونداي بٸر جومارت, كەشٸرٸمشٸل كەڭدٸكپەن قارايتىن. جازۋشى اتاۋلىنىڭ ەركٸندٸكتٸ سٷيەتٸنٸ, ەركٸن جٷرٸپ, ەركٸن سٶيلەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. جازۋشىلار وداعىنىڭ ٸشٸندە ولار ٶزدەرٸن تٸپتٸ ەركٸن, بەيساۋات, شامكٶستٸكپەن ۇستايتىن. سونداي قاعىتپالارعا «جۇلدىزدىڭ» جۇلدىزدارى دا ٸلٸكپەي جٷرمەيتٸن. بەكەڭ سونىڭ بٸر دە بٸرٸن بايقامايدى ەمەس, بايقاماعانسيتىن. كەيدە, ٶرٸسٸمٸزدٸ تىم كەڭگە سالىپ جٷرگەن كەزدە شاقىرا قالاتىنى بار. يمەنٸپ, سىرتقا بوي تارتا بەرەمٸز. تەك جاراسقان عانا: بەكەڭ يٸس اڭعارمايدى. تەلتٸرەكتەپ تۇرماساڭ بولدى. كٸرە بەر – دەپ قايمىقپاي كٸرە بەرەتٸن. جىلدار ٶتكەندە وسى جايدى وڭاشادا ايتقانىمدا, كٷلٸپ قويىپ:
– نەگە بٸلمەيٸن, بٸلەمٸن. جازۋشى بولعان سوڭ ونداي مٸنەزسٸز ٶمٸر سٷرۋ دە قيىن. قالامگەرگە ەركٸندٸك جاراسادى. مىسالى, سەنٸڭ ون كٷن كەرەكۋگە كەتٸپ قالعانىڭدى, ورالحان مەن احات قانشا جاسىرسا دا, بٸلدٸم, بٸراق بٸلمەگەنسٸدٸم. ٶمٸر بولعان سوڭ ونداي-ونداي بولىپ تۇرادى. جۇمىستى تيياناقتى ورىنداسا – جازۋشىعا ودان ارتىق قانداي تالاپ قويۋعا بولادى. مەن دەمالىستا جٷرگەندە عافاكەڭنٸڭ بٸر كٷندە جاراسقاندى قىزمەتتەن ٷش رەت شىعارىپ, ٷش رەت قايتا قابىلداعانىن دا بٸلەمٸن, كٷلدٸم دە قويدىم. اقىندار سٶيتٸپ ٶزارا نايزاعايلاسا شارپىسىپ الماسا, زەرٸگٸپ قالۋى دا مٷمكٸن. وداقتىڭ قىزىعى سول ەمەس پە. سەنٸڭ عانا ٷستٸڭنەن ەمەس, بارلىعىڭنىڭ ٷستٸڭنەن قانشاما ارىز تٷستٸ, ورتالىق كوميتەت ماعان قىزمەتتەن شىعارۋ تۋرالى دا قۇلاققاعىس تا ەتتٸ. مەن ولارعا: ەر جازۋشىنىڭ پٸكٸر جەنە شىعارماشىلىق ەركٸ بار. مەن ولار دايىنداپ بەرگەن قولجازبالاردىڭ ساپاسىنا عانا جاۋاپ بەرەمٸن. جەكە جازۋشىلىق ٶمٸرلەرٸنە ارالاسۋعا قۇقىم جٷرمەيدٸ. شىعارماشىلىعىن تالقىلايتىن – ەدەبي سەكتسييالار, جەكە باسىن قارايتىن جازۋشىلار وداعى بار – دەپ جاۋاپ بەرەمٸن. بۇرىن ورتالىق كوميتەتتە ٸستەپ, ونداعىلار ارالاساتىن ٸستٸڭ اياسىن بٸلگەندٸكتەن دە, ولار مەنٸ تەرەڭدەپ قاۋزامايتىن. جالپى, جٸگٸتتەرگە ريزامىن – دەگەنٸ بار.
سوندا عانا بارىپ, ٶزگەلەر ٷشٸن دە, ٶزٸم ٷشٸن دە قىمسىندىم. ورىندى قىمسىنۋ, ورىندى ۋەج ەدٸ. وسىنى كەيٸن جٸگٸتتەرگە ايتقانىمدا, تاڭىرقاپ, ەر قايسىسى ٶزٸنٸڭ باسىنان كەشكەن جاسىرىن حيكايالارىن ايتىپ: شىنىندا دا ۇيات بولعان ەكەن, بٸز عوي, بەكەڭنٸڭ بٸلمەي قالعانى قانداي جاقسى بولدى – دەپ مەز بولىپ جٷرەتٸنبٸز. سوندا قانداي ەركٸن ٶمٸر سٷرگەنبٸز – دەستٸ. ٷلگٸلٸ تەمسٸل ەمەس, ساعىنىشتان, جانى جومارتتىڭ كەڭدٸگٸنە سٷيٸنٸشتەن تۋعان العاۋ سەزٸمٸ بۇل.
ول تۇستا وداقتاعى كەز-كەلگەن لاۋازىم يەسٸ مەن باسپاسٶز باسشىسى تۋرالى ەدەبي پٸكٸرلەر جارييالانبايتىن, ول پارتييالىق ەتيكاعا جات دەپ ەسەپتەلەتٸن. مارقۇم ورالحان: – شىعارمامىزعا پٸكٸر ەستۋ ٷشٸن «جۇلدىزدان» كەتۋٸمٸز كەرەك پە? باسپاعا بارساق – باسپادا ٸستەيدٸ دەپ كٸتابٸمٸزگە شەكتەۋ قويادى, ەدەبي باسىلىمدا ٸستەسەك, شىعارمامىز تۋرالى جازىلعان پٸكٸردٸ شىعارمايدى. سوندا بٸز قايدا بارىپ قىزمەت ٸستەۋٸمٸز كەرەك – دەپ كەدٸمگٸدەي ۋەج بٸلدٸرەتٸن. سول سەبەپتەن دە ون جىلدان استام بويى پارتييا قىزمەتٸندە, ون ٷش جىلدان استام «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ٸستەگەن بەكەجان تٸلەگەنوۆتٸڭ شىعارمالارى قاقىندا باسپاسٶز بەتٸندە جيىرما جىلداي ەشقانداي پٸكٸر بٸلدٸرٸلگەن ەمەس. ەيتپەسە, مۇحتار ماعاۋين ايتقانداي, ونىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ٶزٸ «ٶزگەلەردەن وزا شاباتىن» مٷمكٸندٸكپەن جازىلعان ەدٸ. تەك بٸزدٸڭ «ۋاقىت» ديلوگيياسى تۋرالى رەتسەنزييامىزدىڭ كەزٸندە «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعانى بار. سوندىقتان دا, رەتٸ كەلٸپ تۇرعاندا, سول بٸر ولقىلىقتاردىڭ ورىنىن تولتىرۋ ٷشٸن بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىنان حاباردار ەتە كەتكەننٸڭ ەش ارتىقتىعى جوق شىعار دەپ ويلايمىن.
«بولاشاق كلاسسيك جازۋشى» (م.ماعاۋين) بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى 1959 جىلدان باستالدى. ونىڭ ەڭگٸمەلەرٸ مەن حيكاياتتارى سول تۇستاعى مەرزٸمدٸك باسپاسٶزدە ٷزدٸكسٸز جارييالانىپ تۇردى. «تاڭ نۇرى» اتتى العاشقى جيناعى 1966 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. اۋىل ٶمٸرٸنٸڭ ەلۋٸنشٸ جىلدارداعى قاراما قايشىلىق پەن پسيحولوگييالىق تارتىسقا تولى تٸرشٸلٸگٸن شىنايى سۋرەتتەگەن «كٶكتەم دە ىزعارلى» جەنە «جاناما جاعاسىندا» اتتى پوۆەستەرٸ بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ بولاشاقتاعى شىعارماشىلىق جولىنىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ بەردٸ. بۇل تۋىندىلار جازۋشىنىڭ ەپيكالىق روماندارىنىڭ تاقىرىپتىق نەگٸزٸن قالادى. تامىرلاس تاقىرىپتى سۋرەتتەي وتىرىپ, قالامگەر ٶز تۋىندىلارىندا قازاق حالقىنىڭ سان قيلى تاعدىر تالقىسىنا تٷسكەن كەزەڭدەرٸندەگٸ پسيحولوگييالىق تولعانىستار مەن جاندٷنيە يٸرٸمدەرٸن شىنايىلىقپەن بەينەلەدٸ.
جازۋشىنىڭ كەزەڭدٸ ەرٸ كەڭ تىنىستى شىعارماسىنىڭ بٸرٸ «ۋاقىت» جەنە «اققاينار» ديولوگيياسى بولىپ تابىلادى. قالامى ۇشتالىپ, كەمەلٸنە كەلگەن تۇسىندا جازىلعان «ۋاقىت» رومانى ب.تٸلەگەنوۆتىڭ الىمدى سۋرەتكەر ەكەنٸن تانىتتى. ەكٸ كٸتاپتان تۇراتىن بۇل شىعارمادا اۆتور ٶزٸنٸڭ العاشقى شىعارمالارىنداعى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ تاريحي ٶمٸربايانى مەن تاعدىرلى تۇلعاسىنىڭ تٷپ تامىرىنا ٷڭٸلدٸ. تٷرلٸ كٶزقاراستار مەن تانىم قايشىلىعىنا تاپ بولعان جانداردىڭ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق تەبٸرەنٸستەرٸ مەن رەنٸشتەرٸن, ٶز اراسىنداعى تارتىستىڭ سەبەپتەرٸن استارلى ەمەۋٸرٸنمەن جەتكٸزە وتىرىپ, ولاردىڭ تاعدىرىنا تاڭبا سالعان زامان مەن ۋاقىتتىڭ ٶكتەمدٸگٸن, ەدٸلەتسٸزدٸگٸن جان-جاقتى اشتى. كەيٸپكەرلەردٸڭ مٸنەز قاقتىعىستارى ارقىلى ادامدى رۋحاني بوستاندىعى مەن باس ەركٸنەن ايىرۋعا مەجبٷر ەتكەن قوعامنىڭ ەزگٸسٸن كٸشكەنتاي كەيٸپكەرلەردٸڭ قارىم-قاتىناسى ارقىلى شەبەر سۋرەتتەدٸ.
«ۋاقىت» پەن «اققايناردىڭ» وقيعاسىمەن تٸكەلەي ٶزەكتەسٸپ, كەيٸپكەرلەر بەينەسٸ تولىعىپ, سومدالا تٷسكەن. بۇل قالامگەردٸڭ ٷلكەن ماقساتىن, ٸرگەلٸ ٸزدەنٸسٸن تانىتادى. كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ وقيعاسىن, ۇرپاقتاردىڭ ٶزگەرگەن كٶزقاراسىن, ٶركەندەگەن ٶڭٸر مەن ٶمٸردٸ ساباقتاستىرا سۋرەتتەۋدٸ مۇرات تۇتقان.
قاھارماننىڭ سانا-سەزٸمٸن, جان دٷنيەسٸن, ٸس-قيمىلىن كٶركەم تٸلمەن بايانداي وتىرىپ, شىندىقتىڭ شىمىلدىعىن اشىپ, وقىرماندى تولعاندىرادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ «اققاينار» رومانى پسيحولوگييالىق تولعانىسقا جەلٸ تارتقان, ٸشتەي سارالاۋعا (ۆنۋترەننەي اناليز) قۇرىلعان ەلەۋمەتتٸك استارى مول شىعارما.
وقيعانىڭ ٶزەگٸنە ليريكالىق شەگٸنٸستەر مەن تەبٸرەنٸستەر ٶزەكتەسە ٶرٸلٸپ, ٶمٸر سٷرۋدٸڭ مەنٸن تٸرشٸلٸكتەگٸ كٶرٸنٸستەر ارقىلى تۇجىرىمداپ, تولعانادى. باستاپقىدا ستيحييالى تٷردە تۋىنداعان سەلمەن مەن جۇمابەكتٸڭ نارازىلىعى جان اشۋىنا ۇلاسىپ, قاقتىعىسقا جەتەلەيدٸ. سان رەت ساعى سىنىپ بارىپ, قاتەلەسە جٷرٸپ ەدٸلدٸكتٸڭ شۇعىلاسىنا قول سوزعان, جەكە باسىنىڭ قايشىلىعى كٶپ, ەكٸ ادامنىڭ اراسىنداعى كەكتٸ قۋامىن دەپ جٷرٸپ, تاپتىق كٷرەسكەر دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلگەن كەيٸپكەر – سەلمەن. ونىڭ مٸنەز-قۇلقى, ٸس-ەرەكەتٸ ەۆوليۋتسييالىق جولمەن ٶسە وتىرىپ, رۋحاني تٷلەيدٸ. دٷنيەدەگٸ پىسىقتىققا, ەدٸلەتسٸزدٸككە جانى قارسى, ەلسٸزدٸ باسىنعانداردىڭ وزبىرلىعىنا مويىنسىنعىسى كەلمەيدٸ. كەكتەنگەن جاۋىنىڭ جاعاسىنان الاتىن ٶر مٸنەز, ەرٸ اڭعال. ونىڭ وسى مٸنەزٸن ومار سيياقتى زىمييان, دٷنيەقوڭىز, ايلاكەرلەر يٸنٸن تاۋىپ پايدالانىپ, سەلمەننٸڭ قولىمەن وت كٶسەپ, ەل اراسىنا ٸرٸتكٸ سالادى. ەردەلٸدە كەتكەن ەسەسٸن قايىرۋ نيەتٸمەن بارىمتا مەن قارىمتانىڭ قىرسىعىنا شىرمالىپ, اقىرى وماردىڭ قۇرعان تۇزاعىنا تٷسەدٸ. اباقتىعا ايدالادى.
وسى ارادا اۆتور ٶز كەيٸپكەرٸنٸڭ ەۆوليۋتسيياسىنىڭ تانىمدىق تٷسٸنٸگٸن كەڭەيتە وتىرىپ, قانعا سٸڭگەن ەدەت پەن ۇلتتىق پسيحولوگييانىڭ ىقپالىن دا اشادى. قانشاما ازاپتى باسىنان ٶتكٸزسە دە سەلمەننٸڭ اۋىلعا ورالعاندا كەك قايتارماق ويمەن بارىمتاعا قاتىسۋى سونى تانىتادى. شىندىقتىڭ اششى ساباعى سەلمەننٸڭ ٶمٸرٸن سونى باعىتقا بۇرادى. ۇزاق اداسادى, قاتەلٸككە دە ۇرىنادى. اقتاردىڭ ەسكەرٸمەن قوسا تۇتقىنعا الىنادى.
قاشاندا كٶركەم شىعارمانىڭ كەيٸپكەرلەرٸن جاعىمدى, جاعىمسىز دەپ بٶلۋ شارتتىلىققا, جاساندىلىققا سوقتىرادى. ٶمٸردٸڭ شىندىعىنان الشاقتاتىپ, جالاڭ بايانداۋعا جەتەلەيدٸ. وسى ورايدا سەلمەن بەينەسٸنٸڭ شىنايى شىققانى اۆتوردىڭ ٸزدەنٸسٸن تانىتادى. باستاپقى تاراۋداعى بارىمتاشى سەلمەننٸڭ مٸنەز-قۇلقى, «جالعىز كٶزٸمەن جان-جاعىن جالماعان» قاتىگەز سەلمەننٸڭ قىلىقتارى وقىرمان جٷرەگٸنە تٸكەندەي قادالادى. بٸرٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ سوڭىندا جاپان تٷزدە, تٷن ٸشٸندە قانسىراپ دالادا قالعان شاعىنداعى سەلمەننٸڭ ٸشكٸ مونولوگتارى ونىڭ رۋحاني كٷيرەگەندٸگٸن, قالعان ٶمٸرٸندە باسقاشا مۇراتپەن, ٶزگە ەۋەنمەن عۇمىر كەشۋ قاجەتتٸگٸن مەڭزەيدٸ. پسيحولوگييالىق تولعانىسقا قۇرىلعان وي اعىمى ارقىلى دٷنيەگە دەگەن كٶزقاراسىنىڭ ٶزگەرگەندٸگٸن, بۇرىنعىشا تٸرشٸلٸك ەتۋدٸڭ بولمايتىنىن تٷسٸنەدٸ. وقىرمان سەلمەننٸڭ ٶمٸرتانىمىندا باسقاشا ۇعىم مەن تۇجىرىمنىڭ ۇشقىن اتارىن سەزگەندەي.
ول ٶتكەن ٶمٸرٸنە ەسەپ بەرٸپ, ٶز قاتەلٸگٸن مويىندايدى. اشىنادى. بٸراق قانداي ەرەكەت ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن بٸلمەيدٸ. بۇيرىققا تٸرەلٸپ, داعدارىسقا ۇشىرايدى. تەك اۆتوردىڭ: «...مىنا ساقا بٷركٸت تە بٸراز نەرسەنٸ كٶرٸپ, تالايدى باستان كەشٸرٸپ, تالاي ۋاقيعالاردىڭ كۋەسٸ بولعان شىعار-اۋ. مىنا, قىرتىسى تاپتالىپ, مٷيٸزدەي قاتقان جەر بەتٸندە نەلەر بٸر قىرعىن وقيعا, سانسىز توبىر ٶتٸپ, تالاي جىر جىرلانىپ, قىبىرلاعان تالاي جان زار يلەمەدٸ دەيسٸڭ بە. بۇل جازىقتىڭ تٶسٸندە نەلەر بٸر قۋانىش, توي-دۋمان, ازالى قايعى تٸزبەكتەلٸپ ٶتٸپ جاتادى. ادال نيەت جاقسى ٸس, زورلىق-زومبىلىق, قييانات قوسا جٷرگەن بولار. سونىڭ بەرٸن بيٸكتەن شولىپ, تٶبەدەن قاراعان شىعار-اۋ مىنا قىران», – دەگەن سۋرەتتەۋٸنەن سەلمەننٸڭ مىناۋ دٷنيەگە سونى تٷسٸنٸك-تٷيسٸكپەن قاراعانىن, سەزٸم ەلەمٸنٸڭ جاڭعىرعانىن اڭعارىپ, كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸن دالا قىرانىنىڭ تاعدىرىمەن شەندەستٸرٸپ, سيمۆوليكالىق استارلى وي ايتادى. جارالى قىران – سەلمەن. ال كٶكتەگٸ قۇس – انىق بولاشاق مۇراتى, ەرتەڭگٸ ەسەيگەن, ٶمٸردٸڭ كٷنشۋاعى مەن كٶلەڭكەسٸن قاتار باجايلايتىن, بايسالدى سەلمەن.
شەندەستٸرۋ, سيمۆوليكالىق بەينە ارقىلى تٷيٸندەۋ – كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ سونى جاڭالىق ەمەس. بٸراق, سونى ۇتىمدى پايدالانىپ, قاجەتتٸ جەرٸندە كٸرٸكتٸرۋ – قالامگەردٸڭ تالعامىنا بايلانىستى. بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ بۇل كٶركەمدٸك شەشٸمٸ بٸرٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ وقيعاسىن قورىتىندىلاپ, پسيحولوگييالىق يٸرٸمنٸڭ اعىسىمەن سەتتٸ تٷيٸندەگەن. وسىنداي فورمالىق قۇبىلتۋلار رومانداعى قاقتىعىستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەنٸن تەرەڭ سىپاتتاپ, كەيٸپكەردٸڭ كٷيٸنٸش-سٷيٸنٸشٸن جان-جاقتى جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك جاساعان.
روماننىڭ وقيعاسى ەكٸ جەلٸمەن دامىپ, شيراتىلا ەسٸلٸپ, كٷرمەۋٸ كٷردەلەنٸپ, قاقتىعىستار مەن قارىم-قاتىناستاردا ەلەۋمەتتٸك-تاپتىق سىپاتتار دارالانا كٶرٸنەدٸ. وماردىڭ پسيحولوگيياسى قازاق بايلارىنىڭ ساراڭدىعى مەن باقاي قۋلىعىنا سەيكەس ٶرٸلسە, يگناتتىڭ بويىندا بۇل قاسيەت باسقاشا قىرىمەن قىلاڭ بەرەدٸ. ونىڭ ايلاسى تەرەڭ تامىر الىپ, تۇڭعيىققا جەتەلەيدٸ. الىستان ارباپ, ٸشتەن تىنادى.
بٸراق ەكٸ الىپقا ورتاق نەرسە – دٷنيەقوڭىزدىق, قاندارىنا سٸڭگەن وزبىرلىق. ەكەۋٸنٸڭ ايلا-تەسٸلٸ بٸر-بٸرٸنەن اسىپ تٷسەدٸ. ٶزارا باقتارىن تالاستىرسا دا رەتٸ كەلگەندە تٸزە قوسىپ قيمىلداپ, قانقۇيلى ەرەكەتتەردٸ جٷزەگە اسىرادى. استىقتى وماردىڭ قوي قوراسىنا جاسىرادى, ال يگنات ونىڭ ۇرلىق مالىن سٸڭٸرٸپ بەرەدٸ. سٶيتە تۇرا سىرتتارىنان ساتىپ, اس ۇسىنىسا وتىرىپ, ساپتاياقتىڭ سابىنان قاراۋىل قارايدى. زۇلىمدىق مٸنەزدەرٸ روماندا نانىمدى كٶرسەتٸلەدٸ. التىنعا تالاسقان ستەپاننىڭ ٶز ەكەسٸ يگناتتى ٶلتٸرۋٸ, ال قىسىلتاياڭ شاقتا قاراباقايدىڭ وماردى تاستاپ قاشىپ كەتۋٸ – بۇلاردىڭ بويىنداعى ادامگەرشٸلٸكتەن گٶرٸ ازعىندىقتىڭ, ساليقالىلىقتان كٶرٸ ساتقىندىقتىڭ, ٶمٸردەن كٶرٸ پىسىقتىقتىڭ قاسيەتٸ باسىم ەكەندٸگٸن ەشكەرەلەيدٸ. ەكٸ ۇلدىڭ ايارلىق مٸنەزدەرٸ ەكە تەربيەسٸنٸڭ ەسەرٸ. ولاردىڭ بويىندا مەيٸرٸم, اياۋشىلىق, وتاندى سٷيۋ سيياقتى يگٸ نيەت جوق, دٷنيە, بايلىق, اتاق-داڭققا قۇمارتۋ باسىم. ەكەلەرٸ ولاردى وسىعان باۋلىعان. اقىرى ٶز بالالارىنىڭ قولىنان قازا تابادى. اۆتور ەكە-بالا اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى نانىمدى سۋرەتتەگەن. ولاردىڭ رۋحاني كٷيرەۋٸ شىنايى شىققان.
«اققاينارداعى» ەرەكشە نازار اۋدارتاتىن, از سۋرەتتەلسە دە بٸردەن جادىڭدا جاتتالىپ قالاتىن ەكٸ وبراز بار. ول – ساۋاتتى, سىرتقا سىرىن بەرمەيتٸن مىرزاش پەن اۋزىن اشسا كٶمەكەيٸ كٶرٸنەتٸن, ەسپە دە, بٶسپە مٸنەزدٸ تىنىشباي. ەكەۋٸنٸڭ پٸكٸرٸ دە, تٷسٸنٸگٸ دە كەرەعار. ولاردىڭ بەينەسٸ تيپتٸك قاھارمانداردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. مىرزاش بۋرجۋازييالىق قوعامنىڭ تٶل ٶكٸلٸ. ول قيىرعا كٶز تٸگٸپ, الىستى شالىپ, ويىن سىرتقا شىعارماي, ساقتىقپەن قيمىلدايدى. ەش داۋعا ارالاسپايدى. بٸراق جاڭا ٶمٸردٸڭ كٷن سايىن تىنىسى كەڭەيگەنٸنە ٸشٸ اشيدى, الايدا سەسكەنەدٸ. تٸپتٸ قالىڭدىعى گٷلبارشىندى دا قورعاۋعا جارامايدى. اۋىل سوۆەت قىزمەتٸنە ارالاسادى, اشىق ەرەكەتكە ۇمتىلماسا دا, يگنات پەن وماردىڭ تٸلەۋٸن تٸلەيدٸ. تىرناق اراسىنداعى كٸر سيياقتى جاسىرىنىپ قالعان, ەرتەڭگٸ حالىق دۇشپانى وسى مىرزاش. اۆتور ونى ايتپايدى, دەگەنمەندە مىرزاشتىڭ مٸنەزٸ, ٸس-ەرەكەتٸ سونى اڭعارتادى.
تىنىشباي – كەدەي, ايىبى – باسى تاز. وعان ٶزٸن كەم تۇتپايدى. رەتٸ كەلگەندە پاڭسىنادى, ٶزٸنشە كٸسٸمسيدٸ. سەلمەننٸڭ اتىن جەتەكتەگەنگە مەز سۋايتتىعى مەن اۋسارلىعى ٶزٸن كٷلكٸگە قالدىرادى. سىرت قاراعاندا ٸس-ەرەكەتٸ «قالىڭ مالداعى» يتبايدىڭ وبرازىن ەسكە سالادى. ونىڭ: «بەلسەندٸ دەسەڭ – بەلسەندٸمٸن... ٶكٸمەتتٸ قولىمەن ورناتقاننىڭ بٸرٸمٸن. استىما بٸر اساۋ ات مٸنگٸزٸپ, ەل بيلەيتٸن جۇمىس تاۋىپ بەر دەدٸم. سەلمەن جامان ساستى. اقىرى بٷكٸل كەمٶناس, كەمسٶمەلدەرٸن جيىپ الىپ, ماعان جۇمىس ٸزدەدٸ», – دەۋٸ, وعان قوسا شابارماندىعىن ٶسٸرە «اۋداننان, سوناۋ قالادان ەكٸم كەلسە الدىمەن مەنٸ شاقىرىپ اپ, مەنٸمەن اقىلداسادى. مەنسٸز قييا باسپايدى... بٸردەن بٸر مەكەمەنٸڭ تۇتقاسىمىن. ٷلكەن ەكٸم بولعانشا وسى جۇمىستى مٸسە تۇتا تۇرارمىن», – دەپ قوقيلانۋى تىنىشبايدىڭ ٶزٸنە جاراسىپ تۇر. ۇناتقان باي قىزى گٷلبارشىنعا جانى اشىپ, كٶزٸنە جاس الۋى تىنىشبايدىڭ پسيحولوگييالىق تەبٸرەنٸسٸن بايقاتادى. رومانداعى حالىق ٶكٸلٸنٸڭ بەينەسٸ سەتتٸ سومدالعان.
«اققايناردىڭ» سوڭعى بەتتەرٸندە جۇمابەكتٸڭ ٶمٸر, كٷرەس تۋرالى تولعامدارى بەرٸلگەن. ول گريگورييدٸڭ قازاسىنان سوڭ شيراپ, تاپتىق تارتىستىڭ قىزۋ مايدانىنا بەلسەنە ارالاستى. جۇمابەك ارەناعا ەندٸ شىقتى. جازۋشى ٶزٸنٸڭ «ۋاقىت» اتتى ەكٸنشٸ كٸتابىندا بۇل بەينەنٸ سومداي تٷسكەن. دەيتۇرعانمەن دە جۇمابەك-نازيرا لينيياسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى كەڭٸرەك قامتىپ, ەلٸ دە تەرەڭٸرەك زەرتتەپ, ەكەۋٸنٸڭ مٶلدٸر ماحابباتىن جەتكٸزە سۋرەتتەۋ قاجەت سيياقتى. سونىمەن قاتار «اققايناردىڭ» سوڭعى تاراۋىندا جۇمابەك قاشقىنداردى قۋىپ جٷرٸپ, ماحاببات مەسەلەسٸن قوزعاۋى كەيٸپكەردٸڭ سول سەتتەگٸ كٷيزەلٸسٸن, الاڭعا تولى كٷيٸن جەڭٸلدەتٸڭكٸرەپ جٸبەرەتٸن تەرٸزدٸ. سونداي-اق «ۋاقىتتاعى» سەلمەننٸڭ باندىلار قولىنان قازا تاباتىن تۇسىندا اسىعىستىق اڭعارىلدى. ەكٸ روماننىڭ ٶزەگٸنە ارقاۋ بولعان, تاعدىرى قيىن دا قىزىقتى ادام قازاسىن درامالىق, تٸپتٸ تراگەدييالىق قاقتىعىسپەن اياقتاۋعا بولادى. ول كەسەك وقيعا مەن شيەلەنٸسكەن تٷيٸندٸ, ورالىمدى كٶركەمدٸك شەشٸمدٸ تٸلەپ تۇرعانداي. سەتتٸ شىعارمانىڭ شىرايىنا نۇر قوسسا دەگەن يگٸ نيەت, وقىرمان ويى عوي بۇل.
بٸر قىزىعى, نازار اۋداراتىن نەرسە جازۋشى بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ اراسىنان ٶزارا ٷندەستٸك پەن جاقىندىق اڭعارىلادى. قالامگەردٸڭ بۇدان بٸراز جىلدار بۇرىن جارىق كٶرگەن, قايتا باسىلعان «كٶكتەم دە ىزعارلى» اتتى پوۆەسٸ وقيعا جەلٸسٸمەن مازمۇن تۇتاستىعى جاعىنان الىپ قاراعاندا «اققاينار» مەن «ۋاقىتتىڭ» جالعاسى ٸسپەتتٸ. وقيعا بٷگٸنگٸ كٷن تاقىرىبىنا ارنالسا دا, ٸشٸنارا كەزدەسەتٸن ليريكالىق شەگٸنٸستەن قوس رومانداعى قاقتىعىستاردىڭ ٷزٸكتەرٸ ويىڭا ورالادى. تٸپتٸ, كەيدە «سوقىر سەلمەننٸڭ» اتى دا ۇشىراسادى. ال ادال دا ەدٸل, ەرٸ قاتال سەرعازى قارت كەشەگٸ جۇمابەكتٸڭ ەسەيگەن كەزٸندەي كٶرٸنەدٸ. شىمىربايمەن شەگەباي قۋلىق-سۇمدىعىن ٸشٸنە ساقتاپ, باس ساۋعالاپ امان قالعان مىرزاشتىڭ كٶلەڭكەسٸ ٸسپەتتٸ. كەيٸپكەرلەردٸڭ اتتارى باسقا بولسا دا, ولاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ مەن پسيحولوگيياسىنان ٸشتەي ٷندەستٸك, تۇتاستىق بايقالادى. ادامداردىڭ تاعدىرى سارالاسا ٶرٸلٸپ, بٸر-بٸرٸن تولىقتىرادى.
جازۋشى بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ «اققاينار» رومانى مەن «كٶكتەم دە ىزعارلى» اتتى پوۆەسٸنەن, بۇل ەكٸ شىعارمانى ٶزارا ساباقتاستىرىپ تۇرعان «ۋاقىت» اتتى شىعارماسىنان ٶمٸر شىندىعىن, زامانا تارتىسىن, سان قيلى ادامداردىڭ پسيحولوگيياسىن, كٷيٸنٸش-سٷيٸنٸشٸن باعامداپ, وي تۇجىرىمدايمىز. قالامگەردٸڭ قارىشتى قادامى, ٸرگەلٸ ٸزدەنٸسٸ, ەڭ باستىسى كٶركەمدٸك شەشٸمٸ قۋانتادى. ٶزارا ٶزەكتەسكەن ٷش تۋىندى بٸر-بٸرٸنٸڭ مازمۇنىن تولىقتىرىپ, فيلوسوفييالىق ويىن تەرەڭدەتٸپ, ەلەۋمەتتٸك مەنٸن ارتتىرىپ تۇر. كٸتاپتاعى ٸشكٸ سارالاۋلار, سيمۆوليكالىق تۇسپالدار, ليريكالىق شەگٸنٸستەر شىعارمانىڭ فورمالىق قۇرىلىمىنىڭ اجارىن اشقان. ب.تٸلەگەنوۆتىڭ «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن «اققاينار», «كٶكتەم دە ىزعارلى», «ۋاقىت» اتتى شىعارمالارىن سالىستىرا وقىعاندا كٶڭٸلگە تٷيگەن پٸكٸرٸمٸز, مٸنە, وسىنداي.
ال «ۋاقىت» ديولوگيياسى ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, 1985 جىلى موسكۆادا «سوۆەتسكيي پيساتەل» باسپاسىنان جارىق كٶرۋٸ سونىڭ بٸر ايعاعى.
بٸرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا بەت بۇرعاننان كەيٸن جازۋشىنىڭ ٶزٸن تولعاندىرعان تاقىرىپقا بارۋىنا مٷمكٸندٸك تۋدى. سونىڭ ٸشٸندە, سەمەيدەگٸ اتوم پوليگونىنىڭ تەلكەگٸنە ۇشىراعان ەل مەن جەردٸڭ تاعدىرىن سۋرەتتەگەن «قارا جەل» رومانى بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى بەتبۇرىستى بەلەس ەرٸ ايتۋلى تابىسى بولىپ تابىلادى. بۇل رومان تەك قانا قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ عانا ەمەس, سول تۇستاعى بٷكٸل وداق كٶلەمٸندەگٸ ەڭ كٶكەيكەستٸ مەسەلەنٸ قوزعاعان شىعارما رەتٸندە ەرٸپتەستەرٸ اراسىندا جوعارى باعالاندى. مۇندا اتوم جارىلىسى بولار الدىنداعى حالىقتىڭ مامىراجاي ٶمٸرٸ, تابيعاتتىڭ تامىلجىعان كٶرٸنٸستەرٸ سونداي شابىتپەن جازىلعان. كەنەتتەن – زاماننىڭ, كاتىگەز قوعامنىڭ زورلىقشىل مەملەكەتتٸڭ, شوۆينيستٸك پيعىلدىڭ قارا داۋىلى سوعىپ, ادامنىڭ دا, سول جەردٸ مەكەندەگەن اڭنىڭ دا بەيبٸت تۇرمىسىنىڭ استان-كەستەڭٸن شىعارادى. اشىق جەر بەتٸندە سىنالعان بومبانىڭ ەسەرٸن بايقاۋ ٷشٸن تٸرٸدەي سىناق الاڭىنىڭ ماڭىنا اپارىلعان ادامداردىڭ كٷيزەلٸسٸ, جارىلىستىڭ بولاتىنىنان بەيحابار قويشىنىڭ رادياتسييا اپاتىنىڭ استىندا قالۋى, ادال ماحاببات يەلەرٸنٸڭ مەڭگٸلٸك ايىقپاس دەرتكە ۇشىراۋى, يەن قالعان قىستاۋلارداعى جٷنٸ تٷسكەن تاقىر قويلار مەن تاعى اڭداردىڭ سەندەلٸسٸ بارىنشا قانىق ەرٸ ناقتى سۋرەتتەلگەن. ٶمٸر شىندىعى كٶركەم شىندىقپەن استاسىپ, ادامزات تٸرشٸلٸگٸندەگٸ ەڭ قاۋٸپتٸ قارۋدىڭ رۋحاني دەرتكە ۇلاسۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸ تۋرالى پٸكٸرلەرٸ ەرەكشە سۋرەتكەرلٸك تٷيسٸكپەن باياندالعان. جازۋشى دەگەلەڭ قاسٸرەتٸن بەينەلەي وتىرىپ, يسٸ ادامزاتقا ورتاق ادامگەرشٸلٸك مەسەلەسٸن قوزعايدى. رومان جارىق كٶرگەننەن كەيٸن بٸر جىلدان سوڭ اتوم سىناعى توقتاتىلدى. بۇل بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ جازۋشىلىق ەرٸ ازاماتتىق پارىزىنا دەگەن ادالدىعىنىڭ جەنە شىعارماشىلىق باتىلدىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
ال سول جىلدارى جازىلىپ, 1993 جىلى عانا «جۇلدىزدا» جارىق كٶرگەن «تاۋقىمەت» جەنە «الىستا قىرعىن سوعىس بار» حيكاياتتارى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى توسىن وقيعانى ارقاۋ ەتكەن. بۇرىن بٸرەن-ساراڭ جازۋشىلاردىڭ عانا قالام تارتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸلگەن, سوعىستان باس ساۋعالاپ قالعان جانداردىڭ تاعدىرى ارقىلى بەكەجان تٸلەگەنوۆ ٶزٸنشە تىڭ وي سالدى. مۇنداعى باستى كەيٸپكەر مايدانداعى ٶلٸمنەن قورىقپايدى. مايدان, وتان ورتاق. الايدا سول جاۋىنگەرلەرگە دەگەن كٶزقاراس ەرقيلى. قان-قاساپ مايداننىڭ ٶزٸندە ٶكتەم ۇلت ٶكٸلدەرٸ از ساندى ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸن باسىنىپ, ارانداتىپ, جاۋدان بەتەر جان ازابىنا سالعانىن, ول باسىنۋدان نە مايداندا ٶلٸپ, نە سول قاستانشىقپاعىردىڭ ٶزٸن ٶلتٸرٸپ, نە قاشىپ قۇتىلۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸنگەن كەيٸپكەر, سوڭعى جولدى تاڭدايدى. اق قار, كٶك مۇز جاستانعان قاشقىننىڭ ويىنا ٷنەمٸ سوعىس كٶرٸنٸستەرٸ ەلەستەيدٸ. دوستارىن ويلاعاندا – مايداننان قاشىپ كەتكەنٸنە ٶكٸنەدٸ. بٸر كٷدٸك پەن بٸر جۇبانىشتى سەرٸك ەتكەن كەيٸپكەر اقىرى شىرمالعان ويدىڭ شىرماۋىندا قالىپ, ٸشتەن تۇنشىعادى. مايدانداعى جاۋىنگەرلەردٸڭ اراسىنداعى مۇنداي تابيعي قاقتىعىستاردى جازۋعا قاتاڭ تيىم سالىنعانى بەلگٸلٸ. سونداي وي ۇشىعىن بٸلدٸرگەن «مايدانبەك» داستانى ٷشٸن مايدانگەر ديحان ەبٸلەۆتٸڭ توقسانىنشى جىلدارعا دەيٸن قاعاجاۋ كٶرٸپ, تسەنزۋرانىڭ تٸزٸمٸندە تۇرعانىنا – اراعا ەلۋ جىل سالىپ بارىپ سول داستاندى «جۇلدىز» جۋرنالىنا جارييالاۋعا ۇمتىلعاندا, تيٸستٸ باسقارماعا تٷسٸنٸك بەرگەن كەزٸمٸزدە كۋە بولعانىمىز دەلەل بولا الادى.
«سەكسەن التىنشى جىل» رومانى – قالامگەردٸڭ كٶركەم شىعارما سالاسىنداعى ەڭ بٸر شوقتىعى بيٸك تۋىندىسى. ەڭ ٷلكەن جەنە ەڭ سەنٸمدٸ شىندىق – كٶركەم شىندىق. تاريحي وقيعالاردىڭ ٶزٸ ەكشەلە كەلٸپ كٶركەم شىندىققا اينالادى. بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ وسى رومانىن وقي وتىرىپ, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بۇرق ەتە قالۋىنا ٸلٸك بولعان پسيحولوگييالىق-ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ استارىن ناقتى سەزٸنەسٸڭ. ۇلى دەرجاۆالىق ٶكتەمدٸك پەن جازالاۋ ساياساتى, دەرەجە ٷشٸن دوسىن عانا ەمەس, ۇلتىن ساتىپ, ونى ارانداتۋعا دەيٸن اپارعان باسشى مەن ورتالىقتىڭ ايار ەرەكەتتەرٸ, زييالى قاۋىمنىڭ ەكٸ بەتتٸ پسيحولوگيياسى, جالعان يدەيانىڭ جالاڭتٶس جاندايشابى بولعان اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ, جاس تولقىننىڭ ٸشكٸ قۋاتى مەن جان كٷيزەلٸسٸ, تەنٸ قورلانسا دا جان تازالىعىن ساقتاپ قالعان ادال ماحاببات يەلەرٸنٸڭ رۋحاني كٷرەسٸ, ەسكەري جازالاۋدىڭ الدىن-الا ويلاستىرىلىپ قويىلعانى تۋرالى دەرەكتەر سونداي بٸر سەنٸمدٸ موتيۆيروۆكامەن شىنايى ەرٸ تەرەڭ سۋرەتتەلگەن. بۇل روماندى – جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قارساڭىندا قالىپتاسقانقىساڭ جاعداي تۋرالى جازىلعان پسيحولوگييالىق تالداۋ رەتٸندە قابىلداۋعا ەبدەن بولادى.
بەلگٸلٸ جازۋشى, اياۋلى اعامىز ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ «سەكسەن التىنشى جىل» دەگەن روماندى وقىپ شىعىپ, سول تۋرالى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە (2 قاراشا, 1994 ج.) جازعان پٸكٸرٸندە: «بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ «سەكسەن التىنشى جىل» رومانىن وقىپ جاتىرمىن. قىزىقتىرىپ, تارتىپ ەكەتٸپ بارادى. باس الدىراتىن ەمەس... بەكەجانعا ەبدەن ريزا بولدىم. شەشەن دە, شەبەر دە, باتىل دا ەكەن. سونىسى سٷيسٸندٸردٸ... اپىر-اۋ, بەكەجان قانداي بٸلٸمدٸ, جورعاداي تايپالعان سٶز شەبەرٸ بولىپ قالىپتاسقان» – دەپ اعالىق سٷيٸنٸشٸن بٸلدٸرۋٸ تەگٸن ەمەس. بۇل – شىعارماعا بەرٸلگەن ٶتە جوعارى باعا.
بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ ازاماتتىق جەنە قالامگەرلٸك پاراساتى ونىڭ دەرەكتٸ رومان-ەسسەلەرٸندە ەرەكشە بايقالدى. توقىراۋ, قايتا قۇرۋ, جارييالىلىق كەزەڭدەرٸ دەپ اتالعان تۇستارداعى ٶكٸمەتتٸڭ باسىندا وتىرعان بيلٸك يەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى ينتريگالار مەن باقاي قۋلىقتاردى, الداپ-ارباۋلاردى, ارانداتۋلاردى ٶزارا باقتالاستىق پەن بەسەكەلەردٸ, جالعان ايىپتاۋلار مەن دومالاق ارىزدى ۇيىمداستىرۋدىڭ «ەدٸس-ايلالارىن» جٸلٸكتەپ تالداعان «تۇيىق ٶمٸردٸڭ قۇپيياسى» اتتى تولعاۋ-ەسسەسٸ سول كەڭەستٸك قوعامنىڭ توعىشارلىق – قاستانشىقپاعىر پسيحولوگيياسىنىڭ بارلىق قۇپيياسىن ەشكەرەلەپ بەرەدٸ. مۇندا ويدان شىعارىلعان وقيعا جوق. بەرٸ دە ٶمٸردە بولعان ادامدار جەنە ولاردىڭ اتتارى سول قالپىندا ساقتالعان. جازۋشى ٶزٸ كۋە رەتٸندە قاتىسقان جايلاردى نەگٸزگٸ سيۋجەت ەتٸپ العان. جەتپٸس مىڭ دانامەن شىققان كٸتاپتىڭ بٸر ايدىڭ ٸشٸندە تارالىپ كەتۋٸ سوعان دەلەل.
جازۋشى «ەدەبيەت – مەنٸڭ وتانىم» جەنە «قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا» اتتى ەسسەلەرٸندە بۇل تاقىرىپتى ودان ەرٸ تەرەڭدەتە جازادى. مۇندا ٶنەر ادامدارى مەن ٶنەر تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاي وتىرىپ, استارلى پٸكٸر تٷيەدٸ. «قازاق تٸلٸ – مەنٸڭ ەلٸم, جۇرتىم, ٶمٸرٸم, تاريحىم, تەگٸم, وتانىم» – دەيدٸ بەكەجان تٸلەگەنوۆ. بۇل تريپتيح-ەسسەنٸ 1970-1990 جىلداردىڭ اراسىنداعى قازاق ۇلتىنىڭ ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ كٶركەم شەجٸرەسٸ دەسەك – قاتەلەسپەيمٸز. ٶكٸنٸشكە وراي, جازۋشى ٶزٸنٸڭ سوڭعى شىعارمالارىن جارييالاۋعا ٷلگەرە الماي كەتتٸ.
بەكەجان تٸلەگەنوۆ جازۋشى جەنە مەدەنيەت قايراتكەرٸ رەتٸندە قازاقستاننىڭ رۋحاني دامۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەس قوستى. ول باس رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزٸندە «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ تارالىمى 220 مىڭ داناعا جەتتٸ. سول ارقىلى بارشا قازاقتىڭ تاريحي-كٶركەم ويلاۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا بۇل باسىلىم زور ىقپال جاسادى. جاس ەدەبيەتشٸلەر مەن جازۋشىلاردىڭ قاناتتانۋىنا ٶرٸس اشتى. ۇلتتىق پروزاداعى جاڭا تاقىرىپتى يگەرۋگە جول سالدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سەكرەتارى بولعان 13 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق سٶز ٶنەرٸنٸڭ دامۋى مەن ونى وداقتىق كٶلەمدە ناسيحاتتاۋعا سٷبەلٸ ٷلەس قوستى. سٶيتٸپ, قازاق ەدەبيەتٸ دەڭگەيٸنٸڭ حالىقارالىق بەدەلگە يە بولۋىنا جەنە ٶسۋٸنە ۇيىتقى بولدى. شەت ەل مەن وداق كٶلەمٸندە تانىلعان جازۋشىلار مەن ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ بارلىعى دا«جۇلدىز» جۋرنالى ارقىلى تانىلدى جەنە سونىڭ سىني ساراسىنان ٶتتٸ. پروزا, پوەزييا, سىن بٶلٸمدەرٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸلەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە ٶز جانرىنا قاتىستى وداقتىق كەڭەستەردٸڭ پلەنۋم مٷشەسٸ بولدى. شەت ەلگە تارايتىن, كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارىنىڭ كٸتاپحانالارى جازدىرىپ الاتىن «درۋجبا نارودوۆ», «زناميا» سيياقتى ەدەبي جۋرنالداردىڭ ٸشٸندەگٸ تارالىمى «جۇلدىزدىڭ» وقىرماندارىنىڭ سانىنا جەتە قابىلى «نوۆىي مير» عانا بولاتىن, قالعانى ون ەسە كەم ەدٸ. بۇل تەك باس رەداكتوردىڭ قابٸلەتٸ مەن ەدەبي ۇستانىمىنا بايلانىستى جٷزەگە اساتىن جەتٸستٸك ەدٸ.
سونداي ۇيىمداستىرۋشىلىق قام-قاراكەتپەن جٷرٸپ تە قولىنان قالامىن تاستامادى. وعان بەكەجان تٸلەگەنوۆتٸڭ مىناداي نەگٸزگٸ شىعارمالارى دەلەل: «تاڭ نۇرى» (1966), «كٶكتەم دە ىزعارلى» (1967), «اققاينار» (1971), «پوۆتوريتسيا لي ۆەسنا» (1972), «ولار جازدا كەزدەستٸ» (1979), «بەلىي پروستور», م. «سوۆەتسكيي پيساتەل» (1980), «ۋاقىت» (1981), «گدە تەبيا نايتي?»(1982), «ۆرەميا», م. «سوۆەتسكيي پيساتەل», (1985), «اتامەكەن» (1986). «قارا جەل» (1990), «تۇيىق ٶمٸردٸڭ قۇپيياسى» (1992). «تاۋقىمەت» (1993), «سەكسەن التىنشى جىل» (1994), «الىستا قىرعىن سوعىس بار» (1995), «ەدەبيەت – مەنٸڭ وتانىم!» (1998), «قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا» (1999).
ەلقيسسا, بٸز دە وسى تەمسٸلٸمٸزدٸ, ويىمىزدى دامىتۋعا ٶزەك ەتٸپ الىنعان جەنە جازۋشىنىڭ تولىق شىعارماشىلىق پورترەتٸن جاساعان مۇحتار ماعاۋيننٸڭ مىناداي تۇجىرىمىمەن تەمەمداساق دەيمٸن:
«سەكسەن التىنشى جىل» رومانىنىڭ ەپيلوگى جەلتوقسانداعى دٷربەلەڭنەن سوڭعى باعى كٶتەرٸلگەن كامالوۆ پەن ەمٸروۆتٸڭ باسپاسٶز مەسليحاتى تٷرٸندە بەرٸلەدٸ. حالقىن ساتقان جاندايشاپتاردىڭ نە ايتاتىنى بەلگٸلٸ. قالىپقا سىيمايتىن بٸر ٷزٸك:
سۇراق: «تاريح – حالىقارالىق تريبۋنال», – دەگەن ەكەن شەكسپير. تاريح ٷكٸمٸ قاتال بولادى. تاريح ٷكٸمٸنەن تەك اسقان دانىشپان, نە اقىماق ادام عانا قورىقپايدى.
كامالوۆ: مەن قورىقپايمىن.
سۇراق: كامالوۆقا قويعان سۇراقتى سٸزگە دە قويامىز. «تاريح – حالىقارالىق تريبۋنال», – دەگەن ەكەن ۇلى شەكسپير. تاريحتىڭ ٷكٸمٸنەن قورىقپايسىز با?
ەمٸروۆ: جوق, قورىقپايمىن».
قورىقپايدى. ٶيتكەنٸ بۇل كٸسٸلەرٸمٸز سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ مەڭگٸ جاسارىنا, كومپارتييانىڭ اقىرزاماننان سوڭ دا سالتانات قۇرا بەرەتٸنٸنە نىق سەنەگەن. حالقى ٷشٸن ازاپ, ٶزدەرٸ ٷشٸن راحات وتارلىق جٷيە ەشقاشان مىزعىمايدى دەپ بٸلگەن. ولاي بولماي شىقتى. تاريحتىڭ قاتال ٷكٸمٸ دەگەنٸمٸز وسى».
يە, تاريح ول بەيباقتارعا ٶز ٷكٸمٸن شىعارىپ, ورىنداتىپ تا قويدى. تەك تاريحتىڭ سول ٷكٸمٸن كٶركەم ويمەن زامانىنان وزا شىعارعان جازۋشى بەكەجان تٸلەگەنوۆتٸڭ بۇل كٶركەم ٷكٸمٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن دەربەس كٸتاپ بوپ جارييالانباي, باعاسىن الماي كەلگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ.
دەگەنمەن دە, ەبەپكە – سەبەپ, تٶزٸمگە – مەدەت بار ەكەن. ٶمٸرٸنٸڭ ىستىق ماحابباتتى, ادال دا نامىستى ٶزەگٸ سافۋرا جەڭەشەمٸزدٸڭ جان سىرىن تٷسٸنگەن «دەۋٸر» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى جاناشىر ەلييا بەگٸم راقىمقىزى تۇرعاليەۆا مەن شاعييا تٶلەۋباەۆانىڭ العاۋىمەن بەكەجان تٸلەگەنوۆتٸڭ باق جۇلدىزى قايتا كٶتەرٸلٸپ, القالى اعايىنعا جول تارتتى. بۇل ساپاردىڭ ۇزاق تا سٷيٸنٸشتٸ بولارىنا سەنٸم كەمٸل.
مٸنە, بۇل ەدٸلەت العاۋى.
تۇرسىن جۇرتباي
"جۇلدىز" جۋرنالى
