1
Kóz jasy – kóńilińniń ainasy. Janaryńa móldirep shyǵa kelgen osynaý bir tamshy jas – jandúnieńniń kózińe úiirilgen bir bólshegi. Qazaqtardyń qatty qinalǵanda: «Janym – kózime kórindi», qatty yzalanǵanda: «Janyńdy – kózińe kórsetemin», – deitini de sol. Sebebi, onda – baq pen sordyń, kúiinish pen súiinishtiń, qýaný men qorlanýdyń, yza men yrzalyqtyń qyshqyltym ǵana dámi bar.
Ol – jái dám emes, kádimgi ómirdiń dámi. Sondyqtan da eń qasietti, eń asyl, eń aýyr rýh ólshemi – kóz jasy.
Men, júregi – jyly, kóńili – aina, aqyly – qormal Ábekeńniń – Ábish Kekilbaiulynyń kózine úiirilgen kóz jasyn úsh ret kórdim.
Seksen altynshy jyl. Jeltoqsan oqiǵasy bastalǵan kún. Almatynyń aspanyn da, halqynyń kóńilin de bult torlaǵan. Sáske mólsheri. Jazýshylar odaǵynyń úiine kirgen iz bar da, shyqqan iz joq. Al ishi óli tynyshtyq. Dálizde – demin ishine jutqan, basyn tómen salbyratqan, sulyq kúidegi únsiz kóleńkeler men súlderler júr. Sol óli jandardyń biri – menmin. Keýde toly sharasyz qumyǵý. Myna qumyǵýdan tunshyǵyp ólip ketýge bolatyn.
Kenet… aspan jarylyp, aýadan án saýyldap sar etip tógilip ketkendei bolyp, dúbir bastaldy da ketti. Alań jaqtaǵy kósheden: «Meniń Qazaqstanymdatqan!» ánmen qosa: «Aǵalar, arasha! Jazýshy aǵalar, qaidasyńdar! Bizben birge alańǵa júrińder!» – degen ul-qyzdardyń shyǵandap shyqqan daýysy estildi. Úshinshi qabattaǵy men otyrǵan bólmede kóshege qaraǵan tereze joq edi. Apyl-ǵupyl aptyǵyp ekinshi qabattaǵy keń dálizge qarai umtyldym. Baspaldaqtan adymdai túsip, keń dálizdiń terezesine qarai jaqyndaǵanymda… ortańǵy terezeniń aldynda eki qolyn búiirine alyp syrtqa qarap turǵan Ábekeńdi-Ábishti kórdim.
Buira shashy uipalanǵan, mol pishini sulyq tartqan, keń mańdaiy tarylǵan, terezeden syrtqa sharasyzdyqpen qarap tur. Kirpik qaqpai uzaq qarap turǵandyki me, joq, ishtegi qumyǵýdyń nalasy ma, sharadai kózine jas úiirilip keledi eken. Men qalshiyp turyp qaldym.
Kereǵar eki ómirdi, atoi men óli tirlikti myna aiadai tereze ǵana bólip tur.
Terezeniń ar jaǵynda: ereýilge shyǵyp, alańǵa bet alyp bara jatyp, Jazýshylar odaǵynyń aldyna ádeii jinalyp, laba arqyly: «Aǵalar! Jazýshy aǵalar, qaidasyńdar? Bizben birge bolyńyzdar! Alańǵa júrińizder», – dep aýany jańǵyryqtyrǵan ereýilshi ul-qyzdar. Olar, ánsheiinde: «Elim, jerim!» – dep ózeýregen jazýshy aǵalarynan: «Mine, biz ultymyz úshin urandap shyqtyq. Ózderińiz qaidasyzdar? Naǵyp buǵyp jatyrsyzdar!» – degendei bop dármen kútedi. Olardyń daýysynda yza da, ótinish te, ashyný da bar.
Al sóitip senip kelgen jazýshylary, sol jazýshylardyń tý ustar bastyǵy Ábish Kekilbaev bolsa… eki ómirdiń shekarasy bolǵan «qulyptaýly úidiń» terezesinen syrtqa telmire qaraýmen súlesoq tur. Dálizge bes-alty jazýshynyń súlderi jiylyp qaldy. Olar da únsiz. Jastarǵa qosylǵymyz-aq keledi. Biraq odaqtyń úiiniń esigi qulyptalǵan. Ábishke qarasaq…
Barbytqan, tútikken, sharasyz qumyǵýdan isinip bara jatqandai surapyl surqyn kórip tiksinip kettik. Sharasynan asqan jas janaryn shymyrlai toltyryp, irkilip barady eken. Bir kezde álgi jas molynan bitken betinen aqyryn jyljyp baryp, sýlyǵyna sál aialdap, omyraýyna tamdy. Tula boiym shymyrlap sala berdi. Maǵan, sol sátte: anaý mol pishilgen betten sorǵalap aqqan móldir tamshy – qazaqtyń keń dalasynyń betinen sorǵalap aqqan jas siiaqty, qazaq dalasy Ábish bop jylap turǵandai bop kórinip ketti. Bul – basybaily halqynyń taǵdyryna ashynǵan, yzadan býlyqqan, sharasyzdyqtan qumyqqan, dármensizdiń kóz jasy edi.
Bul – myna «Qazaqstandatyp!», «Aǵalap», jazýshy aǵalarynan dármen suraǵan ańǵal jastardyń erteńine jany ashyǵan aǵanyń aianyshtan týǵan kóz jasy edi.
Bul – solardy shyǵarmalarymen táýekelge bel býdyrǵan jazýshylardyń solardyń qataryna qosyla almai, ishte qamalyp turǵanyna, Odaqtyń quzyrly ekinshi hatshysy bolsa da, esiktegi qulypty ashqyzýǵa dármeni jetpegen pármensizdigine kúiingen azamat jazýshynyń ashy kóz jasy edi.
Biz de jetisip turǵan joq bolatynbyz… Men de únsiz qumyǵyp, lám demesten artqa burylyp, úshinshi qabatqa kóterildim. Ol sol kúii, eki qolymen búiirin taianǵan qalpynda terezeniń aldynda turyp qaldy. Jalǵyz qaldy. Jan-júregi egilip, jylap qaldy. Sol sátte: Jazýshylar odaǵynyń úsh qabatyndaǵy pende ataýlynyń báriniń kózinen jas sorǵalap turǵan. Esik aldyndaǵy bizge beitanys saqshy-kúzetshi ǵana eki jaqqa jalańdap, qaqshiyp saq turdy…
Bul – Ábishtiń, Ábish aǵanyń, Ábekeńniń kóńilin kózinen kórgen eń birinshi, eń kieli, eń ashy jas bolatyn. Bul jastyń quny men sebebi suraýsyz edi. Oǵan jaýapty tek uly dalanyń ózi ǵana, sol uly dalanyń perzentteri ǵana tarih aldynda jaýap bere alatyn.
Ultymyzdyń táýelsizdigi – soǵan berilgen eń basty, eń qasietti, eń ádil jaýap. Sol jaýapty daiyndaǵandardyń ishinde jáne júzege asyrǵandardyń qatarynda jazýshy Ábish, qairatker Ábish aǵa, kádimgi Ábekeń de bar edi.
Demek, bul – Táýelsizdikti ańsaǵan kóńildiń ańsarly da ystyq kóz jasy edi.
2
Ábishtiń, Ábish aǵanyń, Ábekeńniń kóziniń jasaýraǵanyn ekinshi ret, sol uly dalanyń óksigin basý, baq-talaiynyń sory qalyń eldi jubatý maqsatyndaǵy aǵa-baýyr jazýshynyń arasyndaǵy jankeshti oiy aitylǵan tusta kórdim. Ol týraly, mine, týra otyz jyl boldy, eshkimge lám-mim demep em. «Tiride tis jarmaspyn-aý» degen sózim bar edi. Osydan eki-úsh jyl buryn «Ábishtiń kókbaýyry» aqyn Svetqali Nurjan ol áńgimeni ózime aityp bergende, tiksine tańyrqap qaldym. Sóitsem, oǵan Ábekeńniń ózi: «Bile júr. Tursyn da biledi», – dep amanat-syr retinde aitqan eken. Ony ashyp jatpaimyn, tek kóz jasyna qatysty jaiǵa toqtalamyn.
Bul – ár qazaqtyń aqyl-oi namysy ár tal shashynyń túbinen óre túregelgen qystyǵý kezeńi edi. Muqym ulttyń ózimen qosa tarihyn da joiyp jiberýge joiyttyqpen kirisken tusta, sýretker ataýlynyń jany býlyǵyp, tarihi kórkem sanany qalyptastyryp, bekemdeý úshin qasarysa eliniń tarihyna qatysty taqyrypty jazýǵa táýekel etken býyrqanysty tus bolatyn. Kóshpelilerdiń eki myń jylǵy kósh joly men qonys-jurtyn, taǵdyryn qamtityn «Dýlyǵa» atty eki kitaptan turatyn eńbegimdi eńserip qalǵan kezim. Eki kitaptyń ortasynda taǵy bir kitaptyń derekteri iriktelip, jádigerlik dálel izdeý barysynda… kútpegen jerden oi qabaty ashylyp, qazaq shejiresiniń tylsymy men tymyrsyǵy aldyma jaiylyp sala bergeni.
Masqara! Biz naǵyp úsh júzge bólinip alyp: «Júzge bólingenniń júzi kúisin!» – dep betimizdi tilgilep júrmiz. Qazaqtyń súiegi men qanynda eshqandai rýlyq jik joq. Memlekettik, tektik tutastyq qana bar eken! Tarihi-tektik eksheý boiynsha, qazir ózara jatbaýyr bop júrgen rýlar men rýbasylardyń ózi bir-birimen áke men bala, ata men nemere, aǵaiyndy bop shyqty. Bar qazaq – bir qazaq eken. Qan quramymen ata-tegin anyqtaityn búgingi ólshem joq, tarihi túisikpen otyzdyń ishinde kelgen sol qorytyndyma ózim de qazir tań qalamyn. «Dýlyǵanyń» sońyn toqtata turyp, oi pisip turǵanda shuǵyl kirisý kerek. Biraq bul – júrek daýalar is emes edi. Tebinge túsip ketetinim anyq. Abyroisyz tepki bolmaq. Eń bastysy, sol tý-talaqaidy ózimniń etbaýyr qandastarym bastaýy múmkin. Ne isteimin? Teńselýmen ailar ótti. Derekter qattalyp, jinalyp, qaǵazǵa retpen túsýin kútip tur. Endi ne kirisý kerek, ne shashyp jiberý kerek!
Ainalaiyn alty aǵa,
Osyndaida qaidasyń?–
dep qumyqqanda, oiyma ózim isteitin «Juldyzdyń» bas redaktory Muhtar Maǵaýin men Ábish Kekilbaev oraldy.
Maǵaýin birden maǵan erkin sóileitin ádetimen: «Doǵar ol oidy osy aradan! Baspaimyn ony! Basylmaidy. Meni de talanǵa tastaisyń. Seni ózge túgil ózińniń eki týyp bir qalǵandaryń talaidy. Men bilmeidi deisiń be ony? Jazba! Ajalyńnan buryn ólesiń»,– dedi. Bári de durys, kútken jaýabym da sol. Biraq aldynda «Dýlyǵany» jariialaýdan bas tartqany kóńilime tiken bop qadalyp júrgendikten de, sekem alyp, Ábish aǵanyń úiine habarlastym: «Aqylym sheshe almaityn namysty másele. Maǵaýin: talanǵa túsesiń, – dedi. Siz aitqan ýájge kónemin», – dedim. Ońasha jáne eshkim mazalamaityn bos kúndi tańdap, ýaqytyn belgiledi.
Sáske áletinde bardym. Óziniń keń jazý bólmesi. Aldynda eski, qalyń-qalyń sirek kitaptar men jazbalardyń kóshirmesi jatyr. Ishinde men súiengen sirek derekter de bar. Asyqpadym. Baiyppen arydan bastadym. «Durys», – dep qoiyp, basyn izep qoiyp tyńdady. Shamdandyrmas úshin rýlyq júieleýdi ózimniń atalyq jigimnen bastadym. Bárin bilip otyr, basyn izep qoiady.
Bir kezde jeńil kúrsingendei bolyp ilgerilep baryp, oryndyqtyń arqalyǵyna shalqaiyńqyrap baryp, terezege qarap otyrdy. Áýeli ortańǵy býynǵa, odan shyǵys ońtústikti jailaǵan bas býynǵa, sodan soń baryp batystaǵy kishi býynnyń músheldi býynyna toqtaldym da, ony ajyratatyn bir kiltipandy jerine kelgende… býynym qaltyrap, aýyzym qurǵap ketti de, jalt berdim. Óitkeni ol derek, meniń oiymsha, Ábekeńe sózsiz unamaityn. Bilmeýi de múmkin: «Ait! Jasqanba! Sol úshin kelip otyrǵan joqsyń ba?» – dedi qatqyldaý. Táýekel! Sózimdi burynǵydan da qysqa jáne naqtylap aittym. Aityp boldym da, betine qaradym. Mol pishilgen bet-beinesi burynǵydan da kesektenip, muńly janary keńip, qiyǵyna jasý paida bola bastady. Shaiqalyp qoiyp: «Bilemin. Durys. Shyn sóz. Ári qarai. Ait!» – dedi. Sóz – óz eliniń orta býynyna kelip úzilip edi. Aittym. Janaryndaǵy álgi jasý qarashyǵyn syzattana dymdai bastady:
«Muny men de bilemin. Biraq jazbaimyn. Jaza alamyn. Biraq jazbaimyn. Jazsam, ózge emes, óz baýyrlarym meniń bir tal qylshyǵymdy qaldyrmai órtep jiberedi. Sen jaz. Tartpańda jatsyn. Biraq shyǵara almaisyń. Shyǵarsań – seniń de bir tal qylshyǵyń qalmaidy. Maǵaýin de, men de qorǵai almaimyz. Solai. Bul –tylsym taqyryp! Tylsym!» – degende jaiymen ǵana kózi jasaýrap shyǵa keldi! Móltildegen jas emes, syzattanǵan sora!
Sóitsem, meniń ashqan jańalyǵymdy – Maǵaýin de, Kekilbaev ta biletin bolyp shyqty.
Úige kelisimen, bólmedegi, jazý ústelindegi, tereze aldyndaǵy, tartpadaǵy barlyq jádigerlerdi umarlap-jumarlap jidym da, shashyp jiberdim. Sol jumarlanǵan kúii qaityp jiylmady. Qaisysy qaida ketkeni belgisiz. Sóitip, bir kitap óldi!
Qyryq býyndy, ýsoiqy kitap, Ábish aǵamnyń janaryna jasý uialatqan kitap óldi.
Ol kitap, ólse – ólgendei edi. Óitkeni ólgen kitap – Ábish aǵamnyń kóz jasyna tatymaityn. Biraq bul jasaýraǵan janarda ultynyń tarihy men taǵdyryna degen uly ańsar men kúiinish-súiinish jasýy bar edi.
Al kózdiń jasýy, tamshy emes, jasýy – eń asyl sezimniń tunbasy.
3
Úshinshi kóz tamshysy, kóz tamshysy emes, kóziniń jiegin syzattaǵan sorasy – zyǵyrdany qainaǵan beidaýa yzanyń qurǵaq tamshysynyń sorasy edi. 2001 jyldyń qarashasynyń qarsańyndaǵy kúnderdiń biri. Memlekettik shara retinde qarastyrylǵan, vitse-peremer Imanǵali Tasmaǵambetov uiymdastyrǵan «Otyrar kitaphanasynyń» ashylý rásimi belgilengen ýaqyttan keshigip bastaldy. Sebebi, ortalyqtyń tusaýyn kesedi dep hattamaǵa túsken Prezident aiaq astynan shuǵyl jáne qupiia sebeppen kelmeitin boldy. Joǵary laýazymdydan tek Ábish Kekilbaev qatysty. Kórmeni tanystyryp jatyrmyn. Sirek kitaptar men qoljazbalardyń ondai kórmesi buryndy-sońdy bolǵan emes. «Otyrar kitaphanasy» seriiasymen 100 kitap shyqqan. Úlkendi-kishili jazýshylar da máz.
Biraq saltanatty májilis kezinde Ábish aǵa shashyn saýsaqtarymen damylsyz taraqtap, betin sipalap, eki jaǵyna teńsele túsip, mazasyzdanyp otyrdy. Erip kelgen memleket qairatkerleriniń báriniń de qabaǵy qatýly. Tizgindi Imanǵali óz qolyna alyp, sergek júrgizdi. Rásmiiat saltanatpen sátti ótti. Abyr-dabyr da saiabyrsydy. Sol arada Ǵalymjan Jaqiianovtyń janqiiary Talǵat Keńesbaev baýyrym bir adamdy jiberip, jataqhanadaǵy bólmemniń kiltin suratyp áketti. Sóitsek, biz saltanattatyp jatqanda Ǵalymjan tutqynǵa alynyp jatypty. Jalǵyz ol emes, bir top jas memleket qairatkerleri de bar. Talǵattyń ózi jasyrynýǵa kelipti…
Árine, sýyt ta sýyq, jat habar. Memleketimizde tótenshe jaǵdai oryn alýy múmkin. Memlekettiń býyndy jerin ustap otyrǵan Ábish Kekilbaevtiń dastarhan ústinde de óńi qabaryp, qabaǵy túiilip otyrdy. Shaitanqulaqtyń shyqqan kezi. Bolyp jatqan oqiǵadan Ábish aǵa habardar bolyp otyrǵany anyq. Shydamym da, taǵatym da taýsylyp, aldynda erkin júretinimdi paidalanyp, oryndyǵynyń artynan qyryndai bardym da: «Bul ne soiqan? Betin qaitarýdyń joly joq pa? Surqy jaman myna habardyń. Siz ony bilip otyrsyz ǵoi. Siz memleketti basqaryp otyrǵanda osyndai jaǵdai qalai oryn alady? Toqtaý salmaisyz ba?» – dedim ekpindete qulaǵyna sybyrlap. Qabaryp otyrǵan túri odan beter qabaryp, tutqyndalǵandar men qorshalǵandar týraly maǵlumattardy estigende tútigip ketti: «Kesh qaldyq. Keshiktik. Endi ol bet qaratpaidy, sóz ótpeidi. Tastúiin bekinip aldy. Sharasyzbyn», – dedi de iyǵyna salǵan qolymnyń syrtynan sipady.
Qyrynan ala kóringen júzine qarasam… Aialy janaryn yzaly sora jiektei syzattap, ishtegi yzanyń ystyǵymen kóz jasy keýip ketkendei bop, kóziniń qiyǵy aqsortańdana qalypty. Kóz sharasynda qairatty ushqyn bar.
Men arqasynan baiaý sipadym da, súlesoq kúide burylyp kettim. Jyldar salyp baryp Parlament minbesinen ashy pikirin aitqanda, sol keshtegi sorasy jiektei kepken kóz sharasy esime tústi.
Ultynyń úsh talmaly tusynda tamǵan úsh tamshy jas. Ulty úkilegen Ábekeńniń, Ábishtiń, Ábish Kekilbaevtyń kózinen tamǵan jas. Kieli kóz jasy. Al ol bolsa, ómir boiy ultynyń kózindegi jasty jibek kóńilimen úrlep súrtsem degen ańsarmen ózi de ómirden ótti.
«Ólgen kitaptyń» quny Ábekeńniń – Ábishtiń bir kúrsinisiniń sadaǵasy, al ana eki tamshynyń jubanyshy qalai qaitady jáne nemen óteler eken?!
Tursyn Jurtbai,
"Qazaq ádebieti" gazeti
