Túrik ashanasy ártúrli aimaqtarda óndirilgen túrli irimshikterimen, erekshe dámdi taǵamdarymen jáne ártúrli irimshikterimen tań qaldyrady. Bul dámderdiń negizinde Túrkiianyń basqa aimaqtaryna ǵana tán klimatpen jasalǵan bai bioártúrlilik jatyr. Ártúrli klimattyq jaǵdailarǵa bailanysty ár aimaqta sút pen irimshiktiń jeke dámi men hosh iisi bar. Túrkiianyń áserli irimshik tańdaýy ártúrli óndiris ádisterimen úilesedi. «Elektrondyq jýrnaldaǵy aq irimshik», «Konia kók irimshigi», «Erzindjan týlým irimshigi», «Kars qartaiǵan kahar men griýier» jáne «Van gerbi irimshigi» túrik dámdileriniń bir bóligi ǵana…
«Beiaz Peinir» (Aq irimshik) túrik tańǵy astarynyń mańyzdy quramdas bóligi jáne eldegi eń súiikti delikatesterdiń biri. Edirne aq irimshigi Týndja, Merich, Arda jáne Ergene ózenderiniń atyraýlarynda jergilikti shóptermen qorektenetin qoi, eshki jáne siyr sútinen jasalady. Edirne aq irimshiginiń basty ereksheligi – qospalardyń bolmaýy; Tek sút, ashytqy jáne tuz qoldanylady. Chanakkaleniń Ezin aýdanynyń atymen atalǵan Ezin aq irimshigi túrik tańǵy asyndaǵy taǵy bir dástúrli jáne mańyzdy aq irimshik.
Jumsaq, ortasha nemese qatty qurylymdy óndirýge bolatyn bul irimshik óziniń erekshe dámi men hosh iisin Qaz taýynyń tabiǵi ósimdikterimen jáne mineraldy resýrstarymen qorektenetin siyr, qoi nemese eshki sútinen alady.
Balykesir: 50 túrli syranyń Otany
Mihalich irimshigi – Túrkiiada ǵasyrlar boiy óndirilgen ejelgi irimshik. Aq syraǵa qaraǵanda, onyń óndirisi eldiń birneshe aimaqtarymen shekteledi, olardyń basty mysaldary Balykesir men Býrsa. Mihalicheskii irimshikti ádette eshki nemese siyr sútinen jasaidy jáne ol qatyp, qurǵaǵansha tuzdy eritindide saqtalady. Ashy, tuzdy dámi arqasynda ol grilden keiin kóptegen taǵamdarda, sonyń ishinde salattarda qoldanylady. Basqa irimshikter siiaqty, ol negizgi taǵamdarǵa arnalǵan taǵamdar men garnirlerde qoldanylady.
Balykesirge keletin bolsaq, irimshiktiń 50 túri bar. Qalanyń kóp mádenietti qurylymy, súttiń ártúrli túrlerinen jasalǵan ónimder jáne alýan túrli óndiris ádisteri ony «naǵyz irimshik jumaǵyna» ainaldyrdy. Ártúrli sút túrleri men tehnologiialardy qoldaný arqyly jasalǵan Kelle irimshigi Mármár men Egei teńizderiniń shekarasynda ornalasqan osy ádemi qalanyń barlyq aimaqtarynda tanymal. Túrkiiadaǵy eń dámdi irimshikter qoi eshki sútinen jasalǵan sepet (sebet) irimshikteri, marinadtalǵan Týlým irimshikteri jáne sarysýdan jasalǵan lor (súzbe) irimshikteri bolyp tabylady.
Kapadokiia aimaǵynyń kógergen irimshikteri
Geografiialyq jaǵynan Kapadokiiada ornalasqan Nigde kógergen kók irimshik Túrkiiadaǵy eń erekshe irimshik túrleriniń biri bolyp tabylady. Eshbir jerde kók jeti aiǵa jetetin 15 metr tereńdiktegi úńgirlerge ornalastyrylmaidy. Jeti aidan keiin bul irimshik hosh iisti jáne kók bolady, sonymen qatar tabiǵi antibiotik bolyp tabylady. Úńgirlerde pisken taǵy bir dástúrli irimshik – Qaramannan shyqqan Divle Obrýk irimshigi. Bul irimshik 700 jyl buryn paida bolǵan jáne emdik shópterge bai qyrattar men shalǵyndarda ósirilgen qoi men eshki sútinen jasalǵan.
Irimshik erekshe zeń florasy bar úńgirlerde bes ai saqtalady jáne aldymen kók zeńmen, sodan keiin aq zeńmen, sońynda qyzyl zeńmen jabylady. Aimaqtaǵy kógergen irimshigimen áigili taǵy bir qala – Koniia. San ǵasyrlyq tarihy men dámi bar kógergen konia irimshigi tek sút pen ashytqydan daiyndalyp, arnaiy bólmelerde quiylady.
Bul irimshik bir kezderi Osmanly sarbazdaryna antibiotik retinde berilgen, sodan keiin 6 ailyq óndiris protsesinen keiin qyzmet etken.
Shyǵystyń erekshe dámi: naǵyz syr jumaǵy
Shyǵys Anadoly aimaǵy da ózindik irimshikterimen tanymal. Erzinjan Týlým irimshigi, Karstaǵy Qashar irimshigi jáne Vens Gerbi irimshigi osy aimaqtaǵy eń dámdi irimshikterdiń biri. Bul irimshikterdiń dáminiń qupiialary biik taý ústirtteri, bai ósimdikterdiń alýan túrliligi jáne taza jáne salqyn aýasy. Týlým irimshigi shiki sút pen tabiǵi ashytqyny qoldanýdyń arqasynda erekshe dámge ie jáne eshki nemese qoi terisinde 2-3 ai presteý jáne saqtaýdan keiin tutynýǵa daiyn bolady.
Karstyń tanymaldylyǵy negizinen onyń irimshikterine bailanysty. 1600 gúldi túri bar, olardyń 100-ge jýyǵy endemikalyq bolyp tabylatyn egistik alqaptarynda jaiylyp júrgen siyrlardyń súti qalanyń mańyzdy ónimderi: Kars Kahar jáne Griýierdi óndirýge paidalanylady. Qalanyń geografiialyq turǵydan belgilengen ónimi Kars kashar irimshigi jeýge bolatyndai on aiǵa deiin pisedi. Bul dámdi irimshiktiń dámin tatýdan basqa, siz qala ortalyǵyndaǵy irimshik murajaiynda jáne Bogatepe aýylynyń irimshik murajaiynda dástúrli qoldan jasalǵan irimshik jasaý ádisteri týraly bile alasyz.
Van – saiahatshylardy bai mádeni murasymen jáne dámdi taǵamdarymen baýrap alatyn taǵy bir jer. Bul qala sonymen qatar Túrkiiadaǵy eń gúldengen tańǵy astardyń biri bolyp tabylatyn Van tańǵy asynyń úii. Al Gerbi irimshigi – bul tańǵy astyń juldyzy. Van Gerbi irimshigi jergilikti «jabaiy sarymsaq» dep atalatyn sirmony geliz, mendo, siiabo, timian jáne jabaiy jalbyz siiaqty jergilikti endemikalyq shóptermen aralastyrý arqyly jasalady. Qalbyrlar men saz balshyq qumyralardaǵy jerge kómilgen irimshik úsh-jeti aidan keiin joiylady. Áigili shópten jasalǵan irimshiktiń dámi men hosh iisi, sál usaqtalǵan jáne qatty irimshik geografiia men klimatqa bailanysty.
Jergilikti túrik irimshigin qalai jeisiz?
Canakkale Ezine & Edirne aq irimshikteri, ásirese tańǵy asqa qytyrlaq simittermen
Raki dastarhanynda qaýyn men jeńil taǵamdarmen
Irimshik Mihalich Tańǵy asqa
Jazda badam, keptirilgen jemister jáne qarbyz qosylǵan
Makaron ónimderi men salattarda
Niğde Blue & Konya MouldyTańǵy asqa, ásirese quimaq pen omletpen birge.
Divle Obruk Tańǵy as býterbrodtary (ystyq nemese sýyq) jáne omletter
Pisirilgen ónimderde, oramdarda jáne salattarda
Sharap qosylǵan irimshik tabaqtarynda salynady.
Erzincan Tulum Tańǵy asqa jańa pisken jyly túrik nany nemese lavash nany.
Makaron ónimderi men kespelerde, sondai-aq rýkola salattarynda.
Kars kashary (qart Qashar) Tańǵy asqa, tostqa jáne omletke.
Sorpalarda (ásirese úgitilgen qyzanaq sorpasy)
Kars Gruyère Tańǵy asqa, tosttar men omletterge arnalǵan.
Et taǵamdaryna arnalǵan tańǵysh retinde
Sharap qosylǵan irimshik tabaqtarynda
Van Herbi irimshigi tańǵy asqa – Van tańǵy asynyń juldyzy
Pisirilgen ónimderde, oramdarda jáne salattarda.
