Qazirgi qazaq qoǵamy men qazaq ziialylarynyń tarihi, saiasi-áleýmettik kózqarastarynda «Alash» partiiasy men «Alashorda» úkimetiniń, sol arqyly qazirgi Qazaqstannyń táýelsizdiginiń uly ustanymynyń arasyndaǵy kúretamyrly bailanysty naqty anyqtap, mánin ashyp berýdiń ornyna, máseleni barynsha jalpylama jaidaqtatyp, buryn da, qazir de qazaq memleketiniń territoriialyq, ideialyq, rýhani tutastyǵyna nuqsan keltiretin pikirlerdi buldyratyp túsindirý aǵymy oryn alyp otyr, ókinishke qarai.
Ulttyq saiasi kúres joly óte kúrdeli ári týra sol qas-qaǵym sáttegi tarihi, saiasi oqiǵaǵa bailanysty shuǵyl ózgerister men ustanymdy, is-qimyldy ózgertip otyrýdy qajet etedi, iaǵni, táýelsizdik týraly uly ideiadan – ony júzege asyrýǵa tikelei kepildik beretin memlekettik ideologiiaǵa kóshýge májbúr etetin qatań da qasań qaǵidalar alǵa saiasi mindet etip qoiylady. Bul – zańdylyq. Sondyqtan da ideia men memlekettik ideologiia týraly, sonyń ishinde naqty tarihi kezeńderdegi qozǵalystar men ustanymdar týraly pikir qozǵaǵanda, onyń jalpy uly nysanasyna ǵana emes, tarihi astary men sebep-saldaryna, beretin nemese bergen nátijesine, kúres jolynyń saiasi taktikasy men strategiiasyna nazar salý kerek.
Jalpy ańsarly ideiamen eshqandai saiasi kúres pen qoǵamdyq tóńkeris, ulttyq táýelsizdik júzege aspaidy. Sonyń ishinde, ulttyq kúres tusyndaǵy memlekettik, úkimettik, partiialyq ideologiia – sol uly maqsatqa jetkizetin baspaldaq, ultty shuǵyl jumyldyrý jolyndaǵy saiasi-memlekettik shara.
Ár partiia men ár qairatker óziniń ustanǵan baǵyty úshin ult aldynda jaýapker. Óitkeni olardyń ár qaisysy óziniń sońyna ergen halyqtyń taǵdyr taýqymetin moinyna alady. Sońǵy shirek ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyndaǵy qoǵamdyq oi men saiasi kózqarastyń damýy jáne qalyptasý yrqyna qarap otyryp, ultymyzdyń tarihyndaǵy alys bolashaqty ańsaǵan uly ideia men shuǵyl uiymdastyrý quraly, memlekettik ustynnyń dińgegi – memlekettik ideologiiadan týyndaǵan sharalardyń arasyn ajyratpai, saiasi ańsar aýanyndaǵy áýendi oi-sanamyzdyń áldiine ainaldyryp alǵan siiaqty kórinedi.
Qoǵamdyq ǵylymmen ainalysatyn ziialylar qaýymynyń bir parasy, sol arqyly solardyń pikirine beiimdi qoǵam músheleri jigi ajyratylmaǵan termin retinde qarastyryp júrgen bul másele, ásirese, óz ultymyzdyń saiasi, rýhani tanym tamyryn taný barysynda túsinispestikke, kózqaras alshaqtyǵyna jetelep barady. Al munyń túbi qazaq qoǵamy músheleriniń arasyna syzat túsiretini anyq. Ashyǵyn aitaiyq, túpki tamyrymyzdy tartatyn uly túrikshildik ideiasy men alash ideiasynyń, túrik dúniesiniń ortaq múddeleri men alash múddesiniń, «milli túrkistandyq» memlekettik qozǵalys pen Alash qozǵalysynyń, keshegi Túrkistan jumhuriiaty men «Alashorda» úkimetiniń, sol arqyly búgingi Qazaqstan respýblikasynyń táýelsiz memleket qurý jolyndaǵy strategiiasy men taktikasyn, qazirgi jahandyq qozǵalystyń bir baǵytyna ainalýǵa umtylyp otyrǵan «túrik dúniiasy» ideiasymen tamyrlasatyn halyqaralyq ustanymyn – ulttyq memeleketimizdiń saiasi múddesi turǵysynan baǵamdaý barysynda kádimgidei ekiushty kóńil aýanyna qaldyryp otyrǵany anyq baiqalady.
Keiingi jyldary saiasi elitanyń «túrik dúniiasy» qozǵalysynan, iaǵni, «milli Túrkistan» ideiasynan Túrikmenstan men Ózbekstannyń ishinara bas tartýynyń, Ázirbaijan men Qyrǵyzstannyń, Qazaqstannyń bul qozǵalysty tek mádeni-rýhani tamyr turǵysynan qýattap otyrýynyń sebebi de sonda. Al qazaq qoǵamdyq ǵylymdar ókili men ziialylary qaýymy arasyndaǵy «milli Túrkistan» men alash ideiasy, «Túrkistan jumhuriiaty» men «Alashorda úkimeti» arasyndaǵy jikti ajyratpai, jappai jaba toqýǵa umtylý, bul belgili bir dárejede qazaq qoǵamdyq oi-pikiriniń anyq ta qanyq damýyna ekiushty túsinispestik ákeledi. Sondyqtan da tektik, ulttyq sana bolmysynyń damý jolyndaǵy, saiasat tilimen aitsaq, strategiia men taktikany, uly ańsar men maqsatty, maqsat pen mindetti kezeńine orailastyra baǵalap, keshegimizdi taldap, búginimizdi saralap, erteńimizdi eskere otyryp ortaq kózqaras qalyptastyrýymyz qajet.
Máselege týra kóshpei, osynshama oraǵytýymyzdyń túpki túitkili de bul baǵyttyń qazirgi qazaq qoǵamynda syzaty biline bastaǵan eki aǵymnyń tarihi, saiasi, tulǵalyq kózqarasymyzǵa synalai ene bastaýynda, sol synany jaryqshaq túsirýinen saqtandyrý maqsatyn kózdegendikte jatyr. Nege reseilik, ózbekstandyq qairatkerler men akademiialyq dárejeli ǵalymdary qazaq memlekettiginiń derbestigin moiyndamai, ońtústik bes oblysty Ózbekstannyń, soltústik bes oblysty Reseidiń «zańdy territoriiasy» dep jariialap otyr. Orta Aziia tarihymen shuǵyldanatyn osy eki memlekettiń resmi ǵylymi mekemeleriniń ǵalymdary nege «Altyn ordanyń» tikelei murageri retinde ózderin jariialap, osyǵan deiingi bes jyl merzimde ǵylymi talqy esebinde, al sońǵy eki jylda halyqaralyq ǵylymi konferentsiialarda resmi ǵylymi tujyrym retinde usynyp júr. Ótken jyldyń aiaǵynda Pekin qalasynda ótken ǵylymi konferentsiiada Resei ǵalymdarynyń sol pikirine súiengen qytai professory ortaaziialyq bes memleketti «Rossiianyń anklavy» dep túsinik bere taldaýy kezdeisoq sóz emes.
Oǵan sýyrtpaqtyń ushyn ustatyp otyrǵan – áý basynda ózimiz erik bergen, al táýelsizdik jyldarynda jigin ajyratpaǵan túsinikterimiz. Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolýy týraly memlekettik máýlet jariialanǵannan keiin bul másele toraptyq aqparat júielerinde ashyq sahnaǵa shyǵyp, beibereket daqpyrtqa ulasty. Bizdiń ziialylar men ǵalymdar oǵan nemkettilik tanytyp otyr. Túbinde bul berekege ákelmeitin áreket. Eń bastysy, qazaq qoǵamyna syzat túsiredi. Men mundai syzat pikirlerdiń sańlaýyn biteý úshin eki-aq máseleni qaperge ilgim keledi.
Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolýyna orai jariialanǵan máýlet – memlekettik mysymyzdy tanytatyn uly múmkindik. Muqym kóshpeliler álemi keńistigi men kóshpeliler órkenietiniń mysy men bási eksheletin tus. Bizdiń memlekettigimizdiń bary men joǵy, tipti naqtyraq aitsam, memleketimiz boldy ma, joq pa, sony asqaqtata kóterip, kórshilerimizdiń de rýhy ishten tynyp, ózimizdiń rýhymyz ózgeniń mysyn iyǵynan basatyn deńgeige kóteriletin shaq osy. Biz búgin qazaq memlekettiniń aibyny men tarihyn qalai ulyqtai alamyz, ultymyzdyń búgini ǵana emes, erteńi de soǵan tikelei bailanysty. Bul saltanattyń – Uly Turannyń, Kók túrik qaǵanatynyń, Ozan oǵyzdyń, tym berisi – Altyn Ordanyń imperiialyq óktem aibyny aspan astyn jańǵyrtyp, Qalqa men Kýlikovo shaiqasynyń jańǵyryǵyn taptap, óshirip tastaýy tiis.
Bul sharada keshegi uly dalany kúńirentken, Kir men Dariidy, Eskendir men Zulqarnaidy titirkendirgen, Eýropaǵa «Qudaidyń qamshysyn» sermegen – Ishbaqai, Shiraq, Tumar, Sypaitai, Tónykók, Kúltegin, Súbedei, Ketbuǵa, «El qamyn jegen Edigeniń» daýysy jer ortasy – Ulytaýdyń biiginen jer-kókti jańǵyrtyp, atoi salyp turýy qajet. Sonda qazaq memeleketi, qazaq handyǵy – Uly Kiev Rýsynan bólingen – Resei, Vizantiiadan bólingen – grek, rim siiaqty «Altyn Ordanyń zańdy bir tutqasy», «Altyn Ordannyń» saqtalyp qalǵan búgingi birden-bir táýelsiz memleketi retinde kórinýi tiis!
Sonda maqsatqa da jetemiz. Aibynymyz ben mysymyz da asqaqtaidy. Eshkim basynbaidy. Uran: Biz «El qamyn jegen Edige» dep urandap bas qosqan, Altyn Ordanyń jyǵylǵan týyn qaita kóterip, Kók Ordany – qazaq ordasyn qurǵan memleketpiz! – degen rýhta ótýi kerek.
Osyndai aibyny asqaq keń keńistikke qulash urǵan mysy basym saltanatty atoi ǵana – kóshpeliler men qazaq memlekettiginiń mysyn kielendiredi. Al, usaq-túiekpen, kákir-shúkirmen, kúńkil-shúńkilmen ótkizsek, qazaq rýhyn jat piǵyldyń aldynda taǵy da bir tizeletkenimiz bolyp tabylady. Óitip, týlaqsha tartqylap pushpaqtaǵansha jattyń tabasyna qalyp, yzamyz ishimizde qalǵan kúii – atamai ótkenimiz jaqsy. Meniń ustanymym – osy!
Al ekinshi túitkil, ol: qazaq memlekettiginiń ulttyq tuǵyry jáne «milli Túrkistan», túrki birligi ideiasynyń ajyratylmaǵan jigi buldyratqan «Úlken Túrkistan jumhuriiaty» men alash qozǵalysy, «Alashorda» úkimeti, sol arqyly saiasi qairatkerlerdiń ustanymy men oǵan berilgen baǵalar týraly qarama-qaishy kózqarastar. Bul uǵymdar ornyqty tujyrymdalmasa, oryndy-orynsyz qyjyrtpadan aiyqpaimyz.
Túrki birligi ideiasy men «Túrkistan jumhuriiaty», sondai-aq «Túrkistan jumhuriiaty» men «Alashorda úkimeti» máselesi – bir másele emes. «Túrki birligi» qozǵalysy – uly ańsar, iaǵni, ideia. Ol kók túrk qaǵanaty tusynda tarih sahnasyna shyqty da, keiin ysyrylyp qaldy. HIH ǵasyrda búkil islam álemi men Túrkiiadan basqa túrki halyqtary bodandyqtyń buǵaýyna túsip, jahandyq imperiialyq bólisýge túsken kezeńde paida bolǵan, otarlanýdan qutylý jolynda uly imperiialarǵa qarsy uly birlestik qurýdan týǵan, dini, násildik, tektik azattyqty ańsaǵan jahandyq jadidtik ideia. Sonyń nátijesinde jalpy islami saiasi aǵymnyń bir tarmaǵy retinde «túrik birligi» ańsary dúniege keldi. HH ǵasyrdyń basynda alash ulttyq ideiasy ulttyq kúres jolyna ulasty. Ol týraly S.Asfendiiarov: «Alash ideiasynyń oianýyna áser etken – jádidtik baǵyt pen kúres»,– dep ashyq jazdy. Bir-birimen tamyrlas bul úsh ideia – ańsar, iaǵni, saiasi jahandyq strategiia.
HH ǵasyrda jádidtik qozǵalystyń nátijesinde Túrkiia demokratiialyq memleket atandy. Mine, osy arada «túrik birligin» tý etken Ánýar pasha – strategiialyq, Túrkiia memleketiniń azattyǵyn aldyńǵy qatarǵa qoiǵan Atatúrik – taktikalyq kúres jolyn tańdady. Atatúrik týra sol tarihi alasapyran tusta barlyq saiasi-ekonomikalyq, ideologiialyq kúshti Túrkiia memleketiniń ǵana azattyǵy úshin antalap kelgen ANTANTA-dan aman saqtap qaldy. Sondyqtan da júzege asyrylýy múmkin emes ańsardyń aýanymen áskeri kúshin islam álemi men muqym túrki ulttaryn azat etý úshin shashyratyp jiberýge umtylǵan «Ittihad ýá tarahiiat» qozǵalysynyń kósemi Ánýar pashadan bilik tizginin tartyp aldy, ózin saiasi qýǵynǵa ushyratty. Bul – Atatúrik tarapynan jasalǵan óte durys taktikalyq kúres. Óitkeni Túrkiia memleketi bodandyqqa tússe, onda «túrik birligi» ańsary óz-ózinen joqqa ainalatyn. Túrkiia memleketi sekseninshi jylǵa deiin sol baǵytty ustap, túrik memleketin nyǵaitty. «Túrik birligi» ideiasynyń óteýi retinde «Túrik dúniiasy» mádeni qoǵamdyq uiymy bop toqsanynshy jyldary sahnaǵa shyqty. Atatúriktiń: «Túrik birligi» ańsaryn saqtai otyryp, ony keleshektiń úlesine qaldyryp, Bashqurtstan táýelsiz memleketin, Soltústik alash memleketin, Alash úkimetin qurýdy taktikalyq kúres retinde júrgizgen Zaki Ýálidi men Álihan Bókeihanovtyń «jumhuriiat jolyn» qoldap, Zaki Ýálidige saiasi baspana berýiniń, al Ánýar pashanyń ańsarynyń yqpalyndaǵy Mustafa Shoqaidyń «túrikshil Túrkiiadan» qoldaý tappaýynyń jáne Zaki Ýálidi ekeýiniń arasyndaǵy qaishylyqtyń oryn alýynyń sebebi de sondyqtan.
Ár ult óziniń saiasi qýatymen azattyqqa jetýi tiis. Á.Bókeihanov aitqandai «alash jurty qashan órkenietti damyǵan el deńgeiine jetkende» uly ańsar úshin bet burýǵa bolady. Shyndyǵyn aitqanda, ondai ýtopiialyq «milli Túrkistan jumhuriiatyn qurý» múmkindigi búgin de tolyq júzege aspaityn, alys keler kúnderge joldanǵan amanatty ańsar ǵana. Sondyqtan da «Alash» ideiasy men «Alashorda úkimetiniń» ustanǵan taktikalyq saiasi ustanymy qazaq memlekettiginiń táýelsizdigi jolyndaǵy birden bir durys jol. Ol ideia – Qazaqstannyń búgingi táýelsiz memleket retindegi saiasi ustanymymen tolyq úilesim tabady. Endeshe, «milli Túrkistan jumhuriiaty» men «Túrkistan kompartiiasy jetekshilik etetin Túrkistan keńes úkimetin» qurý ideiasy jiyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy saiasi ýtopiia. Ondai ańsardy júzege asyrýǵa burynǵy Resei de, keiingi keńestik Resei de, Túrkiia jumhuriiaty da, muqym Eýropa birlestigi de, sol kezdegi «úlken Aziia» imperiiasynyń ieligine umtylǵan Japoniia da jol bermeitin. Odan kóri «ár ulttyń ózinshe damýyna múmkindik jasalýy» tiis degen urandy ustanyp, ulttyq, iaǵni, Alashorda úkimetin qurý – óte ońtaily kúres joly bolatyn.
Ashyǵyn aitaiyn, egerde muqym túrki násildes saiasatkerler «milli Túrkistan jumhuriiatyn» qurýǵa umtylǵanda, onda osy kúngi Túrkiia bastaǵan barlyq túrki memleketteri bodandyqtyń qamytyn bir-bir kiip shyǵary anyq edi. Shanaqqaladaǵy ǵazilerdiń qasietti shaiqasy oǵan tosqaýyl qoidy. Buǵan Orta Aziiaǵa júz myń túrik áskerin ákelemin dep jar salyp, eń sońynda jeke basyn saýǵalap, Ferǵananyń qoltyǵynda qaza tapqan Ánýar pashanyń, shetel asyp ketken Mustafa Shoqaidyń taǵdyry kýá. Ózderi syrtty baspanalap júrip, qai Túkistandy basqarar edi. Túrkiiadaǵy búgingi saiasi qaishylyqtardyń túp tamyrynda joǵarydaǵy úsh saiasi aǵymnyń salqyny bar. Al qandai bilik formasy bolmasyn, memlekettikti – alash avtonomiiasyn saqtap qalǵan taktikalyq kúres joly ózin-ózi aqtap shyqty. Dúnieni asty-ústine tóńkerip túsirgen bolsheviktik «uly kúsh» – Leninniń «revoliýtsiialyq tóńkeris jolyndaǵy kúrestiń strategiiasy men taktikasy» týraly eńbegindegi jáne III internatsional kongresindegi «sotsializm áýeli bir memlekette jeńiske jetýi tiis» degen áigili qaǵidasy. Al saiasi kúresterdiń maqsaty men túri basqa bolǵanymen, olar shapannyń qaby men astary siiaqty qabysyp jatqan qubylys.
Ókinishke qarai, «Alashorda» men Álihan Bókeihanovty «milli Túrkistan jumhuriiatynyń» dushpany etip kórsetýge tyrysyp: qazaq ózin ózi bilei almaidy, olardy rý arqyly talastyryp, táýelsizdigin álsiretip, qaitadan Reseige táýeldi etý kerek – degen ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy Keńestik odaqty jaqtaýshylar jasaǵan áskeri-saiasi doktrinanyń shylaýyna oralyp júrgender bar. Bul doktrinanyń basty ustanymy – memleketke ultsyzdyq ideiasyn sińirý bolatyn. Al oǵan birden bir qarsy qýatty qural – 1905 jyly jazylǵan Sálimgerei Jantórinniń «Avtonomiia» atty eńbeginen bastalǵan, asa yqtiiattylyqpen saiasi kúres nátijesinde jasalǵan, sóitip, 1917 jyly «Alash» partiiasy qurylý arqyly naqty memlekettik ideianyń negizin qalaǵan birtutas alash ideiasy. Onda alash qairatkerleriniń barlyǵynyń demi men ańsary bar, al ol ideianyń uiytqysy, tarihshy Mámbet Qoigeldiev dál taýyp aitqanyndai, qazaq qoǵamynyń Sýn Iat Seni men Mahatma Gandii – Álihan Bókeihanov bolatyn.
Men bul arada «milli Túrkistan jumhuriiaty» týraly tarihi shyndyqtardy qazbalap jatpaimyn, ózime jaqyn, ózim qyryq jyl boiy zerttegen ulttyq ideia – Alash ideiasy jáne Bókeihanov degen máselege ǵana qysqasha toqtalyp ótemin.
Sizderge jaqsy tanys, 1917 jyly shilde-tamyz ailarynyń óliarasynda Jalpylqazaqtyq I quryltai shaqyrylyp, «Alash» partiiasy tarih sahnasyna shyqty. «Alash» partiiasynyń ulttyq ustanymy bes túrli tujyrymǵa negizdeldi.
Birinshi ustanym: jer, jer jáne jer. Jersiz Otan joq. Álihan Bókeihanovtyń uiǵarymy boiynsha: «Qazaqtyń baiyrǵy jerin qashan qazaqtar óz betinshe ǵylym men tehnikaǵa súienip tolyq igermeiinshe, jer jeke menshikke de, qonystanýshylarǵa da berilmeidi».
Iaǵni, bul ustanym: Jer – Otan, al Otandy satýǵa da, jeke menshikke ainaldyrýǵa da bolmaidy. Sol jer úshin ár qazaqtyń namysy jyrtylyp, ol jerge ár qazaqtyń teri men qany tógilgen – degen tujyrymǵa saiady.
Ekinshi ustanym: jerdiń astyndaǵy, ústindegi, aspanyndaǵy barlyq igilik qazaq memleketine qyzmet etýi kerek. Á.Bókeihanovtyń aitýynsha: «Onyń ár bir túiir tasy ár qazaqtyń óńirine túime bolyp qadalý kerek» bolatyn.
Iaǵni, bul – óz jeriniń igiligin – áýeli óz eli igiligine ainaldyrsyn, odan assa ǵana jatqa salaýat – degen emeýrindi tanytady.
Abai danyshpannyń:
Ózderińdi túzeler dei almaimyn,
Óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń, –
degenindegi «yryq» – osy yryq.
Jerdiń astyna, ústine, aspanyna ielik ete almasań – yryqtyń ketkeni sol emes pe?!.
Úshinshi ustanym: Á.Bókeihanovtyń jobasy boiynsha, «Qazaqtyń jerinde óndirilgen «bir ýys jún sol memlekettiń azamattarynyń ústine toqyma bolyp kiilýi» kerek, iaǵni, tolyqtai ekonomikalyq táýelsizdik pen birlikke qol jetkizýge umtylýy tiis edi.
Taǵy da sol Abai:
«Birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Malyńdy berip otyrsań: atasy basqa, dini basqa, kúni basqalar da jaldanyp tirlik qylady. Birlik satylsa – anturǵandyqtyń basy osy. Aǵaiyn almai birlik qylsa kerek», – degendegi birlik – osy ekonomikalyq birlik.
Al bizdegi satylmaityn qundylyq – tek «jaldanyp tirlik qurý» ǵana bolyp qaldy.
Tórtinshi nysana: qazaq memleketinde memleket qurýshy ulttyń til, din, dil ústemdigi bolýy kerek, iaǵni, H.Dosmhamedovtiń paiymdaýyna júginsek, «ulttyq mádeniet ústemdigi saqtalýy» tiis bolatyn.
Kelgende Jienqulǵa shyqpaidy únim, –
dep Sara aqynnyń sal Birjanǵa qarata aitqanyndai, bul úsh máselege kelgende, bizdiń de únimiz shyqpaidy.
Eger qoǵamnyń damýy osy betimen kete berse, kúni erteń biz «Qurandy» da orys tilinde oqityn bolamyz.
Besinshi, túpki maqsat: táýelsiz ǵylymǵa, ulttyq salt, dástúrge negizdelgen zańǵa súiene otyryp, Japoniianyń úlgisindegi ulttyq-demokratiialyq memleket qurý edi.
Iaǵni, taǵy da sol H.Dosmuhamedovtiń paiymdaýyna júginsek: «táýelsiz sot qurylymy bolady, teń jáne týystyq qarym-qatynastardy qamtamasyz etetin odaqtyq qaǵidattar (zań) jasalady».
1990 jylǵy «Qazaqstannyń sývereniteti» týraly málimdemede qamtylǵan osy bes túrli ulttyq ustanym butaqtala kelip, 2002 jylǵy jerdi satý týraly zań jobasynan keiin qazaq memleketi ulttyq ideiadan tolyq arylyp, beimaral memlekettiń qurylymyna kóshti. Sonshama azap shege júrip ańsaǵan táýelsizdik ideiasynan naǵyp sonshama tez jerindik? Al «Japoniia siiaqty ǵylymǵa súiengen ulttyq-demokratiialyq memleket qurý kerek» – degen ustanym úshin anyq emes derekterge súiensek, 60 myńdai adam «japon shpiony» retinde atý jazasyna kesilipti.
Joǵaryda aitylǵan ustanymdardy taratyp jatpaiyn. Ol uzaq áńgime. Saiasat, ekonomika, qoǵamdyq damý degendi bylai qoiǵanda, biz ózimizdiń táýelsiz rýhani tárbiemizdi qadirlei almadyq.
1.Qazir dástúrsiz urpaq qalyptasyp keledi. Bul – úlken rýhani apat.
- Táýelsiz ekonomika men táýelsiz ǵylym joq. Al táýelsiz ǵylymsyz – táýelsizdik te, ziialy da, bolashaq ta joq. Taǵy da sol «sorly» Abai:
«... maldy saryp qylyp ǵylym tabý kerek. Ǵylymsyz – ahiret te joq, dúnie de – joq. Ǵylymsyz – oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan qajylyq, eshbir ǵibadat ornyna kelmeidi», – deidi.
Biz sol ǵylymdy «maldyń», iaǵni, biznestiń qurbandyǵyna shalyp otyrmyz.
- Ulttyq uiytqynyń, mekteptiń, sonyń ishinde bastaýysh mekteptiń ulttyq máiegi uiymaǵan. Botanika páninen – Qazaqstannyń shópteriniń túri men ataýlaryn, zoologiiadan – Qazaqstannyń jan-janýar men haiýanattar dúniesin, jaǵyrapiiadan – jer men sý ataýlaryn, jer qyrtysynyń attaryn, astronomiiadan – «on segiz myń ǵalamnyń» qazaqsha ataýlaryn, tarihtan, ózgeni bylai qoiǵanda, qazaq handyǵynyń qurylǵan jyly týraly naqty málimetti taba almaisyz (Tarihshylar endi ǵana bir toqtamǵa kelgen syńaily).
- «Saýdasy – ar men imany» – dep Abai aitqandai, din – saiasat pen biznestiń quralyna ainaldy. Ulttyń óz dinin ózine jiirkenishti kórsetý ustanymy júrgizilip otyr (Din týraly qabyldanbai qalǵan eski zań jobasy men jańa zańnyń sulbasy solai deýge negiz qalaidy).
- Memlekettik Til – memlekettik qoldanymnan shettetilip otyr. Mysal kerek pe? «Kitap shyǵarýdyń qajeti qansha. Ony kim oqidy. Elektrondyq nusqa bar» – deitin ministrler men rektorlar paida boldy.
- Memleket – óz ultynan ajyrai bastady. Ekeýiniń oiy eki basqa. Endi olardyń basy qaita birige me, joq pa? Ái, qaidam...
Bunyń barlyǵy neni tanytady? Joǵaryda atap ótkenimdei, bizdiń táýelsiz memleketimizde qarama-qarsy baǵyttaǵy eki ulttyq aǵymnyń qalyptasqandyǵyn anyq ańǵartady. Ashyǵyn aitaiyn, memleket halyqtan ajyrap qaldy. Qazir memleket pen halyq basqa: «Memleket tek rettep otyrýy kerek. Qalǵanyn bazardyń ózi retteidi», – dep ózeýregender, endi birer jyldan soń halyqtan múldem qol úzip, taǵy da sol Lenin aitqandai, «halyq burynǵysynsha ómir súrgisi kelmeitin, al biliktegiler burynǵysynsha basqara almaityn jaǵdaiǵa» dýshar bolary anyq. Byltyr ǵana bolýy múmkin boljam, biyl, shyndyqqa qarai betin buryp otyr.
Mine, Álihan Bókeihanov uiytqan Alash ideiasynyń negizgi máiekteri osyndai.
Qazir erinbegen – alashshyl bolyp aldy. Másele uranda emes, sony ulttyń diline sińirýde. Keide, maǵan Keńes tusyndaǵy Baltyq jaǵalaýy elderi, Ózbekstan, qazirgi Belgiia siiaqty Únsiz Azamattyq Moiynsunbaý qozǵalysyn únemi sanada ustaǵan durys siiaqty da kórinip ketedi. Osy oraida Álihan Bókeihanovtyń saiasi kózqarasyna qatysty, ony «massonǵa», «shoqynshyǵa», eýropashyldyqqa, «rýshylǵa» teńep júrgen saiasi saýatsyzdyq pen azamattyq jádigóilikke sál ǵana túsinik bere ketkim keledi.
Birinshi ýáj: Álihan Bókeihanovtyń massondyq ideiaǵa qatysy qandai?
Álihan Bókeihanov – ulttyq saiasatker. Ult táýelsizdigi jolynda yqpaly tietin barlyq múmkindikti paidalanýǵa májbúr. Al 1905 jyly ulttyq avtonomiia, patshany taqtan túsirý, konstitýtsiialyq demokratiia ornatý, buratana ulttarǵa – násiline, dinine qaramastan azattyq berý, óziniń damý jolyn anyqtaýǵa erik berý máselesin kim kóterdi? Kadet partiiasy kóterdi. Endeshe, «buratana ulttarǵa – násiline, dinine qaramastan azattyq berý, óziniń damý jolyn anyqtaýǵa erik berýdi» maqsat etip qoiǵan saiasi partiianyń quramyna Álihan Bókeihanov nege kirmeýi tiis? Konstitýtsiialyq demokratiia partiiasy óziniń kúres jolyna: adamǵa adam – baýyr, dos, biriń – báriń úshin, báriń – biriń úshin, násildik, ulttyq, dindik, áleýmettik teńdik, azamattyq qoǵam siiaqty týra ózimiz urandatyp ósken kommýnizmniń printsipterin negiz etip aldy. Mine, sol maqsatqa jetý úshin Álihan Bókeihanov kadet partiiasyna ótti. Bul maqsatqa jetý jolynda baýyrlas túrki halyqtarynyń ult ziialylary da toptasty.
Sonyń nátijesinde Resei musylmandarynyń birinshi quryltaiyn uiymdastyrýǵa múmkindik aldy. Sol quryltaida kóterilgen jasyl týdyń shylaýymen 1917 jyly 1-11 mamyr aralyǵynda Máskeý qalasynda ótken I Búkilreseilik musylmandar quryltaiyna H.Dosmuhamedov, J.Dosmuhamedov, Ǵ.Álibekov, K.Jálenov, Ǵubaidolla jáne Dáýlet ishandar, Ý.Tanashev pen Sh.Bekmuhamedov qatysty. Bul quryltai Resei bodandyǵyndaǵy musylmandardy ǵana biriktirip qoiǵan joq, sonymen qatar táýelsiz respýblika týraly másele ashyq minbede kóterilgen tuńǵysh bas qosý boldy.
Al1 917 jyly Kerenskii:
«Túrkistan men dala oblystary Týla nemese Tambov oblystary emes. Aǵylshyndar nemese frantsýzdar ózderiniń otarlaryna qalai qarasa, biz de olarǵa (iaǵni, qazaqtarǵa – T.J.) solai qaraýymyz kerek»,– dep málimdeme jasaǵannan keiin Á.Bókeihanov resmi túrde kadet partiiasynan shyqty.
Óitkeni bul kezde qazaq arasynda derbes partiia qurý máselesi tolyq pisip-jetilgen edi. Á.Bókeihanov óziniń bul sheshimin: kadet partiiasynyń maqsaty – ulttyq avtonomiia jariialaýǵa qarsy bolǵandyqtan da, Alash ideiasyna sáikes kelmegendikten de, onyń quramynan shyǵamyn – dedi.
Mine, bul kez kelgen saiasatker ustanatyn kúres tásili. Osyndaida Aiatolla Homeinidiń óziniń kúndeligine: «Men dinim úshin (ultym úshin dep túsinińiz – T.J.) shaitanmen de jumys isteýge ázirmin» – degen sózi eske túsedi. Á.Bókeihanov ta alashtyń azattyǵyna qol jetkizý úshin barlyq saiasi ádis-tásilden bas tartqan joq.
Sol úshin de azamat soǵysy jyldary «Alashorda» úkimeti Quryltai úkimetiniń quramyna kirdi. Ondaǵy maqsattaryn suraǵan túrme tergeýshisine H.Dosmuhamedov:
«Quryltaidyń tapsyrýymen Oral qazaqtarynyń basqarý qurylymyn jasadym, ol esh ózgerissiz quryltaida bekitildi. Keiingi demokratiialyq ózeristerdiń barysynda ol jeke kitapsha bop basylyp shyqty. Quryltai: monarhiiaǵa – demokratiia quldyǵynyń simvoly, bir halyqty ekinshi halyqqa arandatýdyń oshaǵy retinde baǵa berdi. Egerde: barlyq halyqtardyń ózin-ózi bileýine erik berilgen jaǵdaida jáne barlyq derjavalar qarýsyzdandyrylsa, onda quryltai ókilderi eshqandai annektsiiasyz, kontribýtsiiasyz beibit kelisim jasaýdy jaqtaitynyn málimdedi. Jalpyǵa ortaq ashyq jáne jasyryn daýyspen sailanǵan Quryltai jinalysy – Rossiianyń melekettik zańdyq qurylymy retinde tanyldy, óziniń sanyna bailanysty ár ulttyń ókili memlekettik mekemelerge qabyldanatyn bolsyn dep sheshim shyǵardy»,– dep jaýap berdi.
Ekinshi ýáj: Álihan Bókeihanovqa qaratyla jii aitylatyn «shoqynshy», «eýropashyl», musylmandyqqa qarsy degen paiymsyz baibalamǵa bailanysty aitarymyz mynaý. Keńestik jetpis jylda bizdiń dini tanymymyz tolyqtai toqyraýǵa ushyrap, ózimizdiń musylmandyq tarihatymyzdan aiyrylyp qaldyq. Bizge buiyrylǵan jol – imam Aǵzamnyń joly ǵoi. Bul týraly Abaidyń 17 túrli tápsirli túsinigi bar. Ol Abaidyń «Imamsyzdyq namazda qyzylbastar salǵan jol» – degen túsinigimen tikelei bailanysty. Qadymi dinshilderdiń kesirinen musylman álemi jaratylystaný men ónerkásiptik ǵylymnan múldem ajyrap qaldy. Qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, tájikter áli de ónerkásiptik ǵylymdy jatyrqap keledi. Sonyń nátijesinde, HIH ǵasyr men HH ǵasyrda búkil musylman qaýymy otarlanyp qaldy. Soǵan qarsy musylman jáne túrki áleminde jadidtik aǵym men saiasi kúres bastaldy. S.Asfendiiarov: «Alash ideiasynyń oianýyna áser etken – jádidtik baǵyt pen kúres»,– degen pikirin joǵaryda keltirdim. Al Ózbekstan men Túrkmenstanda, Qyrǵyzstanda, Tájikstanda 1927 jylǵa deiin sozylǵan basmashylar soǵysy – tek Keńeske qarsy soǵys emes, ol qadym men jádidshilerdiń arasyndaǵy azamattyq soǵys bolatyn. M.Tynyshbaevtyń Qoqan avtonomiiasynyń premer-ministrliginen bas tartýynyń ózi sol eki aǵymnyń bitispeitin maidanynyń kesiri edi. Ekinshiden, «milli Túrkistan jumhuriiatynyń» emes, «Alashorda» úkimetiniń kúres jolyn tańdaǵandyǵy edi.
Úshinshi ýáj: 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi týraly myna pikirdi atap ótkim keledi.
1916 jyly 3 aqpanda Á.Bókeihanov, A.Baitursynov, N.Begimbetov Petrogradqa baryp, áskeri ministr general Polivanovqa jolyǵyp, qazaqtardy áskerge alý máselesin jetkizdi. Ondaǵy basty maqsat: qazirgi zamannyń qarý-jaraǵynyń tilin bilmei, turaqty áskerge tartylmai ulttyq táýelsizdik týraly qiialdaýǵa da bolmaityn. Muny alashtyqtar: keleshek urpaqtyń aldyndaǵy paryzymyz, – dep túsindi. Zamannyń betalysy ulttan sony talap etti. Sanaly armiiasyz «sáýletti, erkin kúndi» ańsaýdyń ózi nadandyq bolatyn.
Tórtinshi ýáj: osy Túrkistan ideiasy degen ne? Ol Qazaqstannyń táýelsizdigine kepildik beretin ideia ma, joq pa? – degen suraqqa tarihshylarymyz týra jaýap bermei, betin búrkemelep keledi. Sol ideiany ótkizý úshin keibir «tarihshylar» keshegi alash urandy azamattardy qoldan jikke bóldi: olardyń qateligi – Túrkistan iediasyn bólispedi, ana tulǵaǵa, myna tulǵaǵa qarsy shyqty – desti. Sonda, 1991 jyly táýelsizdik jariialanǵanda, onyń táýelsizdigin tanyǵan elý tórt el qandai memleketti, onyń qandai shekarasyn moiyndady? Ol shekara qashan jáne qalai quryldy, olardyń basynda kim tur edi? Taiaý jyldary Qazaqstannyń memlekettik shekarasynyń bektilip, avtonomiialy memleket bolyp jariialanǵanyna 100 jyl tolady. «Odaqtas respýblikalardyń kez kelgen ýaqytta derbes memleket retinde SSSR-diń quramynan bólinip ketýine quqy bar» – degen bapty kimder Keńestiń konstitýtsiiasyna kirgizip edi? Árine, onyń ishinde Ýkraina men Grýziia ókilderi, «Alashorda» úkimetiniń kósemderi, onyń ishinde tikelei osy máselemen ainalysqan Á.Bókeihanov, A.Baitursynov, Á.Ermekov, H. jáne J.Dosmuhamedovter bar. Eger Túrkistan ideiasyn qoldasa, onda soltústiktegi bes oblys – Reseige, ońtústiktegi bes oblys – Ózbekstanǵa qalar edi. Resei men Ózbekstandaǵy saiasatkerler men ǵalymdardyń menshiktenip otyrǵandary da osy oblystar.
«Alashordashylardyń» maqsaty – birtutas qazaq memleketin qurý. Buǵan H.Dosmuhamedovtiń túrmedegi tergeýshige bergen myna jaýaby dáiek bola alady. Onda:
«Qazaqstan jaǵyrapiialyq jaǵynan birtutas memleket retinde basqarylýy tiis. Barlyq joǵarǵy laýazymdar sailanyp qoiylýy kerek. Egerde Keńes ókimeti saiasi erkindik jariialap, erkin partiia qurýǵa múmkindik berse, olarǵa da osy talapty qoiý kerek – destik. Bul baǵdarlamaǵa Tynyshbaev ekeýmiz qandai úles qossaq, Jahansha Dosmuhamedov te sondai dárejede belsene qatysty.
«Uiymnyń basty qurylymy eki jaǵdaidy eskere otyryp qarastyryldy: birinshi, Keńes ókimeti qulaǵan jaǵdaida, ekinshi Ánýar pasha jeńilgen jaǵdaida ne isteý kerektigi basty nazarǵa alyndy... Biz ol kezde sizderdiń federatsiia týraly sheshimderińizdi bilmeitin edik, ol kezde Túrkistandy ózbek basshylary bilep-tósteitin, jobany jasaǵan da solar bolatyn. Qazaqtardyń ózbektermen aralas turatynyna qaramastan, biz ózbekterdiń bul usynysyna múldem qarsy boldyq. Óitkeni bizdiń basty maqsatymyz – barlyq qazaqtyń basyn qosý bolatyn. Biz tipti qytaidaǵy qazaqtardy da qosyp alýdyń jolyn qarastyrdyq. Árine, olar ózderi mekendep otyrǵan territoriiasymen qazaqtyń quramyna kirý kerek – dep eseptedik. Bul jospar sol qiial kúiinde qaldy, is júzinde esh nárse de atqarylǵan joq. Buǵan qazaqstandyq qazaqtardyń qalai qaraityny maǵan belgisiz. Jat jerdegilerdiń jaǵdaiy óte aýyr kúide, ómir súrý dárejesi tómen, sondyqtan da birigýge qarsy bola qoimas dep oiladyq», – dep atap kórsetti.
Mine, Bókeihanovtyń da túpki maqsaty osy edi.
Besinshi ýáj: biz, «Alashorda» men Á.Bókeihanov týraly sóz etkende saiasi emigratsiia máselesine basa kóńil bólip, keide jalań janashyrlyqqa deiin baryp júrmiz. Alaida biz ulttyq ideia úshin kúresken ziialylardyń saiasi emigratsiia týraly:
««Qazaqtyń – Qazaqstannan basqa otany joq. Sondyqtan da qazaq úkimetiniń músheleri qazaq ishinde qalýy tiis. Egerde biz teńdikke qol jetkizgimiz kelse, onda qazirden bastap tereńdep oilamasaq bolmaidy. Búgin ne eksek, erteń sony oramyz»,– degen astyrtyn ýaǵdalastyǵyn olardyń kúres jolyndaǵy tańdaýy retinde syilaýymyz kerek.
Ómirdiń ózi kórsetip otyrǵanyndai, egerde alash ziialylary jappai emigratsiiaǵa ketkende, onda 1920-1930 jyldar arasyndaǵy aǵartý jáne ǵylym salasyndaǵy eńbekter dúniege keler me edi? Ol eńbekter jazylmasa qazirgi qazaq tilinen bastap algebra, geometriia, biologiia, fizika, zoologiia, jaǵyrafiia terminderi qalai qalyptasar edi? Sonymen qatar, túpki kúres maqsatyna jete almasa da, joǵarydaǵy bes tujyrym úshin kúresken S.Sádýaqasov siiaqty jas qairatkerler qalyptasar ma edi, Qazaqstandaǵy saiasi ahýal men saiasi kúres qalai bet alar edi?
Mine, Alash ideiasy men onyń kósemi Álihan Bókeihanovtyń ulttyń tolyqtai bostandyǵy jolynda ustaǵan ustanymynyń bir taramy osyndai. Meniń oiymsha, bul ideia – máńgilik jáne qazaq ulty ómir súrip turǵan jaǵdaida kún tártibinen túspeidi dep.
Qazaq handyǵy tarihy – qazaq handarynyń tarihy emes, keshegi «Altynordanyń» tikelei murageri bolyp tabylatyn qazaq melekettiginiń tarihy. «Túrki birligi» men «milli Túrkistan jumhuriiatynyń» ańsary sanamyzda, al táýelsiz memleketke jetkizgen alash ideiasy – táýelsiz Qazaqstannyń máńgilik el ideiasynyń túp qazyǵy, túpki ustanymy, teritoriialyq kepili. Ańsar men aqiqattyń, ideia men ideologiianyń ushtasatyn dáýiri keler kúnderdiń sybaǵasyna tiesili. Qazirshe biz, qoǵamdyq pikirdiń qos jarylmasy úshin «bir el – birtutas ustanym» degendi ilham etip ustanýymyz qajet. Ádibin jazbai, astarly aitylǵan ýájdiń túpki túitkilin kózi ashyq qazaq oqyrmandary ymsyz túsinetinine kúmánsiz senemin.
Tursyn Jurtbai,
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor.
13 sáýir, 2015 jyl
