قازٸرگٸ قازاق قوعامى مەن قازاق زييالىلارىنىڭ تاريحي, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراستارىندا «الاش» پارتيياسى مەن «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ, سول ارقىلى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ۇلى ۇستانىمىنىڭ اراسىنداعى كٷرەتامىرلى بايلانىستى ناقتى انىقتاپ, مەنٸن اشىپ بەرۋدٸڭ ورنىنا, مەسەلەنٸ بارىنشا جالپىلاما جايداقتاتىپ, بۇرىن دا, قازٸر دە قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تەرريتورييالىق, يدەيالىق, رۋحاني تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن پٸكٸرلەردٸ بۇلدىراتىپ تٷسٸندٸرۋ اعىمى ورىن الىپ وتىر, ٶكٸنٸشكە قاراي.
ۇلتتىق ساياسي كٷرەس جولى ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ تۋرا سول قاس-قاعىم سەتتەگٸ تاريحي, ساياسي وقيعاعا بايلانىستى شۇعىل ٶزگەرٸستەر مەن ۇستانىمدى, ٸس-قيمىلدى ٶزگەرتٸپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدٸ, ياعني, تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى ۇلى يدەيادان – ونى جٷزەگە اسىرۋعا تٸكەلەي كەپٸلدٸك بەرەتٸن مەملەكەتتٸك يدەولوگيياعا كٶشۋگە مەجبٷر ەتەتٸن قاتاڭ دا قاساڭ قاعيدالار العا ساياسي مٸندەت ەتٸپ قويىلادى. بۇل – زاڭدىلىق. سوندىقتان دا يدەيا مەن مەملەكەتتٸك يدەولوگييا تۋرالى, سونىڭ ٸشٸندە ناقتى تاريحي كەزەڭدەردەگٸ قوزعالىستار مەن ۇستانىمدار تۋرالى پٸكٸر قوزعاعاندا, ونىڭ جالپى ۇلى نىساناسىنا عانا ەمەس, تاريحي استارى مەن سەبەپ-سالدارىنا, بەرەتٸن نەمەسە بەرگەن نەتيجەسٸنە, كٷرەس جولىنىڭ ساياسي تاكتيكاسى مەن ستراتەگيياسىنا نازار سالۋ كەرەك.
جالپى اڭسارلى يدەيامەن ەشقانداي ساياسي كٷرەس پەن قوعامدىق تٶڭكەرٸس, ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸك جٷزەگە اسپايدى. سونىڭ ٸشٸندە, ۇلتتىق كٷرەس تۇسىنداعى مەملەكەتتٸك, ٷكٸمەتتٸك, پارتييالىق يدەولوگييا – سول ۇلى ماقساتقا جەتكٸزەتٸن باسپالداق, ۇلتتى شۇعىل جۇمىلدىرۋ جولىنداعى ساياسي-مەملەكەتتٸك شارا.
ەر پارتييا مەن ەر قايراتكەر ٶزٸنٸڭ ۇستانعان باعىتى ٷشٸن ۇلت الدىندا جاۋاپكەر. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ەر قايسىسى ٶزٸنٸڭ سوڭىنا ەرگەن حالىقتىڭ تاعدىر تاۋقىمەتٸن موينىنا الادى. سوڭعى شيرەك عاسىرداعى قازاق قوعامىنداعى قوعامدىق وي مەن ساياسي كٶزقاراستىڭ دامۋى جەنە قالىپتاسۋ ىرقىنا قاراپ وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى الىس بولاشاقتى اڭساعان ۇلى يدەيا مەن شۇعىل ۇيىمداستىرۋ قۇرالى, مەملەكەتتٸك ۇستىننىڭ دٸڭگەگٸ – مەملەكەتتٸك يدەولوگييادان تۋىنداعان شارالاردىڭ اراسىن اجىراتپاي, ساياسي اڭسار اۋانىنداعى ەۋەندٸ وي-سانامىزدىڭ ەلديٸنە اينالدىرىپ العان سيياقتى كٶرٸنەدٸ.
قوعامدىق عىلىممەن اينالىساتىن زييالىلار قاۋىمىنىڭ بٸر پاراسى, سول ارقىلى سولاردىڭ پٸكٸرٸنە بەيٸمدٸ قوعام مٷشەلەرٸ جٸگٸ اجىراتىلماعان تەرمين رەتٸندە قاراستىرىپ جٷرگەن بۇل مەسەلە, ەسٸرەسە, ٶز ۇلتىمىزدىڭ ساياسي, رۋحاني تانىم تامىرىن تانۋ بارىسىندا تٷسٸنٸسپەستٸككە, كٶزقاراس الشاقتىعىنا جەتەلەپ بارادى. ال مۇنىڭ تٷبٸ قازاق قوعامى مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنا سىزات تٷسٸرەتٸنٸ انىق. اشىعىن ايتايىق, تٷپكٸ تامىرىمىزدى تارتاتىن ۇلى تٷرٸكشٸلدٸك يدەياسى مەن الاش يدەياسىنىڭ, تٷرٸك دٷنيەسٸنٸڭ ورتاق مٷددەلەرٸ مەن الاش مٷددەسٸنٸڭ, «ميللي تٷركٸستاندىق» مەملەكەتتٸك قوزعالىس پەن الاش قوزعالىسىنىڭ, كەشەگٸ تٷركٸستان جۇمحۇريياتى مەن «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ, سول ارقىلى بٷگٸنگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگيياسى مەن تاكتيكاسىن, قازٸرگٸ جاھاندىق قوزعالىستىڭ بٸر باعىتىنا اينالۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان «تٷرٸك دٷنيياسى» يدەياسىمەن تامىرلاساتىن حالىقارالىق ۇستانىمىن – ۇلتتىق مەمەلەكەتٸمٸزدٸڭ ساياسي مٷددەسٸ تۇرعىسىنان باعامداۋ بارىسىندا كەدٸمگٸدەي ەكٸۇشتى كٶڭٸل اۋانىنا قالدىرىپ وتىرعانى انىق بايقالادى.
كەيٸنگٸ جىلدارى ساياسي ەليتانىڭ «تٷرٸك دٷنيياسى» قوزعالىسىنان, ياعني, «ميللي تٷركٸستان» يدەياسىنان تٷرٸكمەنستان مەن ٶزبەكستاننىڭ ٸشٸنارا باس تارتۋىنىڭ, ەزٸربايجان مەن قىرعىزستاننىڭ, قازاقستاننىڭ بۇل قوزعالىستى تەك مەدەني-رۋحاني تامىر تۇرعىسىنان قۋاتتاپ وتىرۋىنىڭ سەبەبٸ دە سوندا. ال قازاق قوعامدىق عىلىمدار ٶكٸلٸ مەن زييالىلارى قاۋىمى اراسىنداعى «ميللي تٷركٸستان» مەن الاش يدەياسى, «تٷركٸستان جۇمحۇريياتى» مەن «الاشوردا ٷكٸمەتٸ» اراسىنداعى جٸكتٸ اجىراتپاي, جاپپاي جابا توقۋعا ۇمتىلۋ, بۇل بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قازاق قوعامدىق وي-پٸكٸرٸنٸڭ انىق تا قانىق دامۋىنا ەكٸۇشتى تٷسٸنٸسپەستٸك ەكەلەدٸ. سوندىقتان دا تەكتٸك, ۇلتتىق سانا بولمىسىنىڭ دامۋ جولىنداعى, ساياسات تٸلٸمەن ايتساق, ستراتەگييا مەن تاكتيكانى, ۇلى اڭسار مەن ماقساتتى, ماقسات پەن مٸندەتتٸ كەزەڭٸنە ورايلاستىرا باعالاپ, كەشەگٸمٸزدٸ تالداپ, بٷگٸنٸمٸزدٸ سارالاپ, ەرتەڭٸمٸزدٸ ەسكەرە وتىرىپ ورتاق كٶزقاراس قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت.
مەسەلەگە تۋرا كٶشپەي, وسىنشاما وراعىتۋىمىزدىڭ تٷپكٸ تٷيتكٸلٸ دە بۇل باعىتتىڭ قازٸرگٸ قازاق قوعامىندا سىزاتى بٸلٸنە باستاعان ەكٸ اعىمنىڭ تاريحي, ساياسي, تۇلعالىق كٶزقاراسىمىزعا سىنالاي ەنە باستاۋىندا, سول سىنانى جارىقشاق تٷسٸرۋٸنەن ساقتاندىرۋ ماقساتىن كٶزدەگەندٸكتە جاتىر. نەگە رەسەيلٸك, ٶزبەكستاندىق قايراتكەرلەر مەن اكادەمييالىق دەرەجەلٸ عالىمدارى قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ دەربەستٸگٸن مويىنداماي, وڭتٷستٸك بەس وبلىستى ٶزبەكستاننىڭ, سولتٷستٸك بەس وبلىستى رەسەيدٸڭ «زاڭدى تەرريتوريياسى» دەپ جارييالاپ وتىر. ورتا ازييا تاريحىمەن شۇعىلداناتىن وسى ەكٸ مەملەكەتتٸڭ رەسمي عىلىمي مەكەمەلەرٸنٸڭ عالىمدارى نەگە «التىن وردانىڭ» تٸكەلەي مۇراگەرٸ رەتٸندە ٶزدەرٸن جارييالاپ, وسىعان دەيٸنگٸ بەس جىل مەرزٸمدە عىلىمي تالقى ەسەبٸندە, ال سوڭعى ەكٸ جىلدا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييالاردا رەسمي عىلىمي تۇجىرىم رەتٸندە ۇسىنىپ جٷر. ٶتكەن جىلدىڭ اياعىندا پەكين قالاسىندا ٶتكەن عىلىمي كونفەرەنتسييادا رەسەي عالىمدارىنىڭ سول پٸكٸرٸنە سٷيەنگەن قىتاي پروفەسسورى ورتاازييالىق بەس مەملەكەتتٸ «روسسييانىڭ انكلاۆى» دەپ تٷسٸنٸك بەرە تالداۋى كەزدەيسوق سٶز ەمەس.
وعان سۋىرتپاقتىڭ ۇشىن ۇستاتىپ وتىرعان – ەۋ باسىندا ٶزٸمٸز ەرٸك بەرگەن, ال تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا جٸگٸن اجىراتپاعان تٷسٸنٸكتەرٸمٸز. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋى تۋرالى مەملەكەتتٸك مەۋلەت جارييالانعاننان كەيٸن بۇل مەسەلە توراپتىق اقپارات جٷيەلەرٸندە اشىق ساحناعا شىعىپ, بەيبەرەكەت داقپىرتقا ۇلاستى. بٸزدٸڭ زييالىلار مەن عالىمدار وعان نەمكەتتٸلٸك تانىتىپ وتىر. تٷبٸندە بۇل بەرەكەگە ەكەلمەيتٸن ەرەكەت. ەڭ باستىسى, قازاق قوعامىنا سىزات تٷسٸرەدٸ. مەن مۇنداي سىزات پٸكٸرلەردٸڭ ساڭلاۋىن بٸتەۋ ٷشٸن ەكٸ-اق مەسەلەنٸ قاپەرگە ٸلگٸم كەلەدٸ.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋىنا وراي جارييالانعان مەۋلەت – مەملەكەتتٸك مىسىمىزدى تانىتاتىن ۇلى مٷمكٸندٸك. مۇقىم كٶشپەلٸلەر ەلەمٸ كەڭٸستٸگٸ مەن كٶشپەلٸلەر ٶركەنيەتٸنٸڭ مىسى مەن بەسٸ ەكشەلەتٸن تۇس. بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ بارى مەن جوعى, تٸپتٸ ناقتىراق ايتسام, مەملەكەتٸمٸز بولدى ما, جوق پا, سونى اسقاقتاتا كٶتەرٸپ, كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ دە رۋحى ٸشتەن تىنىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ رۋحىمىز ٶزگەنٸڭ مىسىن يىعىنان باساتىن دەڭگەيگە كٶتەرٸلەتٸن شاق وسى. بٸز بٷگٸن قازاق مەملەكەتتٸنٸڭ ايبىنى مەن تاريحىن قالاي ۇلىقتاي الامىز, ۇلتىمىزدىڭ بٷگٸنٸ عانا ەمەس, ەرتەڭٸ دە سوعان تٸكەلەي بايلانىستى. بۇل سالتاناتتىڭ – ۇلى تۇراننىڭ, كٶك تٷرٸك قاعاناتىنىڭ, وزان وعىزدىڭ, تىم بەرٸسٸ – التىن وردانىڭ يمپەرييالىق ٶكتەم ايبىنى اسپان استىن جاڭعىرتىپ, قالقا مەن كۋليكوۆو شايقاسىنىڭ جاڭعىرىعىن تاپتاپ, ٶشٸرٸپ تاستاۋى تيٸس.
بۇل شارادا كەشەگٸ ۇلى دالانى كٷڭٸرەنتكەن, كير مەن دارييدى, ەسكەندٸر مەن زۇلقارنايدى تٸتٸركەندٸرگەن, ەۋروپاعا «قۇدايدىڭ قامشىسىن» سەرمەگەن – يشباقاي, شيراق, تۇمار, سىپايتاي, تٶنىكٶك, كٷلتەگٸن, سٷبەدەي, كەتبۇعا, «ەل قامىن جەگەن ەدٸگەنٸڭ» داۋىسى جەر ورتاسى – ۇلىتاۋدىڭ بيٸگٸنەن جەر-كٶكتٸ جاڭعىرتىپ, اتوي سالىپ تۇرۋى قاجەت. سوندا قازاق مەمەلەكەتٸ, قازاق حاندىعى – ۇلى كيەۆ رۋسىنان بٶلٸنگەن – رەسەي, ۆيزانتييادان بٶلٸنگەن – گرەك, ريم سيياقتى «التىن وردانىڭ زاڭدى بٸر تۇتقاسى», «التىن ورداننىڭ» ساقتالىپ قالعان بٷگٸنگٸ بٸردەن-بٸر تەۋەلسٸز مەملەكەتٸ رەتٸندە كٶرٸنۋٸ تيٸس!
سوندا ماقساتقا دا جەتەمٸز. ايبىنىمىز بەن مىسىمىز دا اسقاقتايدى. ەشكٸم باسىنبايدى. ۇران: بٸز «ەل قامىن جەگەن ەدٸگە» دەپ ۇرانداپ باس قوسقان, التىن وردانىڭ جىعىلعان تۋىن قايتا كٶتەرٸپ, كٶك وردانى – قازاق ورداسىن قۇرعان مەملەكەتپٸز! – دەگەن رۋحتا ٶتۋٸ كەرەك.
وسىنداي ايبىنى اسقاق كەڭ كەڭٸستٸككە قۇلاش ۇرعان مىسى باسىم سالتاناتتى اتوي عانا – كٶشپەلٸلەر مەن قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ مىسىن كيەلەندٸرەدٸ. ال, ۇساق-تٷيەكپەن, كەكٸر-شٷكٸرمەن, كٷڭكٸل-شٷڭكٸلمەن ٶتكٸزسەك, قازاق رۋحىن جات پيعىلدىڭ الدىندا تاعى دا بٸر تٸزەلەتكەنٸمٸز بولىپ تابىلادى. ٶيتٸپ, تۋلاقشا تارتقىلاپ پۇشپاقتاعانشا جاتتىڭ تاباسىنا قالىپ, ىزامىز ٸشٸمٸزدە قالعان كٷيٸ – اتاماي ٶتكەنٸمٸز جاقسى. مەنٸڭ ۇستانىمىم – وسى!
ال ەكٸنشٸ تٷيتكٸل, ول: قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ ۇلتتىق تۇعىرى جەنە «ميللي تٷركٸستان», تٷركٸ بٸرلٸگٸ يدەياسىنىڭ اجىراتىلماعان جٸگٸ بۇلدىراتقان «ٷلكەن تٷركٸستان جۇمحۇريياتى» مەن الاش قوزعالىسى, «الاشوردا» ٷكٸمەتٸ, سول ارقىلى ساياسي قايراتكەرلەردٸڭ ۇستانىمى مەن وعان بەرٸلگەن باعالار تۋرالى قاراما-قايشى كٶزقاراستار. بۇل ۇعىمدار ورنىقتى تۇجىرىمدالماسا, ورىندى-ورىنسىز قىجىرتپادان ايىقپايمىز.
تٷركٸ بٸرلٸگٸ يدەياسى مەن «تٷركٸستان جۇمحۇريياتى», سونداي-اق «تٷركٸستان جۇمحۇريياتى» مەن «الاشوردا ٷكٸمەتٸ» مەسەلەسٸ – بٸر مەسەلە ەمەس. «تٷركٸ بٸرلٸگٸ» قوزعالىسى – ۇلى اڭسار, ياعني, يدەيا. ول كٶك تٷرك قاعاناتى تۇسىندا تاريح ساحناسىنا شىقتى دا, كەيٸن ىسىرىلىپ قالدى. حٸح عاسىردا بٷكٸل يسلام ەلەمٸ مەن تٷركييادان باسقا تٷركٸ حالىقتارى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنا تٷسٸپ, جاھاندىق يمپەرييالىق بٶلٸسۋگە تٷسكەن كەزەڭدە پايدا بولعان, وتارلانۋدان قۇتىلۋ جولىندا ۇلى يمپەرييالارعا قارسى ۇلى بٸرلەستٸك قۇرۋدان تۋعان, دٸني, نەسٸلدٸك, تەكتٸك ازاتتىقتى اڭساعان جاھاندىق جاديدتٸك يدەيا. سونىڭ نەتيجەسٸندە جالپى يسلامي ساياسي اعىمنىڭ بٸر تارماعى رەتٸندە «تٷرٸك بٸرلٸگٸ» اڭسارى دٷنيەگە كەلدٸ. حح عاسىردىڭ باسىندا الاش ۇلتتىق يدەياسى ۇلتتىق كٷرەس جولىنا ۇلاستى. ول تۋرالى س.اسفەنديياروۆ: «الاش يدەياسىنىڭ ويانۋىنا ەسەر ەتكەن – جەديدتٸك باعىت پەن كٷرەس»,– دەپ اشىق جازدى. بٸر-بٸرٸمەن تامىرلاس بۇل ٷش يدەيا – اڭسار, ياعني, ساياسي جاھاندىق ستراتەگييا.
حح عاسىردا جەديدتٸك قوزعالىستىڭ نەتيجەسٸندە تٷركييا دەموكراتييالىق مەملەكەت اتاندى. مٸنە, وسى ارادا «تٷرٸك بٸرلٸگٸن» تۋ ەتكەن ەنۋار پاشا – ستراتەگييالىق, تٷركييا مەملەكەتٸنٸڭ ازاتتىعىن الدىڭعى قاتارعا قويعان اتاتٷرٸك – تاكتيكالىق كٷرەس جولىن تاڭدادى. اتاتٷرٸك تۋرا سول تاريحي الاساپىران تۇستا بارلىق ساياسي-ەكونوميكالىق, يدەولوگييالىق كٷشتٸ تٷركييا مەملەكەتٸنٸڭ عانا ازاتتىعى ٷشٸن انتالاپ كەلگەن انتانتا-دان امان ساقتاپ قالدى. سوندىقتان دا جٷزەگە اسىرىلۋى مٷمكٸن ەمەس اڭساردىڭ اۋانىمەن ەسكەري كٷشٸن يسلام ەلەمٸ مەن مۇقىم تٷركٸ ۇلتتارىن ازات ەتۋ ٷشٸن شاشىراتىپ جٸبەرۋگە ۇمتىلعان «يتتيحاد ۋە تاراحييات» قوزعالىسىنىڭ كٶسەمٸ ەنۋار پاشادان بيلٸك تٸزگٸنٸن تارتىپ الدى, ٶزٸن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراتتى. بۇل – اتاتٷرٸك تاراپىنان جاسالعان ٶتە دۇرىس تاكتيكالىق كٷرەس. ٶيتكەنٸ تٷركييا مەملەكەتٸ بوداندىققا تٷسسە, وندا «تٷرٸك بٸرلٸگٸ» اڭسارى ٶز-ٶزٸنەن جوققا اينالاتىن. تٷركييا مەملەكەتٸ سەكسەنٸنشٸ جىلعا دەيٸن سول باعىتتى ۇستاپ, تٷرٸك مەملەكەتٸن نىعايتتى. «تٷرٸك بٸرلٸگٸ» يدەياسىنىڭ ٶتەۋٸ رەتٸندە «تٷرٸك دٷنيياسى» مەدەني قوعامدىق ۇيىمى بوپ توقسانىنشى جىلدارى ساحناعا شىقتى. اتاتٷرٸكتٸڭ: «تٷرٸك بٸرلٸگٸ» اڭسارىن ساقتاي وتىرىپ, ونى كەلەشەكتٸڭ ٷلەسٸنە قالدىرىپ, باشقۇرتستان تەۋەلسٸز مەملەكەتٸن, سولتٷستٸك الاش مەملەكەتٸن, الاش ٷكٸمەتٸن قۇرۋدى تاكتيكالىق كٷرەس رەتٸندە جٷرگٸزگەن زاكي ۋەليدي مەن ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ «جۇمحۇرييات جولىن» قولداپ, زاكي ۋەليديگە ساياسي باسپانا بەرۋٸنٸڭ, ال ەنۋار پاشانىڭ اڭسارىنىڭ ىقپالىنداعى مۇستافا شوقايدىڭ «تٷرٸكشٸل تٷركييادان» قولداۋ تاپپاۋىنىڭ جەنە زاكي ۋەليدي ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ ورىن الۋىنىڭ سەبەبٸ دە سوندىقتان.
ەر ۇلت ٶزٸنٸڭ ساياسي قۋاتىمەن ازاتتىققا جەتۋٸ تيٸس. ە.بٶكەيحانوۆ ايتقانداي «الاش جۇرتى قاشان ٶركەنيەتتٸ دامىعان ەل دەڭگەيٸنە جەتكەندە» ۇلى اڭسار ٷشٸن بەت بۇرۋعا بولادى. شىندىعىن ايتقاندا, ونداي ۋتوپييالىق «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتىن قۇرۋ» مٷمكٸندٸگٸ بٷگٸن دە تولىق جٷزەگە اسپايتىن, الىس كەلەر كٷندەرگە جولدانعان اماناتتى اڭسار عانا. سوندىقتان دا «الاش» يدەياسى مەن «الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ» ۇستانعان تاكتيكالىق ساياسي ۇستانىمى قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى بٸردەن بٸر دۇرىس جول. ول يدەيا – قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندەگٸ ساياسي ۇستانىمىمەن تولىق ٷيلەسٸم تابادى. ەندەشە, «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتى» مەن «تٷركٸستان كومپارتيياسى جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن تٷركٸستان كەڭەس ٷكٸمەتٸن» قۇرۋ يدەياسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ساياسي ۋتوپييا. ونداي اڭساردى جٷزەگە اسىرۋعا بۇرىنعى رەسەي دە, كەيٸنگٸ كەڭەستٸك رەسەي دە, تٷركييا جۇمحۇريياتى دا, مۇقىم ەۋروپا بٸرلەستٸگٸ دە, سول كەزدەگٸ «ٷلكەن ازييا» يمپەريياسىنىڭ يەلٸگٸنە ۇمتىلعان جاپونييا دا جول بەرمەيتٸن. ودان كٶرٸ «ەر ۇلتتىڭ ٶزٸنشە دامۋىنا مٷمكٸندٸك جاسالۋى» تيٸس دەگەن ۇراندى ۇستانىپ, ۇلتتىق, ياعني, الاشوردا ٷكٸمەتٸن قۇرۋ – ٶتە وڭتايلى كٷرەس جولى بولاتىن.
اشىعىن ايتايىن, ەگەردە مۇقىم تٷركٸ نەسٸلدەس ساياساتكەرلەر «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتىن» قۇرۋعا ۇمتىلعاندا, وندا وسى كٷنگٸ تٷركييا باستاعان بارلىق تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ بوداندىقتىڭ قامىتىن بٸر-بٸر كيٸپ شىعارى انىق ەدٸ. شاناققالاداعى عازيلەردٸڭ قاسيەتتٸ شايقاسى وعان توسقاۋىل قويدى. بۇعان ورتا ازيياعا جٷز مىڭ تٷرٸك ەسكەرٸن ەكەلەمٸن دەپ جار سالىپ, ەڭ سوڭىندا جەكە باسىن ساۋعالاپ, فەرعانانىڭ قولتىعىندا قازا تاپقان ەنۋار پاشانىڭ, شەتەل اسىپ كەتكەن مۇستافا شوقايدىڭ تاعدىرى كۋە. ٶزدەرٸ سىرتتى باسپانالاپ جٷرٸپ, قاي تٷكٸستاندى باسقارار ەدٸ. تٷركيياداعى بٷگٸنگٸ ساياسي قايشىلىقتاردىڭ تٷپ تامىرىندا جوعارىداعى ٷش ساياسي اعىمنىڭ سالقىنى بار. ال قانداي بيلٸك فورماسى بولماسىن, مەملەكەتتٸكتٸ – الاش اۆتونوميياسىن ساقتاپ قالعان تاكتيكالىق كٷرەس جولى ٶزٸن-ٶزٸ اقتاپ شىقتى. دٷنيەنٸ استى-ٷستٸنە تٶڭكەرٸپ تٷسٸرگەن بولشەۆيكتٸك «ۇلى كٷش» – لەنيننٸڭ «رەۆوليۋتسييالىق تٶڭكەرٸس جولىنداعى كٷرەستٸڭ ستراتەگيياسى مەن تاكتيكاسى» تۋرالى ەڭبەگٸندەگٸ جەنە ٸٸٸ ينتەرناتسيونال كونگرەسٸندەگٸ «سوتسياليزم ەۋەلٸ بٸر مەملەكەتتە جەڭٸسكە جەتۋٸ تيٸس» دەگەن ەيگٸلٸ قاعيداسى. ال ساياسي كٷرەستەردٸڭ ماقساتى مەن تٷرٸ باسقا بولعانىمەن, ولار شاپاننىڭ قابى مەن استارى سيياقتى قابىسىپ جاتقان قۇبىلىس.
ٶكٸنٸشكە قاراي, «الاشوردا» مەن ەليحان بٶكەيحانوۆتى «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتىنىڭ» دۇشپانى ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسىپ: قازاق ٶزٸن ٶزٸ بيلەي المايدى, ولاردى رۋ ارقىلى تالاستىرىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸن ەلسٸرەتٸپ, قايتادان رەسەيگە تەۋەلدٸ ەتۋ كەرەك – دەگەن ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى كەڭەستٸك وداقتى جاقتاۋشىلار جاساعان ەسكەري-ساياسي دوكترينانىڭ شىلاۋىنا ورالىپ جٷرگەندەر بار. بۇل دوكترينانىڭ باستى ۇستانىمى – مەملەكەتكە ۇلتسىزدىق يدەياسىن سٸڭٸرۋ بولاتىن. ال وعان بٸردەن بٸر قارسى قۋاتتى قۇرال – 1905 جىلى جازىلعان سەلٸمگەرەي جانتٶريننٸڭ «اۆتونومييا» اتتى ەڭبەگٸنەن باستالعان, اسا ىقتيياتتىلىقپەن ساياسي كٷرەس نەتيجەسٸندە جاسالعان, سٶيتٸپ, 1917 جىلى «الاش» پارتيياسى قۇرىلۋ ارقىلى ناقتى مەملەكەتتٸك يدەيانىڭ نەگٸزٸن قالاعان بٸرتۇتاس الاش يدەياسى. وندا الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ دەمٸ مەن اڭسارى بار, ال ول يدەيانىڭ ۇيىتقىسى, تاريحشى مەمبەت قويگەلديەۆ دەل تاۋىپ ايتقانىنداي, قازاق قوعامىنىڭ سۋن يات سەنٸ مەن ماحاتما گانديٸ – ەليحان بٶكەيحانوۆ بولاتىن.
مەن بۇل ارادا «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتى» تۋرالى تاريحي شىندىقتاردى قازبالاپ جاتپايمىن, ٶزٸمە جاقىن, ٶزٸم قىرىق جىل بويى زەرتتەگەن ۇلتتىق يدەيا – الاش يدەياسى جەنە بٶكەيحانوۆ دەگەن مەسەلەگە عانا قىسقاشا توقتالىپ ٶتەمٸن.
سٸزدەرگە جاقسى تانىس, 1917 جىلى شٸلدە-تامىز ايلارىنىڭ ٶلٸاراسىندا جالپىلقازاقتىق ٸ قۇرىلتاي شاقىرىلىپ, «الاش» پارتيياسى تاريح ساحناسىنا شىقتى. «الاش» پارتيياسىنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمى بەس تٷرلٸ تۇجىرىمعا نەگٸزدەلدٸ.
بٸرٸنشٸ ۇستانىم: جەر, جەر جەنە جەر. جەرسٸز وتان جوق. ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا: «قازاقتىڭ بايىرعى جەرٸن قاشان قازاقتار ٶز بەتٸنشە عىلىم مەن تەحنيكاعا سٷيەنٸپ تولىق يگەرمەيٸنشە, جەر جەكە مەنشٸككە دە, قونىستانۋشىلارعا دا بەرٸلمەيدٸ».
ياعني, بۇل ۇستانىم: جەر – وتان, ال وتاندى ساتۋعا دا, جەكە مەنشٸككە اينالدىرۋعا دا بولمايدى. سول جەر ٷشٸن ەر قازاقتىڭ نامىسى جىرتىلىپ, ول جەرگە ەر قازاقتىڭ تەرٸ مەن قانى تٶگٸلگەن – دەگەن تۇجىرىمعا سايادى.
ەكٸنشٸ ۇستانىم: جەردٸڭ استىنداعى, ٷستٸندەگٸ, اسپانىنداعى بارلىق يگٸلٸك قازاق مەملەكەتٸنە قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. ە.بٶكەيحانوۆتىڭ ايتۋىنشا: «ونىڭ ەر بٸر تٷيٸر تاسى ەر قازاقتىڭ ٶڭٸرٸنە تٷيمە بولىپ قادالۋ كەرەك» بولاتىن.
ياعني, بۇل – ٶز جەرٸنٸڭ يگٸلٸگٸن – ەۋەلٸ ٶز ەلٸ يگٸلٸگٸنە اينالدىرسىن, ودان اسسا عانا جاتقا سالاۋات – دەگەن ەمەۋرٸندٸ تانىتادى.
اباي دانىشپاننىڭ:
ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن,
ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ, –
دەگەنٸندەگٸ «ىرىق» – وسى ىرىق.
جەردٸڭ استىنا, ٷستٸنە, اسپانىنا يەلٸك ەتە الماساڭ – ىرىقتىڭ كەتكەنٸ سول ەمەس پە?!.
ٷشٸنشٸ ۇستانىم: ە.بٶكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا, «قازاقتىڭ جەرٸندە ٶندٸرٸلگەن «بٸر ۋىس جٷن سول مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارىنىڭ ٷستٸنە توقىما بولىپ كيٸلۋٸ» كەرەك, ياعني, تولىقتاي ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸك پەن بٸرلٸككە قول جەتكٸزۋگە ۇمتىلۋى تيٸس ەدٸ.
تاعى دا سول اباي:
«بٸرلٸك – اقىلعا بٸرلٸك, مالعا بٸرلٸك ەمەس. مالىڭدى بەرٸپ وتىرساڭ: اتاسى باسقا, دٸنٸ باسقا, كٷنٸ باسقالار دا جالدانىپ تٸرلٸك قىلادى. بٸرلٸك ساتىلسا – انتۇرعاندىقتىڭ باسى وسى. اعايىن الماي بٸرلٸك قىلسا كەرەك», – دەگەندەگٸ بٸرلٸك – وسى ەكونوميكالىق بٸرلٸك.
ال بٸزدەگٸ ساتىلمايتىن قۇندىلىق – تەك «جالدانىپ تٸرلٸك قۇرۋ» عانا بولىپ قالدى.
تٶرتٸنشٸ نىسانا: قازاق مەملەكەتٸندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ تٸل, دٸن, دٸل ٷستەمدٸگٸ بولۋى كەرەك, ياعني, ح.دوسمحامەدوۆتٸڭ پايىمداۋىنا جٷگٸنسەك, «ۇلتتىق مەدەنيەت ٷستەمدٸگٸ ساقتالۋى» تيٸس بولاتىن.
كەلگەندە جيەنقۇلعا شىقپايدى ٷنٸم, –
دەپ سارا اقىننىڭ سال بٸرجانعا قاراتا ايتقانىنداي, بۇل ٷش مەسەلەگە كەلگەندە, بٸزدٸڭ دە ٷنٸمٸز شىقپايدى.
ەگەر قوعامنىڭ دامۋى وسى بەتٸمەن كەتە بەرسە, كٷنٸ ەرتەڭ بٸز «قۇراندى» دا ورىس تٸلٸندە وقيتىن بولامىز.
بەسٸنشٸ, تٷپكٸ ماقسات: تەۋەلسٸز عىلىمعا, ۇلتتىق سالت, دەستٷرگە نەگٸزدەلگەن زاڭعا سٷيەنە وتىرىپ, جاپونييانىڭ ٷلگٸسٸندەگٸ ۇلتتىق-دەموكراتييالىق مەملەكەت قۇرۋ ەدٸ.
ياعني, تاعى دا سول ح.دوسمۇحامەدوۆتٸڭ پايىمداۋىنا جٷگٸنسەك: «تەۋەلسٸز سوت قۇرىلىمى بولادى, تەڭ جەنە تۋىستىق قارىم-قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتەتٸن وداقتىق قاعيداتتار (زاڭ) جاسالادى».
1990 جىلعى «قازاقستاننىڭ سۋۆەرەنيتەتٸ» تۋرالى مەلٸمدەمەدە قامتىلعان وسى بەس تٷرلٸ ۇلتتىق ۇستانىم بۇتاقتالا كەلٸپ, 2002 جىلعى جەردٸ ساتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنان كەيٸن قازاق مەملەكەتٸ ۇلتتىق يدەيادان تولىق ارىلىپ, بەيمارال مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىمىنا كٶشتٸ. سونشاما ازاپ شەگە جٷرٸپ اڭساعان تەۋەلسٸزدٸك يدەياسىنان ناعىپ سونشاما تەز جەرٸندٸك? ال «جاپونييا سيياقتى عىلىمعا سٷيەنگەن ۇلتتىق-دەموكراتييالىق مەملەكەت قۇرۋ كەرەك» – دەگەن ۇستانىم ٷشٸن انىق ەمەس دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, 60 مىڭداي ادام «جاپون شپيونى» رەتٸندە اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپتٸ.
جوعارىدا ايتىلعان ۇستانىمداردى تاراتىپ جاتپايىن. ول ۇزاق ەڭگٸمە. ساياسات, ەكونوميكا, قوعامدىق دامۋ دەگەندٸ بىلاي قويعاندا, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز رۋحاني تەربيەمٸزدٸ قادٸرلەي المادىق.
1.قازٸر دەستٷرسٸز ۇرپاق قالىپتاسىپ كەلەدٸ. بۇل – ٷلكەن رۋحاني اپات.
- تەۋەلسٸز ەكونوميكا مەن تەۋەلسٸز عىلىم جوق. ال تەۋەلسٸز عىلىمسىز – تەۋەلسٸزدٸك تە, زييالى دا, بولاشاق تا جوق. تاعى دا سول «سورلى» اباي:
«... مالدى سارىپ قىلىپ عىلىم تابۋ كەرەك. عىلىمسىز – احيرەت تە جوق, دٷنيە دە – جوق. عىلىمسىز – وقىعان ناماز, تۇتقان ورازا, قىلعان قاجىلىق, ەشبٸر عيبادات ورنىنا كەلمەيدٸ», – دەيدٸ.
بٸز سول عىلىمدى «مالدىڭ», ياعني, بيزنەستٸڭ قۇرباندىعىنا شالىپ وتىرمىز.
- ۇلتتىق ۇيىتقىنىڭ, مەكتەپتٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە باستاۋىش مەكتەپتٸڭ ۇلتتىق مەيەگٸ ۇيىماعان. بوتانيكا پەنٸنەن – قازاقستاننىڭ شٶپتەرٸنٸڭ تٷرٸ مەن اتاۋلارىن, زوولوگييادان – قازاقستاننىڭ جان-جانۋار مەن حايۋاناتتار دٷنيەسٸن, جاعىراپييادان – جەر مەن سۋ اتاۋلارىن, جەر قىرتىسىنىڭ اتتارىن, استرونومييادان – «ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ» قازاقشا اتاۋلارىن, تاريحتان, ٶزگەنٸ بىلاي قويعاندا, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلى تۋرالى ناقتى مەلٸمەتتٸ تابا المايسىز (تاريحشىلار ەندٸ عانا بٸر توقتامعا كەلگەن سىڭايلى).
- «ساۋداسى – ار مەن يمانى» – دەپ اباي ايتقانداي, دٸن – ساياسات پەن بيزنەستٸڭ قۇرالىنا اينالدى. ۇلتتىڭ ٶز دٸنٸن ٶزٸنە جيٸركەنٸشتٸ كٶرسەتۋ ۇستانىمى جٷرگٸزٸلٸپ وتىر (دٸن تۋرالى قابىلدانباي قالعان ەسكٸ زاڭ جوباسى مەن جاڭا زاڭنىڭ سۇلباسى سولاي دەۋگە نەگٸز قالايدى).
- مەملەكەتتٸك تٸل – مەملەكەتتٸك قولدانىمنان شەتتەتٸلٸپ وتىر. مىسال كەرەك پە? «كٸتاپ شىعارۋدىڭ قاجەتٸ قانشا. ونى كٸم وقيدى. ەلەكتروندىق نۇسقا بار» – دەيتٸن مينيسترلەر مەن رەكتورلار پايدا بولدى.
- مەملەكەت – ٶز ۇلتىنان اجىراي باستادى. ەكەۋٸنٸڭ ويى ەكٸ باسقا. ەندٸ ولاردىڭ باسى قايتا بٸرٸگە مە, جوق پا? ەي, قايدام...
بۇنىڭ بارلىعى نەنٸ تانىتادى? جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمدەي, بٸزدٸڭ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدە قاراما-قارسى باعىتتاعى ەكٸ ۇلتتىق اعىمنىڭ قالىپتاسقاندىعىن انىق اڭعارتادى. اشىعىن ايتايىن, مەملەكەت حالىقتان اجىراپ قالدى. قازٸر مەملەكەت پەن حالىق باسقا: «مەملەكەت تەك رەتتەپ وتىرۋى كەرەك. قالعانىن بازاردىڭ ٶزٸ رەتتەيدٸ», – دەپ ٶزەۋرەگەندەر, ەندٸ بٸرەر جىلدان سوڭ حالىقتان مٷلدەم قول ٷزٸپ, تاعى دا سول لەنين ايتقانداي, «حالىق بۇرىنعىسىنشا ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلمەيتٸن, ال بيلٸكتەگٸلەر بۇرىنعىسىنشا باسقارا المايتىن جاعدايعا» دۋشار بولارى انىق. بىلتىر عانا بولۋى مٷمكٸن بولجام, بيىل, شىندىققا قاراي بەتٸن بۇرىپ وتىر.
مٸنە, ەليحان بٶكەيحانوۆ ۇيىتقان الاش يدەياسىنىڭ نەگٸزگٸ مەيەكتەرٸ وسىنداي.
قازٸر ەرٸنبەگەن – الاششىل بولىپ الدى. مەسەلە ۇراندا ەمەس, سونى ۇلتتىڭ دٸلٸنە سٸڭٸرۋدە. كەيدە, ماعان كەڭەس تۇسىنداعى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ, ٶزبەكستان, قازٸرگٸ بەلگييا سيياقتى ٷنسٸز ازاماتتىق مويىنسۇنباۋ قوزعالىسىن ٷنەمٸ سانادا ۇستاعان دۇرىس سيياقتى دا كٶرٸنٸپ كەتەدٸ. وسى ورايدا ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ساياسي كٶزقاراسىنا قاتىستى, ونى «ماسسونعا», «شوقىنشىعا», ەۋروپاشىلدىققا, «رۋشىلعا» تەڭەپ جٷرگەن ساياسي ساۋاتسىزدىق پەن ازاماتتىق جەدٸگٶيلٸككە سەل عانا تٷسٸنٸك بەرە كەتكٸم كەلەدٸ.
بٸرٸنشٸ ۋەج: ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ماسسوندىق يدەياعا قاتىسى قانداي?
ەليحان بٶكەيحانوۆ – ۇلتتىق ساياساتكەر. ۇلت تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا ىقپالى تيەتٸن بارلىق مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانۋعا مەجبٷر. ال 1905 جىلى ۇلتتىق اۆتونومييا, پاتشانى تاقتان تٷسٸرۋ, كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييا ورناتۋ, بۇراتانا ۇلتتارعا – نەسٸلٸنە, دٸنٸنە قاراماستان ازاتتىق بەرۋ, ٶزٸنٸڭ دامۋ جولىن انىقتاۋعا ەرٸك بەرۋ مەسەلەسٸن كٸم كٶتەردٸ? كادەت پارتيياسى كٶتەردٸ. ەندەشە, «بۇراتانا ۇلتتارعا – نەسٸلٸنە, دٸنٸنە قاراماستان ازاتتىق بەرۋ, ٶزٸنٸڭ دامۋ جولىن انىقتاۋعا ەرٸك بەرۋدٸ» ماقسات ەتٸپ قويعان ساياسي پارتييانىڭ قۇرامىنا ەليحان بٶكەيحانوۆ نەگە كٸرمەۋٸ تيٸس? كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييا پارتيياسى ٶزٸنٸڭ كٷرەس جولىنا: ادامعا ادام – باۋىر, دوس, بٸرٸڭ – بەرٸڭ ٷشٸن, بەرٸڭ – بٸرٸڭ ٷشٸن, نەسٸلدٸك, ۇلتتىق, دٸندٸك, ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸك, ازاماتتىق قوعام سيياقتى تۋرا ٶزٸمٸز ۇرانداتىپ ٶسكەن كوممۋنيزمنٸڭ پرينتسيپتەرٸن نەگٸز ەتٸپ الدى. مٸنە, سول ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ەليحان بٶكەيحانوۆ كادەت پارتيياسىنا ٶتتٸ. بۇل ماقساتقا جەتۋ جولىندا باۋىرلاس تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ۇلت زييالىلارى دا توپتاستى.
سونىڭ نەتيجەسٸندە رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ بٸرٸنشٸ قۇرىلتايىن ۇيىمداستىرۋعا مٷمكٸندٸك الدى. سول قۇرىلتايدا كٶتەرٸلگەن جاسىل تۋدىڭ شىلاۋىمەن 1917 جىلى 1-11 مامىر ارالىعىندا مەسكەۋ قالاسىندا ٶتكەن ٸ بٷكٸلرەسەيلٸك مۇسىلماندار قۇرىلتايىنا ح.دوسمۇحامەدوۆ, ج.دوسمۇحامەدوۆ, ع.ەلٸبەكوۆ, ك.جەلەنوۆ, عۇبايدوللا جەنە دەۋلەت يشاندار, ۋ.تاناشەۆ پەن ش.بەكمۇحامەدوۆ قاتىستى. بۇل قۇرىلتاي رەسەي بوداندىعىنداعى مۇسىلمانداردى عانا بٸرٸكتٸرٸپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار تەۋەلسٸز رەسپۋبليكا تۋرالى مەسەلە اشىق مٸنبەدە كٶتەرٸلگەن تۇڭعىش باس قوسۋ بولدى.
ال1 917 جىلى كەرەنسكيي:
«تٷركٸستان مەن دالا وبلىستارى تۋلا نەمەسە تامبوۆ وبلىستارى ەمەس. اعىلشىندار نەمەسە فرانتسۋزدار ٶزدەرٸنٸڭ وتارلارىنا قالاي قاراسا, بٸز دە ولارعا (ياعني, قازاقتارعا – ت.ج.) سولاي قاراۋىمىز كەرەك»,– دەپ مەلٸمدەمە جاساعاننان كەيٸن ە.بٶكەيحانوۆ رەسمي تٷردە كادەت پارتيياسىنان شىقتى.
ٶيتكەنٸ بۇل كەزدە قازاق اراسىندا دەربەس پارتييا قۇرۋ مەسەلەسٸ تولىق پٸسٸپ-جەتٸلگەن ەدٸ. ە.بٶكەيحانوۆ ٶزٸنٸڭ بۇل شەشٸمٸن: كادەت پارتيياسىنىڭ ماقساتى – ۇلتتىق اۆتونومييا جارييالاۋعا قارسى بولعاندىقتان دا, الاش يدەياسىنا سەيكەس كەلمەگەندٸكتەن دە, ونىڭ قۇرامىنان شىعامىن – دەدٸ.
مٸنە, بۇل كەز كەلگەن ساياساتكەر ۇستاناتىن كٷرەس تەسٸلٸ. وسىندايدا اياتوللا حومەينيدٸڭ ٶزٸنٸڭ كٷندەلٸگٸنە: «مەن دٸنٸم ٷشٸن (ۇلتىم ٷشٸن دەپ تٷسٸنٸڭٸز – ت.ج.) شايتانمەن دە جۇمىس ٸستەۋگە ەزٸرمٸن» – دەگەن سٶزٸ ەسكە تٷسەدٸ. ە.بٶكەيحانوۆ تا الاشتىڭ ازاتتىعىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن بارلىق ساياسي ەدٸس-تەسٸلدەن باس تارتقان جوق.
سول ٷشٸن دە ازامات سوعىسى جىلدارى «الاشوردا» ٷكٸمەتٸ قۇرىلتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىنا كٸردٸ. ونداعى ماقساتتارىن سۇراعان تٷرمە تەرگەۋشٸسٸنە ح.دوسمۇحامەدوۆ:
«قۇرىلتايدىڭ تاپسىرۋىمەن ورال قازاقتارىنىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىن جاسادىم, ول ەش ٶزگەرٸسسٸز قۇرىلتايدا بەكٸتٸلدٸ. كەيٸنگٸ دەموكراتييالىق ٶزەرٸستەردٸڭ بارىسىندا ول جەكە كٸتاپشا بوپ باسىلىپ شىقتى. قۇرىلتاي: مونارحيياعا – دەموكراتييا قۇلدىعىنىڭ سيمۆولى, بٸر حالىقتى ەكٸنشٸ حالىققا ارانداتۋدىڭ وشاعى رەتٸندە باعا بەردٸ. ەگەردە: بارلىق حالىقتاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋٸنە ەرٸك بەرٸلگەن جاعدايدا جەنە بارلىق دەرجاۆالار قارۋسىزداندىرىلسا, وندا قۇرىلتاي ٶكٸلدەرٸ ەشقانداي اننەكتسيياسىز, كونتريبۋتسيياسىز بەيبٸت كەلٸسٸم جاساۋدى جاقتايتىنىن مەلٸمدەدٸ. جالپىعا ورتاق اشىق جەنە جاسىرىن داۋىسپەن سايلانعان قۇرىلتاي جينالىسى – روسسييانىڭ مەلەكەتتٸك زاڭدىق قۇرىلىمى رەتٸندە تانىلدى, ٶزٸنٸڭ سانىنا بايلانىستى ەر ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرگە قابىلداناتىن بولسىن دەپ شەشٸم شىعاردى»,– دەپ جاۋاپ بەردٸ.
ەكٸنشٸ ۋەج: ەليحان بٶكەيحانوۆقا قاراتىلا جيٸ ايتىلاتىن «شوقىنشى», «ەۋروپاشىل», مۇسىلماندىققا قارسى دەگەن پايىمسىز بايبالامعا بايلانىستى ايتارىمىز مىناۋ. كەڭەستٸك جەتپٸس جىلدا بٸزدٸڭ دٸني تانىمىمىز تولىقتاي توقىراۋعا ۇشىراپ, ٶزٸمٸزدٸڭ مۇسىلماندىق تاريحاتىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق. بٸزگە بۇيىرىلعان جول – يمام اعزامنىڭ جولى عوي. بۇل تۋرالى ابايدىڭ 17 تٷرلٸ تەپسٸرلٸ تٷسٸنٸگٸ بار. ول ابايدىڭ «يمامسىزدىق نامازدا قىزىلباستار سالعان جول» – دەگەن تٷسٸنٸگٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. قادىمي دٸنشٸلدەردٸڭ كەسٸرٸنەن مۇسىلمان ەلەمٸ جاراتىلىستانۋ مەن ٶنەركەسٸپتٸك عىلىمنان مٷلدەم اجىراپ قالدى. قازاق, ٶزبەك, قىرعىز, تٷرٸكمەن, تەجٸكتەر ەلٸ دە ٶنەركەسٸپتٸك عىلىمدى جاتىرقاپ كەلەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە, حٸح عاسىر مەن حح عاسىردا بٷكٸل مۇسىلمان قاۋىمى وتارلانىپ قالدى. سوعان قارسى مۇسىلمان جەنە تٷركٸ ەلەمٸندە جاديدتٸك اعىم مەن ساياسي كٷرەس باستالدى. س.اسفەنديياروۆ: «الاش يدەياسىنىڭ ويانۋىنا ەسەر ەتكەن – جەديدتٸك باعىت پەن كٷرەس»,– دەگەن پٸكٸرٸن جوعارىدا كەلتٸردٸم. ال ٶزبەكستان مەن تٷركمەنستاندا, قىرعىزستاندا, تەجٸكستاندا 1927 جىلعا دەيٸن سوزىلعان باسماشىلار سوعىسى – تەك كەڭەسكە قارسى سوعىس ەمەس, ول قادىم مەن جەديدشٸلەردٸڭ اراسىنداعى ازاماتتىق سوعىس بولاتىن. م.تىنىشباەۆتىڭ قوقان اۆتونوميياسىنىڭ پرەمەر-مينيسترلٸگٸنەن باس تارتۋىنىڭ ٶزٸ سول ەكٸ اعىمنىڭ بٸتٸسپەيتٸن مايدانىنىڭ كەسٸرٸ ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتىنىڭ» ەمەس, «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ كٷرەس جولىن تاڭداعاندىعى ەدٸ.
ٷشٸنشٸ ۋەج: 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى مىنا پٸكٸردٸ اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
1916 جىلى 3 اقپاندا ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ن.بەگٸمبەتوۆ پەتروگرادقا بارىپ, ەسكەري مينيستر گەنەرال پوليۆانوۆقا جولىعىپ, قازاقتاردى ەسكەرگە الۋ مەسەلەسٸن جەتكٸزدٸ. ونداعى باستى ماقسات: قازٸرگٸ زاماننىڭ قارۋ-جاراعىنىڭ تٸلٸن بٸلمەي, تۇراقتى ەسكەرگە تارتىلماي ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى قييالداۋعا دا بولمايتىن. مۇنى الاشتىقتار: كەلەشەك ۇرپاقتىڭ الدىنداعى پارىزىمىز, – دەپ تٷسٸندٸ. زاماننىڭ بەتالىسى ۇلتتان سونى تالاپ ەتتٸ. سانالى ارميياسىز «سەۋلەتتٸ, ەركٸن كٷندٸ» اڭساۋدىڭ ٶزٸ ناداندىق بولاتىن.
تٶرتٸنشٸ ۋەج: وسى تٷركٸستان يدەياسى دەگەن نە? ول قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرەتٸن يدەيا ما, جوق پا? – دەگەن سۇراققا تاريحشىلارىمىز تۋرا جاۋاپ بەرمەي, بەتٸن بٷركەمەلەپ كەلەدٸ. سول يدەيانى ٶتكٸزۋ ٷشٸن كەيبٸر «تاريحشىلار» كەشەگٸ الاش ۇراندى ازاماتتاردى قولدان جٸككە بٶلدٸ: ولاردىڭ قاتەلٸگٸ – تٷركٸستان يەدياسىن بٶلٸسپەدٸ, انا تۇلعاعا, مىنا تۇلعاعا قارسى شىقتى – دەستٸ. سوندا, 1991 جىلى تەۋەلسٸزدٸك جارييالانعاندا, ونىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن تانىعان ەلۋ تٶرت ەل قانداي مەملەكەتتٸ, ونىڭ قانداي شەكاراسىن مويىندادى? ول شەكارا قاشان جەنە قالاي قۇرىلدى, ولاردىڭ باسىندا كٸم تۇر ەدٸ? تاياۋ جىلدارى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك شەكاراسىنىڭ بەكتٸلٸپ, اۆتونومييالى مەملەكەت بولىپ جارييالانعانىنا 100 جىل تولادى. «وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا دەربەس مەملەكەت رەتٸندە سسسر-دٸڭ قۇرامىنان بٶلٸنٸپ كەتۋٸنە قۇقى بار» – دەگەن باپتى كٸمدەر كەڭەستٸڭ كونستيتۋتسيياسىنا كٸرگٸزٸپ ەدٸ? ەرينە, ونىڭ ٸشٸندە ۋكراينا مەن گرۋزييا ٶكٸلدەرٸ, «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ كٶسەمدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە تٸكەلەي وسى مەسەلەمەن اينالىسقان ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ە.ەرمەكوۆ, ح. جەنە ج.دوسمۇحامەدوۆتەر بار. ەگەر تٷركٸستان يدەياسىن قولداسا, وندا سولتٷستٸكتەگٸ بەس وبلىس – رەسەيگە, وڭتٷستٸكتەگٸ بەس وبلىس – ٶزبەكستانعا قالار ەدٸ. رەسەي مەن ٶزبەكستانداعى ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ مەنشٸكتەنٸپ وتىرعاندارى دا وسى وبلىستار.
«الاشورداشىلاردىڭ» ماقساتى – بٸرتۇتاس قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋ. بۇعان ح.دوسمۇحامەدوۆتٸڭ تٷرمەدەگٸ تەرگەۋشٸگە بەرگەن مىنا جاۋابى دەيەك بولا الادى. وندا:
«قازاقستان جاعىراپييالىق جاعىنان بٸرتۇتاس مەملەكەت رەتٸندە باسقارىلۋى تيٸس. بارلىق جوعارعى لاۋازىمدار سايلانىپ قويىلۋى كەرەك. ەگەردە كەڭەس ٶكٸمەتٸ ساياسي ەركٸندٸك جارييالاپ, ەركٸن پارتييا قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرسە, ولارعا دا وسى تالاپتى قويۋ كەرەك – دەستٸك. بۇل باعدارلاماعا تىنىشباەۆ ەكەۋمٸز قانداي ٷلەس قوسساق, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ تە سونداي دەرەجەدە بەلسەنە قاتىستى.
«ۇيىمنىڭ باستى قۇرىلىمى ەكٸ جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرىلدى: بٸرٸنشٸ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاعان جاعدايدا, ەكٸنشٸ ەنۋار پاشا جەڭٸلگەن جاعدايدا نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸ باستى نازارعا الىندى... بٸز ول كەزدە سٸزدەردٸڭ فەدەراتسييا تۋرالى شەشٸمدەرٸڭٸزدٸ بٸلمەيتٸن ەدٸك, ول كەزدە تٷركٸستاندى ٶزبەك باسشىلارى بيلەپ-تٶستەيتٸن, جوبانى جاساعان دا سولار بولاتىن. قازاقتاردىڭ ٶزبەكتەرمەن ارالاس تۇراتىنىنا قاراماستان, بٸز ٶزبەكتەردٸڭ بۇل ۇسىنىسىنا مٷلدەم قارسى بولدىق. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز – بارلىق قازاقتىڭ باسىن قوسۋ بولاتىن. بٸز تٸپتٸ قىتايداعى قازاقتاردى دا قوسىپ الۋدىڭ جولىن قاراستىردىق. ەرينە, ولار ٶزدەرٸ مەكەندەپ وتىرعان تەرريتوريياسىمەن قازاقتىڭ قۇرامىنا كٸرۋ كەرەك – دەپ ەسەپتەدٸك. بۇل جوسپار سول قييال كٷيٸندە قالدى, ٸس جٷزٸندە ەش نەرسە دە اتقارىلعان جوق. بۇعان قازاقستاندىق قازاقتاردىڭ قالاي قارايتىنى ماعان بەلگٸسٸز. جات جەردەگٸلەردٸڭ جاعدايى ٶتە اۋىر كٷيدە, ٶمٸر سٷرۋ دەرەجەسٸ تٶمەن, سوندىقتان دا بٸرٸگۋگە قارسى بولا قويماس دەپ ويلادىق», – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
مٸنە, بٶكەيحانوۆتىڭ دا تٷپكٸ ماقساتى وسى ەدٸ.
بەسٸنشٸ ۋەج: بٸز, «الاشوردا» مەن ە.بٶكەيحانوۆ تۋرالى سٶز ەتكەندە ساياسي ەميگراتسييا مەسەلەسٸنە باسا كٶڭٸل بٶلٸپ, كەيدە جالاڭ جاناشىرلىققا دەيٸن بارىپ جٷرمٸز. الايدا بٸز ۇلتتىق يدەيا ٷشٸن كٷرەسكەن زييالىلاردىڭ ساياسي ەميگراتسييا تۋرالى:
««قازاقتىڭ – قازاقستاننان باسقا وتانى جوق. سوندىقتان دا قازاق ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸ قازاق ٸشٸندە قالۋى تيٸس. ەگەردە بٸز تەڭدٸككە قول جەتكٸزگٸمٸز كەلسە, وندا قازٸردەن باستاپ تەرەڭدەپ ويلاماساق بولمايدى. بٷگٸن نە ەكسەك, ەرتەڭ سونى ورامىز»,– دەگەن استىرتىن ۋاعدالاستىعىن ولاردىڭ كٷرەس جولىنداعى تاڭداۋى رەتٸندە سىيلاۋىمىز كەرەك.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانىنداي, ەگەردە الاش زييالىلارى جاپپاي ەميگراتسيياعا كەتكەندە, وندا 1920-1930 جىلدار اراسىنداعى اعارتۋ جەنە عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەكتەر دٷنيەگە كەلەر مە ەدٸ? ول ەڭبەكتەر جازىلماسا قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنەن باستاپ الگەبرا, گەومەترييا, بيولوگييا, فيزيكا, زوولوگييا, جاعىرافييا تەرميندەرٸ قالاي قالىپتاسار ەدٸ? سونىمەن قاتار, تٷپكٸ كٷرەس ماقساتىنا جەتە الماسا دا, جوعارىداعى بەس تۇجىرىم ٷشٸن كٷرەسكەن س.سەدۋاقاسوۆ سيياقتى جاس قايراتكەرلەر قالىپتاسار ما ەدٸ, قازاقستانداعى ساياسي احۋال مەن ساياسي كٷرەس قالاي بەت الار ەدٸ?
مٸنە, الاش يدەياسى مەن ونىڭ كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ۇلتتىڭ تولىقتاي بوستاندىعى جولىندا ۇستاعان ۇستانىمىنىڭ بٸر تارامى وسىنداي. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل يدەيا – مەڭگٸلٸك جەنە قازاق ۇلتى ٶمٸر سٷرٸپ تۇرعان جاعدايدا كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيدٸ دەپ.
قازاق حاندىعى تاريحى – قازاق حاندارىنىڭ تاريحى ەمەس, كەشەگٸ «التىنوردانىڭ» تٸكەلەي مۇراگەرٸ بولىپ تابىلاتىن قازاق مەلەكەتتٸگٸنٸڭ تاريحى. «تٷركٸ بٸرلٸگٸ» مەن «ميللي تٷركٸستان جۇمحۇريياتىنىڭ» اڭسارى سانامىزدا, ال تەۋەلسٸز مەملەكەتكە جەتكٸزگەن الاش يدەياسى – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ مەڭگٸلٸك ەل يدەياسىنىڭ تٷپ قازىعى, تٷپكٸ ۇستانىمى, تەريتورييالىق كەپٸلٸ. اڭسار مەن اقيقاتتىڭ, يدەيا مەن يدەولوگييانىڭ ۇشتاساتىن دەۋٸرٸ كەلەر كٷندەردٸڭ سىباعاسىنا تيەسٸلٸ. قازٸرشە بٸز, قوعامدىق پٸكٸردٸڭ قوس جارىلماسى ٷشٸن «بٸر ەل – بٸرتۇتاس ۇستانىم» دەگەندٸ ٸلحام ەتٸپ ۇستانۋىمىز قاجەت. ەدٸبٸن جازباي, استارلى ايتىلعان ۋەجدٸڭ تٷپكٸ تٷيتكٸلٸن كٶزٸ اشىق قازاق وقىرماندارى ىمسىز تٷسٸنەتٸنٸنە كٷمەنسٸز سەنەمٸن.
تۇرسىن جۇرتباي,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
13 سەۋٸر, 2015 جىل
