Qazaqstan syrtqy saiasatta kópvektorly baǵytty ustanyp, álem elderimen dostyq qarym-qatynasty jalǵastyryp keledi, dep habarlaidy strategy2050.
Munan bólek álemdik qaýymdastyqty beibitshilikke, tatýlyqqa úndeitin, mańyzdy kelissózder týraly da qalyń kópshilik jaqsy biledi jáne olar sheteldik sarapshylardyń oń baǵasyna ie.
2020 jylǵy 6 naýryzda Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń «Qazaqstan Respýblikasy syrtqy saiasatynyń 2020 – 2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy týraly» № 280 Jarlyǵy jariialandy. Tujyrymdamada «Bizdiń elimiz táýelsizdik jyldary halyqaralyq arenada ustanymyn nyǵaityp, beibitshil jáne ashyq memleket, jahandyq jáne óńirlik isterde senimdi áriptes retinde ornyqty. Qazaqstan kópvektorly, syndarly jáne belsendi syrtqy saiasatty júzege asyrýda, qaýipsizdik, yntymaqtastyq jáne damý salalarynda jahandyq jáne óńirlik kún tártibin qalyptastyrý men iske asyrýda eleýli úles qosýda. Bul rette ulttyq múddelerdi barynsha jáne myzǵymastyqpen qorǵaýǵa, syrtqy saiasi jáne syrtqy ekonomikalyq basymdyqtardy syndarly túrde ilgeriletýge basty nazar aýdarylady» dep jazylǵan.
Kórshi memlekettermen ortaq shekaralardy delimitatsiialaý jáne demarkatsiia úderisi aiaqtalǵannan keiin syrtqy saiasatta da memlekettiń qaýipsizdigin, onyń ekonomikalyq, saiasi, mádeni yqpaldastyǵyn damytý salasyna kúsh salyna bastady.
Qazaqstan táýelsizdik jyldary kóptegen syrtqy integratsiialyq, yntymaqtastyq bastamalarynyń jarshysy bolǵanyn jaqsy bilesizder. Bul syrtqy álemniń beibitshiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sondai-aq, qai jaǵdaida bolmasyn usynys jasaýshy taraptyń eń áýeli óz múddesin qarastyratyndyǵyn eskersek, bul usynymdardyń barlyǵyn tujyrymdama aitylǵandai ulttyq múddelerdi barynsha qorǵaýǵa baǵyttalǵan belsendi qadam dep baǵamdaýǵa bolady.
Álemdik iri órkenietter men geosaiasi aktorlardyń toǵysynda ornalasqan geografiialyq ereksheligimizge sáikes barshamen tatý-tátti qarym-qatynas ornatyp, kóp vektorly saiasat ustanýymyz óziniń utymdylyǵyn dáleldep keledi. Bul sózimizge mysal retinde bir jaqty saiasi baǵdarynyń sebebinen túrli kikiljińderdiń oshaǵyna ainalǵan álemniń qaqtyǵys núktelerindegi ózge elderdi qarastyrýǵa bolady.
Qazaqstan kóp vektorly syrtqy saiasat ustanǵanymen memlekettik jáne ulttyq deńgeidegi basymdyqtar da joq emes. Onyń biri elimizdiń túrki álemindegi yntymaqtastyq bastamalary deýge bolady.
Tarihi derekterge sáikes Ortalyq Aziia, onyń ishinde búgingi Qazaqstan aýmaǵy tutas túrki áleminiń qara shańyraǵy sanalady. Sondyqtan elimizdiń túrki elderiniń mádeni, rýhani, ekonomikalyq jáne saiasi yqpaldastyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan bastamalary men naqty qadamdary ózge baýyrlas memleketter tarapynan qyzý qoldaýǵa ie bolýda.
Túrki halyqtarynyń mádeni, tarihi integratsiiasyn qamtamasyz etýshi uiymdar.
Túrki halyqtary men memleketteriniń ózara yntymaqtastyǵyn, integratsiiasyn qalyptastyrýǵa arnalǵan qadamdar tarihta az bolmaǵan. HH ǵasyrdyń basynda Mustafa Shoqai Túrkistan (Qoqan) avtomiiasyn, Turar Rysqulov Túrkistan Respýblikasyn qurý ideiasynyń tóńireginde qyzmet etken bolatyn. Túrki halyqtarynyń keibir ozyq oily, kúresker azamattary da osyǵan uqsas ózge de birlesken qurylymdardyń jaqtasy bolyp, sol ideiany iske asyrý jolynda eńbek etken.
Olardyń ideialary derbes memlekettik qurylym qalyptastyrý baǵytynda bolsa, búgingi túrki memleketteri arasyndaǵy birlesken uiymdar tiisti memleketter arasynda tek tarihi, mádeni, bilim berý salalaryndaǵy ózara yqpaldastyqty nyǵaitýǵa arnalǵan.
Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldary Ortalyq Aziia elderiniń drbes integratsiiasyn qalyptastyrýǵa tereń mán berip, kóptegen usynystar da aityldy. Degenmen Qazaqstan men Ózbekstan arasyndaǵy beiresmi «kóshbasshylyqqa talas», jekelegen el basshylarynyń qarsylyǵy, syrtqy memleketterdiń Ortalyq Aziia elderin qamti otyryp yntymaqtastyq uiymdar qurý týraly bastamalary bul ideianyń iske asýyna kedergi keltirdi. Sondyqtan ýaqyt óte kele tek Ortalyq Aziia elderin ǵana emes baýyrlas Túrkiia, Ázerbaijan memleketterin de qamtityn áriptestik uiymdary óz qyzmetin bastady.
1993 jylǵy 12 shildede Túrki mádenietin jáne ónerin damytý halyqaralyq uiymy (TÚRKSOI), 2008 jylǵy 21 qarashada Túrkitildes elder parlamenttik assambleiasy (TúrkPA), 2009 jylǵy 3 qazanda Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi (Túrki keńesi), 2010 jylǵy 25 mamyrda Túrki akademiiasy (International Turkic Academy) quryldy. Qazirgi tańda atalǵan uiymdardyń barlyǵy túrki memleketterin, túrki halyqtarynyń mádeni, tarihi yntymaqtastyǵyn qamtamasyz etý jolynda qyzmet etýde. Atalǵan uiymdardy qurý isiniń basynda Qazaqstannyń eńbegi zor ekenin aita keteý kerek.
TÚRKSOI jyl saiyn ártúrli memleketten júzdegen óner adamynyń qatysýymen teatrdan kinoǵa, mýzykadan plastikalyq ónerge deiin ártúrli festivalder uiymdastyrady. TÚRKSOI óz basylymdarymen de túrki halyqtarynyń bai mádeni murasyn qoǵamǵa jetkizedi... Sondai-aq Túriksoi jariialaǵan basylymdar 14 elde túrki dialektteri men tilderinde oqyrmandarǵa usynylady.
TÚRKSOI-dyń qyzmet baǵyty BUU-nyń IýNESKO uiymyna jaqyn. Maqsaty túrki halyqtarynyń mádeni, rýhani yntymaqtastyǵyn nyǵaitýdy kózdeidi.
Al Túrki keńesine Qazaqstan, Túrkiia, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Ázerbaijan múshe. Vengriia baqylaýshy mártebesine ie. Ortaq tarih, ortaq til, ortaq sáikestik jáne ortaq mádeniet siiaqty tórt negizgi tirekke salynǵan Túrki Keńesi bul ortaq shekaralarmen shektelmeidi. Onyń ornyna, ol ekonomika, ǵylym, bilim, kólik, keden, týrizm jáne basqa da túrli salalardaǵy memleketter arasyndaǵy eki jaqty yntymaqtastyqty keńeitýge baǵyttalǵan.
TÚRKPA-nyń negizgi jumys baǵyty:
- Múshe-elder arasynda parlamenttik tájirbiemen almasý jáne ozat tájirbiemen almasý;
- Áriptestiktiń basym salalarynda múshe-elder zańnamalaryn úilestirý múmkindikteri;
-Túrki-tildes memleketteri áriptestik keńesi sheńberinde ister men bastamalardy zańnamalyq qoldaý bastaldy;
- Túrik áleminiń ádebieti men ónerin, tarih qundylyqtary men mádeni murany tanyp bilý;
- Bilim berý, ǵylym, tehnologiia jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salalarynda tiimdi aimaqtyq áriptestikti alǵa jyljytý;
- Múshe-elder arasynda keń aqparattyq aǵymdardy qamtamasyz etý maqsatynda buqaralyq aqparat quraldary ózara qarym-qatynasyna jaǵdai jasaý;
- Saýda men investitsiialarǵa oń jaǵdai jasaý;
- Aimaqtyq ekonomikalyq jobalardy, atap aitqanda energetika jáne kólik salasynda, júzege asyrý;
Ózara múdde negizinde saiasi máselelerdi talqylaý.
Elordada ornalasqan Halyqaralyq túrki akademiiasy da túrki áleminiń ǵylym, til bilimi, ádebiet, mádeniet, rýhani salasyn damytýda mańyzdy ról atqaryp keledi. Akademiia 2009 jylǵy 3 qazanda Ázirbaijan memleketiniń Nahchyvan qalasynda ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń IX sammitinde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń túrki álemin zertteýge arnalǵan halyqaralyq ǵylymi ortalyq qurý týraly usynysy negizinde quryldy.
Akademiia búginge deiin arheologiia, tarih, mádeniet, ádebiet, til bilimi, óner salalarynda tyńǵylyqty zertteýler júrgizip, kóptegen ǵylymi eńbekterdi jaryqqa shyǵardy. Mekeme ǵalymdarynyń jalpy mektepterge arnap jazǵan jazǵan Ortaq túrki tarihy oqýlyǵy túrki halyqtarynyń ortaq tarihyn, dúnietanymyn jaqyndastyratyn irgeli eńbek dep baǵalaýǵa bolady.
Túrki Keńesine múshe memleketter basshylarynyń tapsyrmasymen Halyqaralyq Túrki akademiiasy ázirlegen «Ortaq túrki tarihy» oqýlyǵy Ázerbaijan, Qazaqstan jáne Túrkiia mektepteriniń baǵdarlamasyna engizile bastady.
Biylǵy jyly «Ortaq túrki tarihy» pánin fakýltativ retinde Túrkiiada 30 myń oqýshy, Qazaqstanda 15 myń oqýshy, Ázirbaijanda 10 myń oqýshy tańdady.
Oqýlyq ejelgi dáýirden bastap XV ǵasyrǵa deiingi kezeńdi qamtidy. Oqý quralynda túrki halyqtary qurǵan memleketterdiń tarihymen birge olardyń dástúrleri, mádenieti jáne ulttyq oiyndardyń paida bolý tarihy jan-jaqty kórsetilgen.
Qazaqstannyń túrki álemimen bailanysy.
Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash bolyp quttyqtaǵan jáne ekijaqty diplomatiialyq qarym-qatynas ornatýǵa niet tanytqan memleket – Túrkiia Respýblikasy. Sondyqtan eki memleket arasyndaǵy eki jaqty qarym-qatynas búginge deiin qarqyndy damyp keledi.
Qazaqstannyń syrtqy saiasattaǵy belsendi, beibitshil saiasaty da onyń túrki memleketter arasyndaǵy bedelin nyǵaita tústi. Qazaqstannyń geografiialyq ereksheligin utymdy paidalanyp, kóregen sheshimderiniń arqasynda N.Nazarbaev Túrki áleminiń aqsaqaly atandy. Máselen, ol Túrkiia-Resei qarym-qatynastaryn retteýde úlken ról atqardy.
2016 jylǵy 24 qarashada Siriia aspanynda 6 shaqyrym biiktiktegi reseilik SÝ-24 ushaǵyn Túrkiianyń áskeri atyp túsirgennen keiin eki memleket arasynda úlken janjan týyndap, ol eki iri eldiń arasyna úlken syzat túsirdi. Bul jaǵdai ekonomika, saiasat, týrizm salasyna keri áser etti. Osyǵan orai, Qazaqstan lideri Nursultan Nazarbaev Resei Prezidenti Vladimir Pýtin men Túrkiia Prezidenti Rejep Taiyp Erdaǵan arasynda kelissózder júrgizip, olardyń tatýlasýyna zor yqpal etti. Osyǵan orai eki memleket basshysy da Elbasyna rizashylyqtaryn bildirip, atqarǵan eńbegin joǵary baǵalaǵan bolatyn.
Sondai-aq, Eýraziialyq ekonomikalyq odaq quramyna Armeniianyń qosylýy týraly máselede Qazaqstan Prezidenti Armeniiany odaqqa tek Birikken Ulttar Uiymynda moiyndalǵan aýmaǵy boiynsha qabyldaý qajettigi jóninde aitqan usynysy da túrki memleketteriniń qyzý qoldaýyna ie bolyp, elimizdiń basshysyna, Qazaqstanǵa degen qurmet arta tústi.
Sonymen qatar, Qazaqstannyń ishki saiasatynda da túrki elderimen bailanysty nyǵaitatyn bastamalar az emes. Mysaly, 1991 jyly Túrkistan qalasynda Q.A. Iassaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti (Ahmet Iassaýi ýniversiteti) quryldy. Atalǵan oqý ordasyna 1992 jyly halyqaralyq mártebe berildi. Oqý ornynda shet elderden kóptegen stýdent bilim alýda.
Sonymen qatar, 2018 jyly Qazaqstan Prezidentiniń Jarlyǵymen Túrkistan oblysy (burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy) quryldy. Oblystyń ortalyǵy Túrkistan qalasy bolyp bekitildi. Bul Túrkistan shaharyna airyqsha múmkindik berip, bolashaqta túrki áleminiń yqpaldastyǵyna yqpal etetin bedeldi ortalyqqa ainalady dep boljaýǵa bolady.
Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jumystary da el ómirindegi eleýli bastamalardyń biri dep baǵalaýǵa bolady. Búginde Túrkiia, Ázerbaijan, Ózbekstan latyn grafikasynda. Qyrǵyzstan da qyzyǵýshylyq tanytýda. Sondyqtan Qazaqstannyń latyn grafikasyna kóshýi bolashaqta túrki tildes halyqtardyń birin-biri ońai túsinýine yqpal etetin bolady.
Qoryta kelgende, Keńes odaǵy ydyrap, birneshe túrki memleketteri táýelsizdik alǵan ýaqyttan bastap Qazaqstannyń syrtqy saiasatynda túrki memleketterimen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa baǵyttalǵan oń bastamalar iske asyrylýda. Osy sharalardyń basynda Qazaqstannyń belsendi syrtqy saiasaty jatqanyn nyq senimmen aita alamyz.
Túrki memleketteriniń yqpaldastyǵy keleshekte de osy qarqynmen órkendei beredi dep boljaýǵa bolady. Ótken otyz jyldaǵy integratsiialyq jobalar óziniń jemisin berip keledi. Qazirgi tańda Elbasynyń usynysy boiynsha «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» baǵdarlamasy ázirlenýde. Bul baǵdarlamada túrki memleketteriniń yqpaldastyǵyn odan ári tereńdetetin naqty qadamdar qabyldanady dep kútilýde.
Túrki memleketteriniń integratsiiasy tereńdegen saiyn Resei, Qytai sekildi alyp kórshilerimizdiń oǵan syn kózben qarap, keri yqpal etýi múmkin ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Bul memleketter úshin Ortalyq Aziiadaǵy túrki memleketteri strategiialyq áriptes jáne olardyń «yqpal etý» aimaǵy retinde esepteledi. Sondyqtan bul elderdiń derbes integratsiialyq uiymǵa birigýi, bul aimaqta NATO-ǵa múshe Túrkiia Respýblikasynyń yqpalǵa ie bolýy unai qoimasy anyq. Sonymen qatar, atalǵan derjavalarda kóptegen túrki etnostarynyń ómir súrip jatqanyn, integratsiiaylyq jobalardyń olarǵa da belgili bir deńgeide yqpal etetinin eskergen jón.
Sondyqtan yqpaldastyq úrdisteri kezeń-kezeńimen, sondai-aq mádeni, rýhani salalardy tereń jaqyndastyrý arqyly jalǵasa bergeni ónimdi bolmaq.
.jpeg)