Qazaq otbasylarynda tuńǵyshty atasy men ájesiniń baýyryna salý dástúri keńinen saqtalǵan. «Balam-balym, nemerem-janym» dep úlken kisiler náreste kezinen er jetken shaǵyna deiin bar meiirin aiap qalmaidy.
Shal men kempirdiń balasy bolý - búkil áýlettiń erkesi bolý degen sóz. Eshkim betińnen almaidy, arasha túser, arqa súierleriń myqty. Bul úrdis burynnan-aq qalyptasyp qoiǵan. Oǵan mysal, bárimiz biletin Shoqannyń Aiǵanymy, Abaidyń Zeresi, álemdi moiyndatqan Dimashtyń ata-ájesi. Alaida, keibir ómirlik mysaldar dástúrdiń bala psihologiiasyna keri áseri de bolýy múmkin ekenin kórsetýde.
Búgingi tańda bizdiń qoǵamda bul dástúrge kelgende pikirler ekige bólinip, daý týǵyzyp úlgerdi. Mysaly, adamnyń tegin anyqtaýmen ainalysatyn maman Áliia Saǵymbaeva «Megapolis» gazetine bergen suhbatynda: «Qazaqta tuńǵyshty týyla salyp ata-ájesine berip jatady. Bizdiń ata-babalarymyz at ústinde júrip soǵysqan. Perzentteri qaýipsizdikte bolsyn dep olardy ata-ájesine bergen. Alaida, ýaqyt óte bul dástúrge ainalyp ketti. Meniń pikirimshe, atalǵan úrdis durys emes. 3 jasqa deiin bala anasynyń qamqorlyǵynda bolýy kerek. Óitkeni, bul ýaqytta sábidiń dúnietanymynda qorshaǵan ortaǵa, týǵandaryna degen mahabbaty oianady. Al, úsh jastan keiin balanyń tárbiesine ákesi aralasýy tiis. Eger sábidi anasynan erte ajyratatyn bolsa, tabiǵattyń zańdylyqtary buzylady. Bolashaqta ol bala jii problemalarǵa shaldyǵyp, kóńilinde ata-anasyna degen renish paida bolady» deidi. Degenmen, birqatar ziialy qaýym ókilderi mamannyń bul pikirin qoldamaityndyǵyn, bul salttyń týǵandar arasyndaǵy bailanysty nyǵaitatynyn aitty.
Baýyryna basqan nemeresine degen mahabbat ata men ájeniń qyzǵanyshyna sebep bolyp jatady. Jas balanyń óz áke-sheshesin moiyndamai «sen» dep qarsy sóilegen árbir sózin jaqsy kórip, mundai qarym-qatynastyń saldaryna bei-jai qaraityn áýlet úlkenderi de bar. Sonyń zardabynan kimnen týǵanyn bilse de «tátelep», «aǵalap» iaki atyn atap júrgen nemerelerdi kezdestirip jatamyz. Ýaqyt ótip, eseise de qalyptasyp qalǵan qaǵidany ózgertý qiyn. Al qariialar kelmestiń kemesine minip ketken soń ortada qalǵan bala jetimdikti erte sezinýge májbúr bolady. Taǵdyrdyń bul soqqysy eseńgiretip, áke-sheshesimen qarym-qatynasyn jańasha qalyptastyrýǵa týra keledi. Astanada turatyn Aman aqsaqal tuńǵysh nemeresin óz baýyryna alǵan kisilerdiń biri. «Balalar er jetip ketkennen keiin jas iisti saǵynasyń. Tuńǵysh kórgen nemerem bolǵandyqtan ózime menshiktep aldym. Ol kezde ul men kelin jas boldy, basqa jumystary bar degendei, bir jaǵynan balasyn baǵyp bolsyn qolǵabys etip, septigimizdi tigizeiik dep oiladyq. Nemerem mektep jasyna kelgenshe menimen turdy. Ómirden kórgen-bilgendi úiretip, tárbieledim. Eki jaqtyń bireýin tańdaý kerek bolǵandyqtan shyǵar, ájesi ekeýmizge jaqyn boldy da, áke-sheshesine sýyq baýyrlaý bolyp ósti. Qazir úlken jigit bolsa da, bizge kelgende kishkentai balasha erkelep ketedi», deidi ol.
Al Oljas Yrysbekov bolsa, tuńǵyshyn ata-ájesine bergen áke. Ol bul dástúrdiń balasyna paidasy bolmasa, ziiany timegenin aitady.
«Meniń tuńǵyshym atasy men ájesiniń qolynda ósti. Ókinishke orai, ekeýi de arasyna bir jyl salyp dúnieden ótti. Eki úidiń ortasynda tel óskendikten de shyǵar, balamyz soqqy alǵan joq. Kerisinshe atasy men ájesinen kóp dúnieni alyp qaldy: úlkendershe sóz saptaidy, artynan ergen ekeýine asa meiirimdi. Men bul dástúrdiń oń baǵasyn kórgen adammyn, sondyqtan áke-bala-nemere arasyndaǵy bailanys turaqty túrde saqtalý kerek dep esepteimin», deidi Oljas. Al Dana Orynbasar – kishkentaiynan ata-ájesiniń qolynda ósken nemere. Ol bala kúninde eshkim betinen qaqpai óskenimen, keiin qinalǵanyn aitty. «Kishkentai kezimnen kimniń qyzysyń dep surasa «Ájemniń qyzymyn» dep jaýap beretinmin. Kózimdi ashqaly ájemniń qoinynda óstim. Balalyq shaǵymda eshteńeden tarshylyq kórmedim. Óte erke boldym, eseigenshe erkeleitinmin. Osylaisha, áke-sheshemmen aramyz erte úzilip qaldy. Ájem meni qyzǵanǵandyqtan shyǵar, olardy esimimen atap úiretti. Ol kisilerdiń aitqanyn esh tyńdamaitynmyn. Otbasyndaǵy balalardyń arasynda «Men ájemniń qyzymyn» dep únemi bólinip júrdim. Ókinishke orai, osy jyly ájemnen aiyrylyp qaldym. Shyny kerek, ájemsiz bul álem bos qalǵandai sezildi. Ómir jalǵan dep oilap, ómir súrgim kelmegen kezder de boldy. Báriniń qaita ornyna kelmeitinin bilsem de, ájemdi qatty saǵyndym. Túsingenim, meniń erkeligimdi ájemnen basqa eshkim kótere almaidy eken. Keide kóshede ketip bara jatqan áje men nemeresin kórsem esime ózimniń ájem túsedi. Sondyqtan da men balany týǵan áke-sheshesinen aiyrýǵa qarsymyn. Bul dástúrdiń qurbany tek biz ǵana bolaiyqshy» dep aǵynan jaryldy Dana.
Qoǵamymyzdaǵy osyndai jaǵdailardy kózimen kórip júrgen Dáýlet Nurlanuly bul dástúrdiń qazirgi tańda kerek emestigin aitty.
«Bul dástúr kezinde qoǵam ómirine sińisip ketkendikten keibir ata-ájeler baýyryna nemere salmaǵandy min sanaǵan. Olar da óz balalaryn úlkenderge bergen. Sondyqtan, ishte irkilip qalǵan mahabbatyn qansha meiirlense de, óz balasyna kelgende kórsete almaǵan. Mine, osy sezimin nemeresin baýyryna salý arqyly tarqatyp, ómirine qýat alǵan. Meniń oiymsha, búgingi ýaqytqa sai kelmeitin dúnielerdi, keiingi ýaqytqa qaldyrýymyz kerek siiaqty. Qazirgi ýaqytta ata-áje tárbiesi bolǵanymen de, baýyryna salyp alý azaidy. Óz basym ziiandy tustaryn týys-týǵan, kórshi-qolańdardyń basynan talai kórdim. Áke-sheshesi dúnieden ozǵanda týǵany emes, týysy siiaqty bolyp, áke murasyn bólisýge kelgende tys qalatyndyǵy aýyr jaǵdai. Al taǵy bir otbasynda ata-ájesi dúnieden ótkende bala jalǵyz úi bolyp ortada qaldy. Áke-sheshesi: «Endi tek Qudaidyń aldynda alamyz» dep qabyldamady. Keiin bala kóshede qalyp, aqyry qylmys istep, sottalyp ómiriniń bári oiranǵa ainalǵan kezder de bolǵan»
Bul máselege mamandar ne deidi?
Psihologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Almat Nýradinov ata-ájeniń qolynda ósken balanyń egoist bolyp keletinin aitady.
«Dástúr bireý bolǵanymen, bul jaǵdai ár otbasyda ártúrli qalyptasady. Bastapqyda bala psihologiiasyna qatty áser etkeni baiqalmasa da, arada 10-20 jyl ótkende mindetti túrde problemalar týyndaidy. Qazaqy psihologiiamen qaraityn bolsaq, munyń balaǵa paidasy bolmasa, ziiany joq. Úlken balany ata-ájesine berý otbasynda urpaqtar sabaqtastyǵyn ornatady. Óse kele mundai balalar zerek kelip, erte eseiedi. Degenmen, keibir ata-ájeler nemeresiniń betin qaqpai tárbielegendikten, minezinde kemshilikter bolýy múmkin. Bala kezinen erkeleý bolyp ósedi, keiinnen ol egoist bolýyna jol ashady» deidi psiholog.
Máseleniń túiinin tarqatyp aitýǵa tyryssaq ta, kóptiń pikiri ortaq shyqpaǵanyn ańǵardyq. Aramyzda bul dástúrdiń paidasyn kórgender de, opyq jegender de bar. Búgingi tańda otbasy qundylyǵynyń quldyrap bara jatqanyn eskersek, ata men ájeniń tárbiesi kerek-aq. Degenmen, bala bolashaǵyna qiianat jasamai, týǵandaryn tanyp ósse bolǵany.
Kóktem QARQYN,
L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ stýdenti
"Egemen Qazaqstan" gazeti
.jpg)