قازاق وتباسىلارىندا تۇڭعىشتى اتاسى مەن ەجەسٸنٸڭ باۋىرىنا سالۋ دەستٷرٸ كەڭٸنەن ساقتالعان. «بالام-بالىم, نەمەرەم-جانىم» دەپ ٷلكەن كٸسٸلەر نەرەستە كەزٸنەن ەر جەتكەن شاعىنا دەيٸن بار مەيٸرٸن اياپ قالمايدى.
شال مەن كەمپٸردٸڭ بالاسى بولۋ - بٷكٸل ەۋلەتتٸڭ ەركەسٸ بولۋ دەگەن سٶز. ەشكٸم بەتٸڭنەن المايدى, اراشا تٷسەر, ارقا سٷيەرلەرٸڭ مىقتى. بۇل ٷردٸس بۇرىننان-اق قالىپتاسىپ قويعان. وعان مىسال, بەرٸمٸز بٸلەتٸن شوقاننىڭ ايعانىمى, ابايدىڭ زەرەسٸ, ەلەمدٸ مويىنداتقان ديماشتىڭ اتا-ەجەسٸ. الايدا, كەيبٸر ٶمٸرلٸك مىسالدار دەستٷردٸڭ بالا پسيحولوگيياسىنا كەرٸ ەسەرٸ دە بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتۋدە.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ قوعامدا بۇل دەستٷرگە كەلگەندە پٸكٸرلەر ەكٸگە بٶلٸنٸپ, داۋ تۋعىزىپ ٷلگەردٸ. مىسالى, ادامنىڭ تەگٸن انىقتاۋمەن اينالىساتىن مامان ەلييا ساعىمباەۆا «مەگاپوليس» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاقتا تۇڭعىشتى تۋىلا سالىپ اتا-ەجەسٸنە بەرٸپ جاتادى. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ات ٷستٸندە جٷرٸپ سوعىسقان. پەرزەنتتەرٸ قاۋٸپسٸزدٸكتە بولسىن دەپ ولاردى اتا-ەجەسٸنە بەرگەن. الايدا, ۋاقىت ٶتە بۇل دەستٷرگە اينالىپ كەتتٸ. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, اتالعان ٷردٸس دۇرىس ەمەس. 3 جاسقا دەيٸن بالا اناسىنىڭ قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, بۇل ۋاقىتتا سەبيدٸڭ دٷنيەتانىمىندا قورشاعان ورتاعا, تۋعاندارىنا دەگەن ماحابباتى ويانادى. ال, ٷش جاستان كەيٸن بالانىڭ تەربيەسٸنە ەكەسٸ ارالاسۋى تيٸس. ەگەر سەبيدٸ اناسىنان ەرتە اجىراتاتىن بولسا, تابيعاتتىڭ زاڭدىلىقتارى بۇزىلادى. بولاشاقتا ول بالا جيٸ پروبلەمالارعا شالدىعىپ, كٶڭٸلٸندە اتا-اناسىنا دەگەن رەنٸش پايدا بولادى» دەيدٸ. دەگەنمەن, بٸرقاتار زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ماماننىڭ بۇل پٸكٸرٸن قولدامايتىندىعىن, بۇل سالتتىڭ تۋعاندار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىنىن ايتتى.
باۋىرىنا باسقان نەمەرەسٸنە دەگەن ماحاببات اتا مەن ەجەنٸڭ قىزعانىشىنا سەبەپ بولىپ جاتادى. جاس بالانىڭ ٶز ەكە-شەشەسٸن مويىنداماي «سەن» دەپ قارسى سٶيلەگەن ەربٸر سٶزٸن جاقسى كٶرٸپ, مۇنداي قارىم-قاتىناستىڭ سالدارىنا بەي-جاي قارايتىن ەۋلەت ٷلكەندەرٸ دە بار. سونىڭ زاردابىنان كٸمنەن تۋعانىن بٸلسە دە «تەتەلەپ», «اعالاپ» ياكي اتىن اتاپ جٷرگەن نەمەرەلەردٸ كەزدەستٸرٸپ جاتامىز. ۋاقىت ٶتٸپ, ەسەيسە دە قالىپتاسىپ قالعان قاعيدانى ٶزگەرتۋ قيىن. ال قارييالار كەلمەستٸڭ كەمەسٸنە مٸنٸپ كەتكەن سوڭ ورتادا قالعان بالا جەتٸمدٸكتٸ ەرتە سەزٸنۋگە مەجبٷر بولادى. تاعدىردىڭ بۇل سوققىسى ەسەڭگٸرەتٸپ, ەكە-شەشەسٸمەن قارىم-قاتىناسىن جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا تۋرا كەلەدٸ. استانادا تۇراتىن امان اقساقال تۇڭعىش نەمەرەسٸن ٶز باۋىرىنا العان كٸسٸلەردٸڭ بٸرٸ. «بالالار ەر جەتٸپ كەتكەننەن كەيٸن جاس يٸستٸ ساعىناسىڭ. تۇڭعىش كٶرگەن نەمەرەم بولعاندىقتان ٶزٸمە مەنشٸكتەپ الدىم. ول كەزدە ۇل مەن كەلٸن جاس بولدى, باسقا جۇمىستارى بار دەگەندەي, بٸر جاعىنان بالاسىن باعىپ بولسىن قولعابىس ەتٸپ, سەپتٸگٸمٸزدٸ تيگٸزەيٸك دەپ ويلادىق. نەمەرەم مەكتەپ جاسىنا كەلگەنشە مەنٸمەن تۇردى. ٶمٸردەن كٶرگەن-بٸلگەندٸ ٷيرەتٸپ, تەربيەلەدٸم. ەكٸ جاقتىڭ بٸرەۋٸن تاڭداۋ كەرەك بولعاندىقتان شىعار, ەجەسٸ ەكەۋمٸزگە جاقىن بولدى دا, ەكە-شەشەسٸنە سۋىق باۋىرلاۋ بولىپ ٶستٸ. قازٸر ٷلكەن جٸگٸت بولسا دا, بٸزگە كەلگەندە كٸشكەنتاي بالاشا ەركەلەپ كەتەدٸ», دەيدٸ ول.
ال ولجاس ىرىسبەكوۆ بولسا, تۇڭعىشىن اتا-ەجەسٸنە بەرگەن ەكە. ول بۇل دەستٷردٸڭ بالاسىنا پايداسى بولماسا, زييانى تيمەگەنٸن ايتادى.
«مەنٸڭ تۇڭعىشىم اتاسى مەن ەجەسٸنٸڭ قولىندا ٶستٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ەكەۋٸ دە اراسىنا بٸر جىل سالىپ دٷنيەدەن ٶتتٸ. ەكٸ ٷيدٸڭ ورتاسىندا تەل ٶسكەندٸكتەن دە شىعار, بالامىز سوققى العان جوق. كەرٸسٸنشە اتاسى مەن ەجەسٸنەن كٶپ دٷنيەنٸ الىپ قالدى: ٷلكەندەرشە سٶز ساپتايدى, ارتىنان ەرگەن ەكەۋٸنە اسا مەيٸرٸمدٸ. مەن بۇل دەستٷردٸڭ وڭ باعاسىن كٶرگەن اداممىن, سوندىقتان ەكە-بالا-نەمەرە اراسىنداعى بايلانىس تۇراقتى تٷردە ساقتالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن», دەيدٸ ولجاس. ال دانا ورىنباسار – كٸشكەنتايىنان اتا-ەجەسٸنٸڭ قولىندا ٶسكەن نەمەرە. ول بالا كٷنٸندە ەشكٸم بەتٸنەن قاقپاي ٶسكەنٸمەن, كەيٸن قينالعانىن ايتتى. «كٸشكەنتاي كەزٸمنەن كٸمنٸڭ قىزىسىڭ دەپ سۇراسا «ەجەمنٸڭ قىزىمىن» دەپ جاۋاپ بەرەتٸنمٸن. كٶزٸمدٸ اشقالى ەجەمنٸڭ قوينىندا ٶستٸم. بالالىق شاعىمدا ەشتەڭەدەن تارشىلىق كٶرمەدٸم. ٶتە ەركە بولدىم, ەسەيگەنشە ەركەلەيتٸنمٸن. وسىلايشا, ەكە-شەشەممەن ارامىز ەرتە ٷزٸلٸپ قالدى. ەجەم مەنٸ قىزعانعاندىقتان شىعار, ولاردى ەسٸمٸمەن اتاپ ٷيرەتتٸ. ول كٸسٸلەردٸڭ ايتقانىن ەش تىڭدامايتىنمىن. وتباسىنداعى بالالاردىڭ اراسىندا «مەن ەجەمنٸڭ قىزىمىن» دەپ ٷنەمٸ بٶلٸنٸپ جٷردٸم. ٶكٸنٸشكە وراي, وسى جىلى ەجەمنەن ايىرىلىپ قالدىم. شىنى كەرەك, ەجەمسٸز بۇل ەلەم بوس قالعانداي سەزٸلدٸ. ٶمٸر جالعان دەپ ويلاپ, ٶمٸر سٷرگٸم كەلمەگەن كەزدەر دە بولدى. بەرٸنٸڭ قايتا ورنىنا كەلمەيتٸنٸن بٸلسەم دە, ەجەمدٸ قاتتى ساعىندىم. تٷسٸنگەنٸم, مەنٸڭ ەركەلٸگٸمدٸ ەجەمنەن باسقا ەشكٸم كٶتەرە المايدى ەكەن. كەيدە كٶشەدە كەتٸپ بارا جاتقان ەجە مەن نەمەرەسٸن كٶرسەم ەسٸمە ٶزٸمنٸڭ ەجەم تٷسەدٸ. سوندىقتان دا مەن بالانى تۋعان ەكە-شەشەسٸنەن ايىرۋعا قارسىمىن. بۇل دەستٷردٸڭ قۇربانى تەك بٸز عانا بولايىقشى» دەپ اعىنان جارىلدى دانا.
قوعامىمىزداعى وسىنداي جاعدايلاردى كٶزٸمەن كٶرٸپ جٷرگەن دەۋلەت نۇرلانۇلى بۇل دەستٷردٸڭ قازٸرگٸ تاڭدا كەرەك ەمەستٸگٸن ايتتى.
«بۇل دەستٷر كەزٸندە قوعام ٶمٸرٸنە سٸڭٸسٸپ كەتكەندٸكتەن كەيبٸر اتا-ەجەلەر باۋىرىنا نەمەرە سالماعاندى مٸن ساناعان. ولار دا ٶز بالالارىن ٷلكەندەرگە بەرگەن. سوندىقتان, ٸشتە ٸركٸلٸپ قالعان ماحابباتىن قانشا مەيٸرلەنسە دە, ٶز بالاسىنا كەلگەندە كٶرسەتە الماعان. مٸنە, وسى سەزٸمٸن نەمەرەسٸن باۋىرىنا سالۋ ارقىلى تارقاتىپ, ٶمٸرٸنە قۋات العان. مەنٸڭ ويىمشا, بٷگٸنگٸ ۋاقىتقا ساي كەلمەيتٸن دٷنيەلەردٸ, كەيٸنگٸ ۋاقىتقا قالدىرۋىمىز كەرەك سيياقتى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اتا-ەجە تەربيەسٸ بولعانىمەن دە, باۋىرىنا سالىپ الۋ ازايدى. ٶز باسىم زيياندى تۇستارىن تۋىس-تۋعان, كٶرشٸ-قولاڭداردىڭ باسىنان تالاي كٶردٸم. ەكە-شەشەسٸ دٷنيەدەن وزعاندا تۋعانى ەمەس, تۋىسى سيياقتى بولىپ, ەكە مۇراسىن بٶلٸسۋگە كەلگەندە تىس قالاتىندىعى اۋىر جاعداي. ال تاعى بٸر وتباسىندا اتا-ەجەسٸ دٷنيەدەن ٶتكەندە بالا جالعىز ٷي بولىپ ورتادا قالدى. ەكە-شەشەسٸ: «ەندٸ تەك قۇدايدىڭ الدىندا الامىز» دەپ قابىلدامادى. كەيٸن بالا كٶشەدە قالىپ, اقىرى قىلمىس ٸستەپ, سوتتالىپ ٶمٸرٸنٸڭ بەرٸ ويرانعا اينالعان كەزدەر دە بولعان»
بۇل مەسەلەگە ماماندار نە دەيدٸ?
پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت المات نۋرادينوۆ اتا-ەجەنٸڭ قولىندا ٶسكەن بالانىڭ ەگويست بولىپ كەلەتٸنٸن ايتادى.
«دەستٷر بٸرەۋ بولعانىمەن, بۇل جاعداي ەر وتباسىدا ەرتٷرلٸ قالىپتاسادى. باستاپقىدا بالا پسيحولوگيياسىنا قاتتى ەسەر ەتكەنٸ بايقالماسا دا, ارادا 10-20 جىل ٶتكەندە مٸندەتتٸ تٷردە پروبلەمالار تۋىندايدى. قازاقى پسيحولوگييامەن قارايتىن بولساق, مۇنىڭ بالاعا پايداسى بولماسا, زييانى جوق. ٷلكەن بالانى اتا-ەجەسٸنە بەرۋ وتباسىندا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ورناتادى. ٶسە كەلە مۇنداي بالالار زەرەك كەلٸپ, ەرتە ەسەيەدٸ. دەگەنمەن, كەيبٸر اتا-ەجەلەر نەمەرەسٸنٸڭ بەتٸن قاقپاي تەربيەلەگەندٸكتەن, مٸنەزٸندە كەمشٸلٸكتەر بولۋى مٷمكٸن. بالا كەزٸنەن ەركەلەۋ بولىپ ٶسەدٸ, كەيٸننەن ول ەگويست بولۋىنا جول اشادى» دەيدٸ پسيحولوگ.
مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتىپ ايتۋعا تىرىسساق تا, كٶپتٸڭ پٸكٸرٸ ورتاق شىقپاعانىن اڭعاردىق. ارامىزدا بۇل دەستٷردٸڭ پايداسىن كٶرگەندەر دە, وپىق جەگەندەر دە بار. بٷگٸنگٸ تاڭدا وتباسى قۇندىلىعىنىڭ قۇلدىراپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, اتا مەن ەجەنٸڭ تەربيەسٸ كەرەك-اق. دەگەنمەن, بالا بولاشاعىنا قييانات جاساماي, تۋعاندارىن تانىپ ٶسسە بولعانى.
كٶكتەم قارقىن,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتٸ
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpg)