Kongress kitaphanasynyń zańnamalyq derekkózder anyqtamalyq qyzmeti. 1919 j. (Library of Congress/Corbis/VCG via Getty Images)
Tsifrlyq ǵasyrdyń eń úlken paradoksy – Kremnii alqabynyń ónertapqyshtary burynnan beri qoldanysta bar dúnielerge tsifrlyq sipat berý arqyly, ózderin bolashaq qoǵamnyń kóshbasshylary dep esepteidi. Sondai «jańalyqtardyń» biri – tsifrlyq keńesshi, iaǵni ǵalymdarǵa kómek beretin tsifrlyq bibliograftar. Alaida olardyń qyzmet kórsetý sapasy bir ǵasyrdan beri jumys istep kele jatqan amerikalyq bibliograf keńesshilermen salystyrýǵa da kelmeidi.
Kitaphanashy-bibliograftar óz ýaqytynda amerikalyqtardyń ómirinde mańyzdy ról atqarǵan edi. Olar oqyrmandardyń qarapaiym suraqtarynan bastap, belgili taqyryptar boiynsha ǵylymi eńbekter jaily mol málimet bere alatyn. Oqyrmandar ne kitaphanaǵa baryp nemese úi telefony arqyly jergilikti bibliograf mamannan ózine qajetti suraqtarǵa tushymdy jaýap alatyn.
Eger oqyrman bireýden estigen, biraq ataýyn naqty bilmeitin bir kitaptyń nemese jýrnal maqalasynyń atyn aitsa, bibliograf keńesshi onyń atyn da zatyn da taban astynda naqtylap beretin edi. Bibliograftar ár túrli ádebietter tizimin bilýmen qatar, sol ádebietterdi kásibi túrde júieleitin muraǵatshy qyzmetin de atqardy. Olar árbir oqyrmannyń qoiǵan suraǵyna qarai taqyryptyń tereńdigin baǵalap, oqyrmannyń zertteý jumysyna sapaly baǵyt-baǵdar beretin. Sonymen qatar, kez kelgen maqala men ǵylymi eńbektiń qanshalyqty senimdi derekkóz ekenin aityp, basqa da ádebietterdi salystyra otyryp, máseleni barynsha zerdeleitin.
Akademiiada bibliograftar ǵalymdardyń san túrli ádebi sholýyna kerekti materialdardy tabýǵa kómektesti. Tipti olardyń bilmegen ádebietterin taýyp berip, ǵylymi asisstent qyzmetin de atqaryp júrdi.
Shyndyǵynda, bibliograftar jalǵandyq pen kózboiaýshylyq jaiylǵan zamanda jalǵan aqparatpen kúresýge kóp kómegin tigizer edi. Olar anyqtamalyq kitaphanaǵa kelgen árbir oqyrmanǵa tegin qyzmet kórsetetin taptyrmas ǵylymi asisstent boldy.
Eń bastysy, burynǵy bibliograf keńesshiniń qyzmet kórsetý sapasyna qaraityn bolsaq, internettiń qandai deńgeide jumys isteitinin kórýge bolady. Búginde halyq arasynda kitaphana – kitap saqtaityn jáne anda-sanda kitap alýǵa bolatyn qoima degen túsinik qalyptasqan. Aqiqatynda, kitaphana halyqty aǵartyp, kózin ashqan bilim ordasy edi.
Internet jeli qoldanýshyǵa sanaýly sátterde milliondaǵan derekkózdi taýyp bergenimen, mashina sol málimettiń durysyn burysynan ajyrata almaidy. Internettiń sizge usynǵan ádebietter tiziminde pikir de, zertteý de, dálel men kúdik te, ótirik shyny aralas ǵylymi maqalalar da kezdesedi. Jeli qoldanýshysy ózine qajetti ádebietti maia shóptiń ishinen ine izdegendei qiynshylyqpen tabýǵa týra keledi.
Al qoǵamdyq kitaphanalarda bilimi joǵary mamandar oqyrmanǵa eń qajetti ádebietterdi jańylmai tabýǵa kómektesedi. Bibliograftar jergilikti halyqty mazalaityn suraqtardy naqty bilip, oqyrmandardy jeke-jeke tanidy. Soǵan bailanysty jaýapty da suraq qoiýshynyń deńgeiine qarai beiimdeidi. Al Kremnii alqaby bizdiń qoǵamda bolmaǵan, qarapaiym suraqqa qarapaiym jaýap beretin baǵdarlamany «ónertabys» deńgeiinde madaqtaidy.
Jeme-jemge kelgende, tsifrlyq kómekshiler qarapaiym suraqtyń ózine jaýap tabýdan qinalyp, ǵalamtordaǵy múmkin bolatyn kerekti-kereksiz aqparatty kórsetýden ári asa almaidy. Ol sizdiń suraǵyńyzdyń jaýabyn buryndary internette jariialanǵan derekkózderden alyp beredi.
Smartfondaǵy tsifrly kómekshi bizdiń qoiǵan suraqty da túsinbeidi. Ol tek ashyq ǵalamtordaǵy uqsas mátinderden quralǵan derekterdi aldyńyzǵa ákeledi. Keide sizdiń suraǵyńyzdyń jaýaby álemdik jelide bolǵan kúnniń ózinde de, eger sol suraqty qoiǵan adamdar sany az bolsa, jaýap shyqpaidy.
Al bibliograf keńesshiler kez kelgen qiyndyqtaǵy suraqqa jaýap berip, arnaiy zertteýdi qajet etetin eshkimniń eshqashan qoimaǵan suraǵyna da jaýap berýge qabileti bar.
Tsiflyq kómekshilerdi jasaýshy injenerlermen sóilesken kezde, olardyń kóbisi bibliograf mamandardyń qyzmeti jaily bile bermeidi. Mysaly, 2017 jyly Amerika Qurama shtatyndaǵy 9000-ǵa jýyq qoǵamdyq kitaphanany qamtyǵan saýalnama nátijesi boiynsha, 17000-nan artyq kitaphana qyzmetkeri sol jyly 240 million suranymǵa jaýap bergen eken.
Kremnii alqabynyń amerikalyq bibliograftardan úireneri ushan-teńiz. Olardyń rólin túsiný úshin jergilikti kitaphanalarǵa baryp, olardyń aqparatpen jumys isteý ádisin úirense bolady. Ashyq ǵalamtordaǵy daiyn úlgi boiynsha jaýap beretin júieniń jumysyn jaqsartý úshin, injenerler bibliograftardyń oqytýynan ótip, olardyń ámbebap eksperttik deńgeige qalai jetkenine kóńil aýdarsa igi edi.
Qazirgi tsifrlyq kómekshilerdiń «Qai jyly adam Aiǵa qondy?» nemese «Mark Tvenniń shyn aty kim?» degen siiaqty qarapaiym suraqtarǵa jaýap bergenin Kremnii alqaby jetistikke balap júrgen kezde, kitaphanada osy tektes suraqtardyń jaýaby anyqtama qyzmetinen ońai tabýǵa bolady.
Bibliograf keńesshiler oqyrmandardyń «Men Mark Tvenniń ómiri jaily bilgim keledi» nemese «1900 jyldary Haklberri Finndi synap jazǵan ǵylymi maqalalar kerek», «Mark Tvenniń balalyq shaǵy onyń shyǵarmashylyǵyna qalai áser etti?» siiaqty kúrdeli suraqtarǵa da jaýap beredi. Dál osy suraqty tsifrlyq kómekshige qoisańyz, ol sizge vikipediiadaǵy maqalany kórsetedi nemese «Sizge kómektese alatynyma senimdi emespin» dep jaýap qaitarýy bek múmkin.
Osy rette bibliograftar men tsifrlyq kómekshilerdi qalai bailanystyrýǵa bolady degen zańdy suraq týyndaidy. Eger kúrdeli suraqtarǵa jaýap tabý úshin tsifrlyq kómekshi jeli qoldanýshyny jergilikti bibliografqa silteme jasasa qalai bolar edi? Jeli qoldanýshy kitaphanaǵa telefon soǵyp nemese anyqtama qyzmetimen virtýaldy chat qursa she? Osylaisha, suraqtar tizbegi bibliograftyń jumys ýaqytynda kelip túsedi de, jaýap daiyn bolǵanda jeli qoldanýshyǵa qaita jiberiledi.
Árine, bul óz kezeginde bibliograftardyń jumysyn kóbeitetini anyq, biraq bul kitaphanashylar men tsifrlyq kómekshilerdiń eń tiimdi seriktestigi bolar edi.
Nátijesinde, tsifrly ǵasyrda ósip kele jatqan urpaq alpaýyt tsifryq álemde adastyrmaityn jolbasshylarmen birge bolyp, ózine qajetin tabar edi. Jańa tehnologiialardyń jetistigi mundai múmkindikterge de jol ashary anyq.
Maqalanyń túpnusqasy: forbes.com
