كونگرەسس كٸتاپحاناسىنىڭ زاڭنامالىق دەرەككٶزدەر انىقتامالىق قىزمەتٸ. 1919 ج. (Library of Congress/Corbis/VCG via Getty Images)
تسيفرلىق عاسىردىڭ ەڭ ٷلكەن پارادوكسى – كرەمنيي القابىنىڭ ٶنەرتاپقىشتارى بۇرىننان بەرٸ قولدانىستا بار دٷنيەلەرگە تسيفرلىق سيپات بەرۋ ارقىلى, ٶزدەرٸن بولاشاق قوعامنىڭ كٶشباسشىلارى دەپ ەسەپتەيدٸ. سونداي «جاڭالىقتاردىڭ» بٸرٸ – تسيفرلىق كەڭەسشٸ, ياعني عالىمدارعا كٶمەك بەرەتٸن تسيفرلىق بيبليوگرافتار. الايدا ولاردىڭ قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسى بٸر عاسىردان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان امەريكالىق بيبليوگراف كەڭەسشٸلەرمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدٸ.
كٸتاپحاناشى-بيبليوگرافتار ٶز ۋاقىتىندا امەريكالىقتاردىڭ ٶمٸرٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارعان ەدٸ. ولار وقىرمانداردىڭ قاراپايىم سۇراقتارىنان باستاپ, بەلگٸلٸ تاقىرىپتار بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر جايلى مول مەلٸمەت بەرە الاتىن. وقىرماندار نە كٸتاپحاناعا بارىپ نەمەسە ٷي تەلەفونى ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ بيبليوگراف ماماننان ٶزٸنە قاجەتتٸ سۇراقتارعا تۇششىمدى جاۋاپ الاتىن.
ەگەر وقىرمان بٸرەۋدەن ەستٸگەن, بٸراق اتاۋىن ناقتى بٸلمەيتٸن بٸر كٸتاپتىڭ نەمەسە جۋرنال ماقالاسىنىڭ اتىن ايتسا, بيبليوگراف كەڭەسشٸ ونىڭ اتىن دا زاتىن دا تابان استىندا ناقتىلاپ بەرەتٸن ەدٸ. بيبليوگرافتار ەر تٷرلٸ ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸن بٸلۋمەن قاتار, سول ەدەبيەتتەردٸ كەسٸبي تٷردە جٷيەلەيتٸن مۇراعاتشى قىزمەتٸن دە اتقاردى. ولار ەربٸر وقىرماننىڭ قويعان سۇراعىنا قاراي تاقىرىپتىڭ تەرەڭدٸگٸن باعالاپ, وقىرماننىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنا ساپالى باعىت-باعدار بەرەتٸن. سونىمەن قاتار, كەز كەلگەن ماقالا مەن عىلىمي ەڭبەكتٸڭ قانشالىقتى سەنٸمدٸ دەرەككٶز ەكەنٸن ايتىپ, باسقا دا ەدەبيەتتەردٸ سالىستىرا وتىرىپ, مەسەلەنٸ بارىنشا زەردەلەيتٸن.
اكادەمييادا بيبليوگرافتار عالىمداردىڭ سان تٷرلٸ ەدەبي شولۋىنا كەرەكتٸ ماتەريالداردى تابۋعا كٶمەكتەستٸ. تٸپتٸ ولاردىڭ بٸلمەگەن ەدەبيەتتەرٸن تاۋىپ بەرٸپ, عىلىمي اسيسستەنت قىزمەتٸن دە اتقارىپ جٷردٸ.
شىندىعىندا, بيبليوگرافتار جالعاندىق پەن كٶزبوياۋشىلىق جايىلعان زاماندا جالعان اقپاراتپەن كٷرەسۋگە كٶپ كٶمەگٸن تيگٸزەر ەدٸ. ولار انىقتامالىق كٸتاپحاناعا كەلگەن ەربٸر وقىرمانعا تەگٸن قىزمەت كٶرسەتەتٸن تاپتىرماس عىلىمي اسيسستەنت بولدى.
ەڭ باستىسى, بۇرىنعى بيبليوگراف كەڭەسشٸنٸڭ قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىنا قارايتىن بولساق, ينتەرنەتتٸڭ قانداي دەڭگەيدە جۇمىس ٸستەيتٸنٸن كٶرۋگە بولادى. بٷگٸندە حالىق اراسىندا كٸتاپحانا – كٸتاپ ساقتايتىن جەنە اندا-ساندا كٸتاپ الۋعا بولاتىن قويما دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. اقيقاتىندا, كٸتاپحانا حالىقتى اعارتىپ, كٶزٸن اشقان بٸلٸم ورداسى ەدٸ.
ينتەرنەت جەلٸ قولدانۋشىعا ساناۋلى سەتتەردە ميلليونداعان دەرەككٶزدٸ تاۋىپ بەرگەنٸمەن, ماشينا سول مەلٸمەتتٸڭ دۇرىسىن بۇرىسىنان اجىراتا المايدى. ينتەرنەتتٸڭ سٸزگە ۇسىنعان ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸندە پٸكٸر دە, زەرتتەۋ دە, دەلەل مەن كٷدٸك تە, ٶتٸرٸك شىنى ارالاس عىلىمي ماقالالار دا كەزدەسەدٸ. جەلٸ قولدانۋشىسى ٶزٸنە قاجەتتٸ ەدەبيەتتٸ مايا شٶپتٸڭ ٸشٸنەن ينە ٸزدەگەندەي قيىنشىلىقپەن تابۋعا تۋرا كەلەدٸ.
ال قوعامدىق كٸتاپحانالاردا بٸلٸمٸ جوعارى ماماندار وقىرمانعا ەڭ قاجەتتٸ ەدەبيەتتەردٸ جاڭىلماي تابۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بيبليوگرافتار جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى مازالايتىن سۇراقتاردى ناقتى بٸلٸپ, وقىرمانداردى جەكە-جەكە تانيدى. سوعان بايلانىستى جاۋاپتى دا سۇراق قويۋشىنىڭ دەڭگەيٸنە قاراي بەيٸمدەيدٸ. ال كرەمنيي القابى بٸزدٸڭ قوعامدا بولماعان, قاراپايىم سۇراققا قاراپايىم جاۋاپ بەرەتٸن باعدارلامانى «ٶنەرتابىس» دەڭگەيٸندە ماداقتايدى.
جەمە-جەمگە كەلگەندە, تسيفرلىق كٶمەكشٸلەر قاراپايىم سۇراقتىڭ ٶزٸنە جاۋاپ تابۋدان قينالىپ, عالامتورداعى مٷمكٸن بولاتىن كەرەكتٸ-كەرەكسٸز اقپاراتتى كٶرسەتۋدەن ەرٸ اسا المايدى. ول سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزدىڭ جاۋابىن بۇرىندارى ينتەرنەتتە جارييالانعان دەرەككٶزدەردەن الىپ بەرەدٸ.
سمارتفونداعى تسيفرلى كٶمەكشٸ بٸزدٸڭ قويعان سۇراقتى دا تٷسٸنبەيدٸ. ول تەك اشىق عالامتورداعى ۇقساس مەتٸندەردەن قۇرالعان دەرەكتەردٸ الدىڭىزعا ەكەلەدٸ. كەيدە سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزدىڭ جاۋابى ەلەمدٸك جەلٸدە بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە دە, ەگەر سول سۇراقتى قويعان ادامدار سانى از بولسا, جاۋاپ شىقپايدى.
ال بيبليوگراف كەڭەسشٸلەر كەز كەلگەن قيىندىقتاعى سۇراققا جاۋاپ بەرٸپ, ارنايى زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ەشكٸمنٸڭ ەشقاشان قويماعان سۇراعىنا دا جاۋاپ بەرۋگە قابٸلەتٸ بار.
تسيفلىق كٶمەكشٸلەردٸ جاساۋشى ينجەنەرلەرمەن سٶيلەسكەن كەزدە, ولاردىڭ كٶبٸسٸ بيبليوگراف مامانداردىڭ قىزمەتٸ جايلى بٸلە بەرمەيدٸ. مىسالى, 2017 جىلى امەريكا قۇراما شتاتىنداعى 9000-عا جۋىق قوعامدىق كٸتاپحانانى قامتىعان ساۋالناما نەتيجەسٸ بويىنشا, 17000-نان ارتىق كٸتاپحانا قىزمەتكەرٸ سول جىلى 240 ميلليون سۇرانىمعا جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
كرەمنيي القابىنىڭ امەريكالىق بيبليوگرافتاردان ٷيرەنەرٸ ۇشان-تەڭٸز. ولاردىڭ رٶلٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ كٸتاپحانالارعا بارىپ, ولاردىڭ اقپاراتپەن جۇمىس ٸستەۋ ەدٸسٸن ٷيرەنسە بولادى. اشىق عالامتورداعى دايىن ٷلگٸ بويىنشا جاۋاپ بەرەتٸن جٷيەنٸڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ٷشٸن, ينجەنەرلەر بيبليوگرافتاردىڭ وقىتۋىنان ٶتٸپ, ولاردىڭ ەمبەباپ ەكسپەرتتٸك دەڭگەيگە قالاي جەتكەنٸنە كٶڭٸل اۋدارسا يگٸ ەدٸ.
قازٸرگٸ تسيفرلىق كٶمەكشٸلەردٸڭ «قاي جىلى ادام ايعا قوندى?» نەمەسە «مارك تۆەننٸڭ شىن اتى كٸم?» دەگەن سيياقتى قاراپايىم سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەنٸن كرەمنيي القابى جەتٸستٸككە بالاپ جٷرگەن كەزدە, كٸتاپحانادا وسى تەكتەس سۇراقتاردىڭ جاۋابى انىقتاما قىزمەتٸنەن وڭاي تابۋعا بولادى.
بيبليوگراف كەڭەسشٸلەر وقىرمانداردىڭ «مەن مارك تۆەننٸڭ ٶمٸرٸ جايلى بٸلگٸم كەلەدٸ» نەمەسە «1900 جىلدارى حاكلبەرري فينندٸ سىناپ جازعان عىلىمي ماقالالار كەرەك», «مارك تۆەننٸڭ بالالىق شاعى ونىڭ شىعارماشىلىعىنا قالاي ەسەر ەتتٸ?» سيياقتى كٷردەلٸ سۇراقتارعا دا جاۋاپ بەرەدٸ. دەل وسى سۇراقتى تسيفرلىق كٶمەكشٸگە قويساڭىز, ول سٸزگە ۆيكيپەديياداعى ماقالانى كٶرسەتەدٸ نەمەسە «سٸزگە كٶمەكتەسە الاتىنىما سەنٸمدٸ ەمەسپٸن» دەپ جاۋاپ قايتارۋى بەك مٷمكٸن.
وسى رەتتە بيبليوگرافتار مەن تسيفرلىق كٶمەكشٸلەردٸ قالاي بايلانىستىرۋعا بولادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ەگەر كٷردەلٸ سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ ٷشٸن تسيفرلىق كٶمەكشٸ جەلٸ قولدانۋشىنى جەرگٸلٸكتٸ بيبليوگرافقا سٸلتەمە جاساسا قالاي بولار ەدٸ? جەلٸ قولدانۋشى كٸتاپحاناعا تەلەفون سوعىپ نەمەسە انىقتاما قىزمەتٸمەن ۆيرتۋالدى چات قۇرسا شە? وسىلايشا, سۇراقتار تٸزبەگٸ بيبليوگرافتىڭ جۇمىس ۋاقىتىندا كەلٸپ تٷسەدٸ دە, جاۋاپ دايىن بولعاندا جەلٸ قولدانۋشىعا قايتا جٸبەرٸلەدٸ.
ەرينە, بۇل ٶز كەزەگٸندە بيبليوگرافتاردىڭ جۇمىسىن كٶبەيتەتٸنٸ انىق, بٸراق بۇل كٸتاپحاناشىلار مەن تسيفرلىق كٶمەكشٸلەردٸڭ ەڭ تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸگٸ بولار ەدٸ.
نەتيجەسٸندە, تسيفرلى عاسىردا ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاق الپاۋىت تسيفرىق ەلەمدە اداستىرمايتىن جولباسشىلارمەن بٸرگە بولىپ, ٶزٸنە قاجەتٸن تابار ەدٸ. جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ جەتٸستٸگٸ مۇنداي مٷمكٸندٸكتەرگە دە جول اشارى انىق.
ماقالانىڭ تٷپنۇسقاسى: forbes.com
