Foto: edunews.kz
Qazaqstan halqynyń 85%-dan astamy Internetti paidalanady, bul Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish. Ekonomikanyń negizgi segmentteri men el Úkimeti qazirdiń ózinde tsifrlyq platformalarǵa kóshirildi. 2018 jyly Qazaqstan Úkimeti memlekettik organdar men jeke kompaniialardy tutynýshylarǵa tiimdirek qyzmet kórsetý úshin dástúrli fizikalyq qoljetimdilikten onlain qoljetimdilikke kóshýge shaqyratyn «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn iske qosty, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Degenmen, Qazaqstannyń tsifrlyq ekonomikaǵa keń aýqymdy kóshýi kiberqaýipsizdikti aitarlyqtai jaqsartý qajettiligine ákeldi, ásirese COVID-19 pandemiiasynan keiin kóptegen adamdardy qashyqtan jumys isteýge jáne oqýǵa májbúrlegen edi.
Bul Qazaqstan biligin kiberqaýipterge qarsy mańyzdy sharalar qabyldaýǵa itermeledi. Kiberqylmyspen kúreste qiyndyqtar týyndasa da, mundai qylmystardyń qarqyndylyǵy, aýqymy men kúrdeliligi únemi artyp otyrsa da, Qazaqstannyń kiberkeńistiktegi qylmystarmen jáne qaýiptermen kúresýdegi sońǵy jyldardaǵy kúsh-jigeriniń nátijeleri aitarlyqtai eleýli boldy.
Kiberqaýipsizdik salasyndaǵy sońǵy jaqsartýlardyń arqasynda Qazaqstan Birikken Ulttar Uiymynyń aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialar bastamasy bolyp tabylatyn Halyqaralyq telekommýnikatsiialar odaǵy shyǵarǵan Jahandyq kiberqaýipsizdik indeksi 2020 reitinginde 182 eldiń ishinde 31-shi orynǵa ie boldy.
Indeks bes negizgi faktorǵa negizdelgen: quqyqtyq, tehnikalyq jáne uiymdastyrýshylyq aspektiler, sondai-aq bar múmkindikterdi damytý jáne ujymdyq áreket. 2020 jyly Qazaqstan 2017 jahandyq kiberqaýipsizdik indeksinde 83-orynnan áldeqaida joǵary boldy.
Jalpy Qazaqstannyń kiberqaýipsizdik saiasaty 2013 jyly «Qazaqstannyń kiberqalqany» baǵdarlamasynan bastaý alady. Sodan keiin ol kiberqaýipsizdik strategiiasyn ázirleý Qazaqstannyń ulttyq múddelerine sai keletinin aityp, qylmyskerlerdiń elektr stantsiialary nemese poiyzdar qozǵalysy siiaqty keibir infraqurylymdardy jabý múmkindigine nazar aýdardy.
2017 jyly Qazaqstan kiber jáne gibridti shabýyldardyń aldyn alý, boldyrmaý jáne toitarys berý joldaryn kórsetetin úkimet saiasatyn ázirlendi. Bul kúsh-jigerdi tiimdirek etý úshin eldiń zańnamalyq bazasyn jetildirýdi mindetteidi. Bul tujyrymdamany qabyldaý kezinde Qazaqstan biligi halyqaralyq sarapshylarmen keńesip, kiberqaýipsizdik salasyndaǵy eń ozyq tájiribelerdi qabyldady. «Kiberqalqan» baǵdarlamasynyń birinshi kezeńi 2017-2018 jyldary, al ekinshisi 2019 jyldan 2020 jylǵa deiin sozyldy. Búgingi tańda baǵdarlamaǵa 28 milliard teńge (shamamen 66 million dollar) jumsaldy.
Qazaqstannyń Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi qazirgi ýaqytta QR Investitsiialar jáne damý ministrliginiń quramyna kiretin «Memlekettik tehnikalyq qyzmet» birlesken kásipornymen birlesip «Kiberqalqan» is-sharalar josparyn iske asyrýǵa jaýapty negizgi memlekettik organ boldy.
Cyber Shield baǵdarlamasy elektrondyq aqparattyq resýrstardy, aqparattyq júielerdi jáne telekommýnikatsiia jelilerin qorǵaý siiaqty salalardaǵy memlekettik saiasatty anyqtaidy, sondai-aq aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardy qaýipsiz paidalanýdy qamtamasyz etedi. Bul kontseptsiia kiberqaýipsizdikke burynǵy barlyq qolóner tásilderin biriktirýge kómektesti. «Kiberqalqan» baǵdarlamasy sondai-aq aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy, sonyń ishinde tótenshe jaǵdailar kezindegi oqys oqiǵalardyń aldyn alý úshin tótenshe jaǵdailarǵa den qoiý tetikterin qurýdy kózdedi.
2021 jyldyń kókteminde Ulybritaniiada negizdelgen tehnologiia jáne tutynýshylyq ónimder reitingi veb-saity Comparitech kibershabýyldar úshin eń qaýipsiz jáne eń qaýipsiz elderdi anyqtaityn esepti shyǵardy. Onda Ortalyq Aziia elderi, sonyń ishinde Qazaqstan da tizimniń sońynda derlik tur.
Qazaqstan dep atalatyn elder úshin eń tartymdy elderdiń biri. Sandyq valiýtany nemese kriptovaliýtany jasaityn «kripto urlaýshylary» osal kompiýterlerge qol jetkizý arqyly bul protsess kriptovaliýta mainingi nemese kriptomaining dep atalady. Kompiýter ielerinen ruqsat almai-aq, kripto urlaýshylary kriptovaliýta óndirýge qajetti elektr qýatynyń úlken kólemin tóleýden jaltarady. Qazaqstan álemdegi basqa eldermen salystyrǵanda elektr qýatynyń tómen baǵasymen jáne kompiýterlik qaýipsizdik deńgeiiniń tómendigimen kriptovaliýta óndirýshilerdi tartady.
Eldegi kompiýterlik jelilerdiń qaýipsizdiginiń tómen bolýynyń basty sebepteriniń biri – Qazaqstandaǵy kompiýterlerde ornatylǵan baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdiń 74%-ǵa jýyǵy litsenziiasyz nemese zańsyz kózderden ornatylǵan. Bul týraly qazaqstandyq baǵdarlamalyq jasaqtama sarapshylarynyń 2019 jylǵy jumys tobynyń otyrysynda talqylandy.
Litsenziialanbaǵan baǵdarlamalyq quralda paidalanýshynyń kompiýterlik derekterine qaýip tóndiretin ziiandy baǵdarlamalar bolýy múmkin jáne mundai baǵdarlamalyq quraldy kibershabýyldarǵa qarsy jańartý qiyn. Nátijesinde, pirattyq baǵdarlamalyq jasaqtamany basqaratyn kompiýterler buzýǵa, kriptominningke, qupiia aqparatty urlaýǵa, alaiaqtyqqa jáne kiberqylmystyń basqa túrlerine óte osal.
2021 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda KZ-CERT dep atalatyn Qazaqstandyq kompiýterlik intsidentterge den qoiý memlekettik qyzmeti 11 myń 432 kiberqylmys pen aqparattyq qaýipsizdik qaterlerin tirkedi, bul 2020 jylmen salystyrǵanda 15%-ǵa kóp. KZ-CERT málimetteri boiynsha, eń kóp taralǵan ziiandy baǵdarlama. Qazaqstandaǵy kompiýterlik jelilerge shabýyl jasaý úshin kiberqylmyskerler paidalanatyn baǵdarlamalyq quralǵa botnetter, troiandyq attyń ziiandy baǵdarlamalary jáne kompiýterlik virýstar kiredi.
Qazaqstanda keń taralǵan WordPress kontentin basqarý modýlderine (veb-saittar men onlain jariialanǵan mazmundy jasaý úshin paidalanylatyn baǵdarlamalyq qural) kibershabýyldar kóptegen paidalanýshylardyń qupiia jáne qupiia aqparatty joǵaltýyna jáne buzylǵan saittarda terroristik jáne ekstremistik nasihattyq habarlamalardy kórsetýine ákeldi.
Qarjylyq paida tabý maqsatynda kiberqylmyskerler qazaqstandyq jeke kompaniialarǵa, memlekettik mekemelerge jáne jekelegen azamattarǵa únemi shabýyl jasaidy. 2021 jyldyń tamyz aiynda birde-bir qazaqstandyq bank óziniń veb-resýrstaryn kibershabýyldardan qorǵaý múmkindigin kórsete almady, sonyń ishinde kontent qaýipsizdigin qamtamasyz etý, derekterdi berý, trafikti shifrlaý jáne qaýipsizdik mehanizmin ornatý.
«City Bank Kazakhstan» bas direktory Andrei Kýrilinniń aitýynsha, iri halyqaralyq bankterge kibershabýyldar sekýnd saiyn oryn alatynyn eskersek, qazaqstandyq bankterdiń kiberqaýipsizdiginiń álsizdigi erekshe alańdatady.
Degenmen, 2017 jyly «Kiberqalqan» tujyrymdamasy qabyldanǵannan beri Qazaqstan úkimetiniń kiberkeńistikti baqylaýǵa jáne belsendi sharalar qabyldaýǵa kúsh salýy kiberqaýipterdiń deńgeiin aitarlyqtai tómendetti. 2019 jylǵa qarai Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi qazaqstandyq jelilerge kibershabýyldardyń kózderi men ýaqyty týraly jetkilikti bilimge ie boldy. Ministrlik eldegi buzylǵan veb-saittar men virýs juqtyrǵan baǵdarlamalardyń sanyn azaitýǵa kómektesti.
Cyber Shield baǵdarlamasynyń arqasynda 300-den astam mańyzdy infraqurylymdyq nysandar, sonyń ishinde bankter, memlekettik mekemeler, jeke kompaniialar men óndiristik zaýyttar óz júieleriniń qaýipsizdigin jaqsartty. Qazaqstannyń Memlekettik tehnikalyq qyzmeti táýligine bir millionǵa jýyq kibershabýyldardy aýyzdyqtaý jáne aldyn alý úshin jetkilikti múmkindikter jasady.
2018 jyly Qazaqstannyń Ulttyq qaýipsizdik komiteti memlekettik organdardyń aqparattyq resýrstaryn jáne Qazaqstannyń mańyzdy aqparattyq infraqurylymyn kibershabýyldardan qorǵaýǵa arnalǵan Aqparattyq qaýipsizdik jónindegi ulttyq úilestirý ortalyǵyn (UQKÚO) qurdy. 2020 jyly NKCIB 17 memlekettik departamentke kiber intsidentter men qaýipterdi anyqtaý úshin olardyń aqparattyq júielerin antivirýstyq qorǵaý jáne baqylaý quraldarymen qamtamasyz etti.
Kiberqalqan baǵdarlamasynyń negizgi bólikteriniń biri kiberqaýipsizdik mamandaryn oqytý jáne halyqty aqparattyq qaýipsizdiktiń mańyzdylyǵyna úiretý bolyp tabylady. Qazaqstanda aqparattyq tehnologiialar boiynsha daiyndalǵan mamandar tapshylyǵyna bailanysty bilik kibertehnologiialar boiynsha oqýyn jalǵastyratyn ýniversitet stýdentterine arnaiy shákirtaqy taǵaiyndai bastady. Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligine elimizdiń barlyq turǵyndaryn oqytý jáne aǵartý sharalaryn uiymdastyrý tapsyryldy.
«Kiberqalqan» is-qimyl jospary aiasynda el úkimeti Qazaqstan tarihynda alǵash ret zańdy tulǵaǵa kibershabýyl nemese derekterdiń aǵýy nátijesinde búlingen múlki úshin qarjylyq ótemaqy alýǵa múmkindik beretin erikti kibersaqtandyrýdy engizdi.
Bilik eldiń tsifrlyq ekonomikalyq jáne basqarý modeline jyldam kóshýi kibershabýyldar men kepilge keltirilgen zalaldyń sanyn azaitý úshin halyqtyń kóbirek qatysýyn jáne kompiýterlik qaýipsizdik aspektileri týraly habardar bolýyn talap etetinin moiyndaidy. Qazaqstan biligi halyqtyń basym bóligi fishingke nemese onlain alaiaqtyqqa ákelip soqtyratyn ziiandy baǵdarlamany kezdeisoq júktep alý qaýpi siiaqty kiberqaýipsizdiktiń negizgi qaýipteri týraly nashar habardar bolyp otyrǵanyn atap ótti.
Onyń ústine elimizdegi kóptegen shaǵyn jáne orta biznes sýbektileriniń aqparattyq qaýipsizdik jáne kommýnikatsiialyq tehnologiialar boiynsha qarapaiym bilimi de joq.
Sondyqtan úkimet qazir jurtshylyqtyń habardar bolýyn arttyrýǵa jáne adamdarǵa kompiýterler men kommýnikatsiialyq tehnologiialardy qorǵaýdyń negizgi quraldaryn berý úshin aǵartýshylyq naýqandar ótkizýge kóńil bólýde. Jaqynda júrgizilgen saýalnamaǵa sáikes, bul kúsh-jiger halyqtyń kiberqaýipsizdik qaterleri týraly habardar bolýyn arttyrýda tiimdi boldy, óitkeni qazir saýalnamaǵa qatysqandardyń 78%-y osy qaýipter týraly biledi.
Sondai-aq Qazaqstan memlekettik qyzmetshilerdi kiberqaýipsizdik, aqparattyq tehnologiialar zańnamasy jáne elektrondyq úkimet máseleleri boiynsha oqytýǵa investitsiia salýda. 2021 jyldyń 5 qańtarynan bastap QR Prezidenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademiiasynda memlekettik organdardyń tsifrlyq platformalarǵa kóshýi salasynda memlekettik qyzmetshilerdi oqytý boiynsha onlain kýrstar uiymdastyryldy. 2019 jyly Tsifrlyq, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi departamenti 20-dan astam memlekettik organdardyń jáne 17 jergilikti memlekettik organdardyń memlekettik qyzmetkerlerine kiberqaýipsizdik boiynsha tegin onlain kýrstaryn ótkizdi.
2020 jyly jahandyq pandemiia bastalǵanda Qazaqstandaǵy kóptegen memlekettik qyzmetkerler qashyqtan jumys isteýge kóshti. Qazaqstandyq memlekettik qyzmetkerlerdiń tsifrlyq jáne kommýnikatsiialyq tehnologiialarmen jumys isteý daǵdylaryn arttyrý maqsatynda Memlekettik basqarý akademiiasy, BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaqstandaǵy filialy, Astanadaǵy Memlekettik qyzmet ortalyǵy jáne Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń uiymdastyrýymen memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan keń aýqymdy treningter uiymdastyryldy.
2021 jylǵy 1 qyrkúiektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstandaǵy memlekettik sektordyń barlyq aqparattyq-tehnologiialyq bastamalary tek memlekettiń tehnikalyq qadaǵalaýyndaǵy jańa platformaǵa negizdeletinin atap ótti. Bul qaitalaýdy joiady, shyǵyndardy azaitady jáne biýrokratiialyq kidiristerdi joiady jáne barlyq memlekettik qyzmetter azamattarǵa 100% olardyń smartfondary arqyly kórsetiledi».
Memlekettik qyzmetterdiń tsifrlyq platformalarǵa kóshýin jalǵastyrý memlekettik qyzmetkerlerdi kiberqaýipsizdik negizderine oqytýǵa investitsiia salýdy talap etedi. Prezident Toqaevtyń barlyq derlik memlekettik qyzmetter elektrondy túrde usynylatyn jáne jeke sektor elektrondyq kommertsiiany qabyldaityn tsifrlyq Qazaqstan týraly kózqarasy onyń eldiń kiberqaýipsizdikti turaqty túrde nyǵaitý jónindegi mindettemesiniń ajyramas bóligi bolyp tabylady.
