Jahandyq terbelister júrip jatqan zamanda memleket ekonomikasynyń basty qozǵaýshy kúshi otandyq ónimge jáne jańa jasyl tehnologiialardyń jetistikterin ekonomika men áleýmettik ómirde keńinen paidalaný birtutastyqtyń kepili bola alady. Zamana aǵymyna ilesemin dep ulttyq qundylyqtardan ajyrap, jiyrma birdiń jyltyraǵyna qyzyǵyp san ǵasyrlyq bailyqtan aiyrylyp qalýǵa bolmaidy.
Ulttyq sana men ulttyq ekonomikanyń kóbine qabystyra almai jatatyn jerimiz de osy, osal tusymyz da osy. Turalaǵan ekonomikany aiaqqa turǵyzamyz dep júrip ońbai súrinip jatqan tusymyz mine dep kórsetpese de kórer kózge shodyraiyp kórinip tur. Ásirese otandyq ónim “KZ” markaly taýarlar men qyzmetterdi kóbeitemiz dep júrip sapasy bir jaqta, taýary bir jaqta qalyp, jappai naýqanshylyq daǵdarysyna ushyraý qaýpi taǵy da bar. Mundai naýqanshyldyqtan biz eki túrli ziian shegemiz. Birinshisi, otandyq markaly ónimderdiń sanyn kóbeitip sapasyn quldyratyp alamyz. Bul óz kezeginde otandyq ónimniń syrtqy naryqtaǵy statýsyna nuqsan keltirip, ózge de sapaly taýarlardyń kórsetkishine zor nuqsan keltiretin bolady. Ekinishisi, ishki naryqtaǵy tutynýshylardan aiyrylyp, memlekettiń importynyń ósýine sebepker bolady.
Ulttyq ejkonomikany ózgertýde bizdiń kemshiligimz bylaisha aitqanda eń basty qateligimiz shet memleketterdiń tájiribesin ainytpai kóshirip alýymyzda. Ortasha eseppen elimizdegi ár salada shet memleketterdiń tájiribesin qoldanýdyń túpnusqamen jaqyndyǵy 70 – 75% -dyq kórsetkishke jýyqtaidy. Sonda bul tájiribeniń jartysynan astamyn ózgerissiz qabyldaýdy bildiredi. Aralas ekonomika jaǵdaiynda mundai jaǵdailar tym jii kezdesip bir eldiń ekonomikasy kelesi bir eldiń ekonomikalyq hám áleýmettik artyqshylyqtaryn búrkemelep, kórsetkishterin tómendetip jatatyny belgili. Ár eldiń ekonomikasy ózindik sipat alyp san ǵasyrlyq mádeni jáne halyqtyń jiǵan tájiribesinen alys keter bolsa bul jahandanýdyń tereńine jutylýdyń basty belgisi bolmaq.
Ózgeshelik jaqsy bolsyn jaman bolsyn ol ony árqashan basqalardan erekshelep, tartymdy etip, ózgelerdiń árqashan qyzyǵýshylyǵyn týyndatyp otyrady. Bul quddy kólde japyrlasa júzgen bir top úirekterdiń arasyndaǵy jalǵyz aqqýdai kózge ottai basylyp turatyndai. Kóp birdeidiń ishinde erekshelený qiynnyń qiyny. Aldaǵylar salyp ketken tap – taqyr, tegis jolmen júrgennen, olar jasamaǵan, olar júrmegen, olar kórmegen batpaqpen júrip, tyńnan túren salǵan artyq. Sonda ǵana seniń sońyńnan erýshiler saǵan qaryzdar bolady, seniń júrip ótken jolyńdy gúlge ainaldyrady. Eger biz bul qarqynmen kóshire berýdi jalǵastyra berer bolsaq onda sol memleketterdiń árqashan artynda júremiz, eshqashan aldyna shyǵa almaimyz. Sebebi biz soqyr adamdai olardyń basqan izimen júrip kele jatyrmyz ǵoi. Biz alǵa shyǵý úshin, kerisinshe olar bizden kóshirý úshin biz ashy bolsyn, tátti bolsyn qoryqpastan bárinen dám tatyp kórýimiz kerek. Sonda ǵana durys pen burysty óz betimizshe aiyryp, tiimdisin kóre alamyz. Máskeýdiń Jańa zaman kezindegi dármensizdigi nede dep oilaisyz? Ol kezde otarlyq dáýirge bet burǵan bul el Eýropada jańa qandai ózgerister bolady, meili tehnika, meili ǵylym men urmysta sony ainytpai ózine kóshirip ala bergen. Qaýqary jetken olar bul qarjylai shyǵynnyń oryn túgin tartsań maiy shyǵar bailyǵymen jaýyp otyrdy. Biraq ne kerek sol kezdegi Eýropa men Máskeýidiń territoriiasynda qandai aiyrmashylyq bolsa, ǵylym men biliminde sondai aiyrma boldy. Ras, batystyń ózgerisimen birshama ǵylymi eńbekter, tehnikalar quraldy. Biraq jalpy kórinis kóshirmeden ári aspai Qazan tóńkerisine deiin mesheý kúimen ómir súrýge májbúr boldy. ózinde taldanyp, suryptalyp, óz ideiasy qosylmaǵan ǵylymi jańalyq ol jerge 100% qyzmet ete almaidy. Ideia aýysyp qoldan – qolǵa ótken saiyn, memleketten memleketke júrgen saiyn ózindik sipatyn ózgertip, jańaryp, damyp otyrýy kerek. Muny ómirsheń ideia dep ataidy.
Shimailanǵan tsifralar men grafiktersiz de logikamen túsinýge bolady. Al grafik pen tsifrdy esepteý kompiýterlerdiń mindeti. Tehnikany adamzat ózine qyzmetshi bolý úshin jasady emes pe. Adamzattyń aldaǵy bolashaǵy ideialarǵa ǵana baǵyttalý tiis, qara jumysqa emes.
Otandyq “Qazaqstanda jasalǵan” markaly ónimder men qyzmetterdiń bolashaǵy qandai bolatynyn strategiia aldaǵy júz jylǵa boljam quryp tastady. Meniń jobalaýym boiynsha aldaǵy elý jyldyqtaǵy Qazaqstan ekonomikasy men áleýmettik salasy mynadai baǵyttardy damytýǵa baǵyttalady.
1. Jasyl ekonomika jáne jańa jasyl tehnologiialar.
Elimizdiń bir salada bolsyn úzdik etip kórsetetin tamasha múmkindigi jasyl ekonomika. Onyń irgesin biylǵy jyly ótetin EKSPO – 2017 Halyqaralyq kórmesi qalady. Jasyl ekonomika álem elderiniń kóshbasshylary sanalatyn AQSh, Japoniia, QHR, Frantsiia men Ulybritaniia sekildi elderde endi ǵana qanat jaiyp kele jatyr. Bul kóshke ilesýge Qazaqstannyń ekonomikalyq jáne áleýmettik múmkindikteri zor. Elimizdiń ońtústik óńirleri kún energiiasyna, shyǵysy sý men jel energiiasyn óndirýge qaýqarly. Bul baǵytta “Qazaqstandy túbegeili ekonomikalyq aýdandastyrý” atty ǵylymi maqalamda energetikalyq resýrstardy qalai tiimdi paidalanýǵa bolatynyn jazǵan bolatynmyn. Maqalanyń qysqasha mazmuny mynadai. Elimizdiń shyǵys óńiri sanalatyn eki oblys Almaty men Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń jel men sý sonymen qatar taý – ken energiiasyn birtutas etip biriktirse respýblikanyń barlyq aýmaǵyn energiiamen qamtamasyz etýge qaýqary jeter edi. Artylǵan energiia kózderin eksportqa baǵyttaý kerek. Qai tusynan qarasaq ta jasyl ekonomikany damytýǵa elimizdiń potentsiialy tolyq jetedi.
2. Ulttyq ǵylym jáne ǵarysh salasy.
Adamzat tarihynda úsh uly ashý bar. Birinshisi, qurlyqqa taralý, jańa jerlerdi igerip, qonystaný. Ekinshisi, teńizdi sharlap jańa qurlyqtar ashý, jerdi tolyq qonystaný. Úshinshisi – ǵarysh. Alǵashqy ekeýi shekteýli, sońǵysy sheksiz sonymen qatar múmkindigi de sheksiz. Birinshi saiahatqa adamdar jalpy álemdik qalyptasqan teoriia boiynsha Afrikadan dálirek aitqanda ejelgi Keniia jerinen taralǵan. Ekinshi saiahat Ispaniianyń Polos portynan Kolýmbtyń kemeleri Jańa jerge attandy. Úshinshi sheksiz saiahatqa adam balasy eń alǵash ret Qazaq jerindegi kieli Baiqońyrdan samǵady. Alaida bastaý alǵan jerdiń bári keremet bolyp ketken joq. Kerisinshe, kóshtiń sońynda qaldy.
Taǵy da tarihqa oralaiyq. Osy úsh ashýdyń alǵashqysy Keniia dedik. Al qazir adamzattyń eń alǵash qonystanǵan Keniianyń jaǵdaiy qandai, aborigenderdi eseptemegende sońǵy bolyp qonystanǵan Avstraliianyń jaǵdaiy qandai? Ekinshi saiahattyń bastaý Ispaniia dedik. Al endi Ispaniianyń qýaty qandai, ózderi ashqan Amerikanyń qýaty qandai? Úshinshi saiahattyń bastaýy Baiqońyr dedik iaǵni Resei. Qazir ǵaryshtyq salada Reseidiń jańalyǵy qandai, AQSh – tyń jańalyǵy qandai? Ainalyp kelgende bul alǵashqy arna myqty bolady degendi bildirmeidi, adamdarynyń jańalyqqa qushtarlyǵy qandai degenge meńzeidi. Bul jerde árqaisysynyń ózindik kemshilikteri boldy. mysaly, Keniia alǵashqy adam taralǵan tabiǵaty jyly, qolaily jer bolǵanymen eski dástúrden, qasań qaǵidalardan aryla almady. Árqashan eskiden tas qylyp aiyrylmai, jańa nárseden úreilengennen osyndai dárejege jetti. Bul quddy ústi kir – qojalaq balanyń denesine salqyn sý tigende tura qashatyn ádetine uqsaidy. Esińizde bolsyn, jańa ideia qashan bolsyn alǵashqyda maidai jaǵyp, jylylyq syilamaidy. Osynysymen ol jańashyldyǵyn kórsetedi. “Basy qatty, aiaǵy tátti” dep qazekeńder bekerge aitqan joq. Ekinshisiniń qateligi bilikti kadrlardan aiyrylyp, qatyp qalǵan qarabaiyrlyq joldy tańdaýy. Taǵy da, tarih. Osy kezge deiin tarihta aty atalmaǵan, Pirenei túbeginde múlgip jatqan bul ispan men portýgal halqynyń shamyn jaǵyp, qara tanytqan eńbekqor arabtar men ismer evreiler bolatyn. Uly geografiialyq ashýǵa deiin jáne keiin siz bul ulttyń álemdik derjava bolǵanyn estidińiz be? Tek sol kezde ǵana olar taǵdyr tartý etken 100 jyldyq dańqqa bólený dáýrenin súrdi. Odan keiin burynǵy taz qalpyna tústi. Portýgaliia da, Ispaniia da dál osynyń kebin kidi.
Munyń sebebi dúmshelik inkvizitsiiada jatyr. Ózderinen basyp ozyp, ǵylym men bilimde, tehnikada barlyq jetistiktiń kiltin ustap otyrǵan arabtar men evreilerdi túp tamyrymen joiýǵa bekingen olar, kórealmaýshylyqtyń saldarynan ózderiniń tamyryny ózderi kesti. Qanshama bilimdi, isker adamdar óldi, tirilei azaptady, otqa órtedi, aman qalǵan shet elderge qashty. Ispandardyń bul aqymaqtyǵyn túrik sultany II Baiazid qýana qabyldady. Ol Ferdinandty keleke etip, qashqan evreilerdi qabyldai berdi. Bul sózsiz onyń yrysyn arttyrdy. Ismer evreiler Ispaniiadaǵy jańa tehnologiialardy, keme jasaýdy, baspa isin, jaratylystaný ilimin Stambýlda júrgizdi. Sultan olarǵa inkvizitsiiada órtelgen balalary, aǵalary, ákeliri men analary úshin kek alýǵa járdemdesti. Kóp uzamai ispandar osy isinen taiaq jedi. Jerorta teńizinde ispandyq, venetsiandyq kemeler jańa qalyptasqan túrik flotynan jeńilgen ústine, jeńile berdi. Osylaisha jaýyqqan bórini óz maqsatyna tiimdi paidalanǵan sultannyń baǵy jandy, al óshin alǵan evrei men arabtardyń da kóńili tynshydy. Sol iskerlerdiń arqasynda az ýaqyt qoqańdaǵan eki el 50 jyl ótpei jatyp byqsyǵan tútinge ainaldy. Bul tragediia áli kúnge deiin umytylǵan emes. Úshinshisiniń qateligi aitpasa da túsinikti. Bizde inkvizitsiia jasap ǵalymdardy qyryp jatqan joq jái ǵana shet elde qalýǵa májbúr. Kúnderdiń kúninde siz Marsta úi salyp, Plýtonda zaýyt ashqan qazaq azamaty dep gazetten oqyp otyrsańyz tań qalmańyz. Árine, ol AQSh – ta nemese Qytaida turyp jatqan qazaq bolýy múmkin. Biraq Qazaqstanda emes.
Endi bul úsheýine de tán ortaq kemshilikti izdep kóreiik.Bul – jańa nársege beiimdele almaý jáne ony oi eleginen ótkizýge, tájiriede synap kórýge qulyqsyz bolý.
Bul biz úshin, otandyq ǵylym men ekonomikaǵa orasan zor tabys berer edi eger ǵarysh ailaǵynyń igiligin ózimiz ǵana kórsek ózgeler emes. Mine, bizde bar múmkindikke kelgende aqsap, qolymyzdaǵy syidy dalaǵa shashatyn tusymyz da osy. Ekologiianyń zardabyn halyq tartady, al igiligin óz elimiz emes ózge elder kórýi tiis. Kún astynda ádildik ornamaityny, tek ádildik úshin kúresýge bolatynyn jaqsy túsinemin. Kadr salasy jetispeidi. Mine, bizdiń basty kemshilik. Al ol Ulttyq bilim men Ulttyq ǵylymǵa tikelei táýeldi.
Táýelsizdik jyldarynan beri esepteitin bolsaq bizdegi qatyp qalǵan kommýnistik kezeńdegi bilim berý sarqynshaqtary saqtalyp qalǵanyn, onyń Ulttyq mentalitette bilim berýge salqynyn tigizip otyrǵanyn búgingi halyq jaqsy sezinip otyr. Bizdegi bilim berý júiesi kóbine májbúrleý men qatyp qalǵan erejelerge súienedi. Al ǵylymnyń joly tike jol emes. Ony igerýshilerdiń áreketteri de san qily. Ǵylymǵa aparar aqiqat jol bireý bolǵanymen aralap óter san taraýy baryn umytpaýǵa tiispiz. Eger Ulttyq ǵylym men bilim júiesin jańadan qurar bolsaq eshbir shet memlekettiń elementin, ádisi men tásilin aralastyrmaý kerek. Onda dál búgingi isimizdi qaita qaitalaityn bolamyz. Ulttyq ǵylym men bilim júiesiniń eń paidalysy, eń bereri mol qajettisi memleketke berligen, adal qyzmet etýshi mamandardy beredi. Mine, naǵyz otandyq ónim dep aitýǵa bolady. Álemdik brendti de jasaityn osyndai mamandar ǵana.
3. Aýyl sharýashylyǵy.
Qazaqstannyń jer ústi men jer asty bailyǵy ózge memlekettermen salystyrýǵa kelmeidi. Mysaly, Resei nemese AQSh – ty alaiyq. Ár shtat pen gýbernatorlyqtyń óz jeri bar, óz zańy men óz sharýashylyǵy bar. Olar tek belgili bir mindettemeler ala otyryp bir birin tolyqtyrýshy ǵana qyzmetin atqarady. Bylaisha aitqanda sansyz qurandylardy jalǵap, tigip qoiǵan júie. Eger saiasi jaǵdai ýshyǵar bolsa bas basyna tý tigeri anyq. Al Qazaqstan birtutas. Halqy qazaqtar, jeri baiyrǵy babalarynan qalǵan qazynasy. Demek ol atap ótken eń úlken memleketterdiń territoriiasynan da basyp ozady. Bul elimiz úshin ásirese agrarlyq sektor úshin tamasha múmkindik. Osy kezge deiin sharýashylyqtyń eki aksiomasy bolatyn bolsa sonyń birinshisi kóshpendilik tájiribeniń áli kúnge deiin jańa tehnologiiamen salystyrǵannyń ózinde odan basym turýy. Adamnyń eń birinshi qajettiligin tek tamaq ǵana qamtamasyz etedi desek, osy ónimderdiń turaqtylyǵyn tek ózimizde ǵana retteýge múmkindik bar. Dástúrli mal sharýashylyǵynyń úzilip qalǵan jelisin qaita jalǵasaq el ekonomikasy turaqtylyq deńgeiine ońai jeteri sózsiz.
Atap ótken úsh artyqshylyq memleketimizdiń bolashaqtaǵy damýynyń basty negizin quraityny sózsiz. TMD áleminen jahandyq naryqqa shyǵýda Qazaqstan ózin osy salalardaǵy jetistikterimen ǵana moiyndata alary sózsiz.
RYSBEK RAMAZANULY
.jpg)