Qazaq toishyl, saýyqshyl halyq. Kez kelgen bas qosý, jiyndy án, bi, kúimen kóńildi ótkizý áriden qanymyzda bar qasiet. Dýyldatyp, kóńil kótermesek otyrystyń máni bolmaǵandai, bir ileýi kem shyqqandai kóńilimiz ortaiyp turady. Bar jiǵan-tergeni toiǵa buiyrsyn dep niet etken qazaq kúni búginge deiin osy tabiǵi minezimen, ulttyq ereksheligimen qazaq bolyp keldi. Jaratqan iem keleshekte de halqymyzdy osy bir jaqsy peiili men qasietinen ajyrata kórmesin.
Búgin qazaǵym óziniń kásibi teatr ónerin de toishyl (festivalshil) etip alǵan sekildi. Sekildi emes-aý, anyq. Halyqaralyq, respýblikalyq, aimaqtyq, oblystyq, qalalyq, aýdandyq, joǵary oqý, orta bilim berý degendei teatr festivalderi tizilip kete beredi, kete beredi… Toidyń kóp bolǵany bizge jaqsy, teatrdyń jańalyǵyn kóremiz, sońy rejissýra qoltańbasymen tanysamyz, talantty jańa esimderdi ashamyz, rýhani marqaiyp ósemiz… «Toqta, toqta…» – dep osy jerde ózdi-ózimizge basý aitpasqa amal joq. Azyn-aýlaq festivalderdi kórgennen keiin osylai toqtaý aitýǵa, óz tilimizdi ózimiz tisteýge májbúrmiz. Sebep, bul ótkizilip jatqan festivalderden ulaǵat alyp, jańǵyryp, kásibi ósip jatqanymyz shamaly. Atyn dardai etip «ótkizdi» degen belgi qoiýy men daqpyrtyna áýestik, as iship aiaq bosatý, selfiletip ońdy-soldy sýretke túsip qaitý mańyzdy sekildi is-sharaǵa ainalǵany oilantady. Sany kóp bolsa da, sapalyq deńgeige óte almai keledi. Jyldan-jylǵa jalǵasyp júrisinen jańylmai kele jatqan osy mereke – festivalder bizdiń teatrlarymyzdy tyǵyryqqa tirep tastady.
Árbir is-sharanyń kózdegen maqsaty men mindeti bolady. Álemdik teatr festivalderin ótkizý tájiribesine júginsek, festival – eldi, halyqty, onyń rýhani qazynasyn tanytýǵa, keńinen nasihattaýǵa, áleýetin asqaqtatýǵa arnalǵan ózindik ishki esep-qisaby men naryqtyq kózqarasy bar merekeler. Tek esep berý úshin qarajat bólip festival ótkizý búgingidei daǵdarys etekten alǵan zamanda qur beker qarajat shashý. «Óner – óner úshin» – degen uran da kóilegi kók, qarny toqtyqta baratyn qadam. Osyndaida qomaqty qarjymen festival jasai otyryp sol jumsalǵan qarjynyń ótemin ózge joldarmen qaitara almasaq, eldigimizge syn. Ol shyqqan somany qarjy túrinde qaitarý emes, qazaq teatry men onyń qairatkerlerin shetelge tanytatyn, elimizdiń ónerpazdarynyń sheberligin moiyndaǵan dividenttermen keri jinap alýdy kózdeitin memlekettik ustanymdaryn ashatyn mańyzdy is-shara bolýy kerek. «Sýdyń da suraýy bar» degendei, ózińde bar ónerdi (taýar ónimdi) syrtqa satýǵa, ózgede bar úzdik ónerdi alyp kelip kórsetip, olardan úirenýge baǵyttalǵan qaitarylymy mol bolatyn eki jaqqa da tiimdi aǵalar men kókelerdiń sahnadaǵy salmaqty oiyny.
Taqyryby anyq, kózdegen baǵyty men maqsaty bar bizdegi festivalderimizdiń mazmunyna qarap otyryp birneshe topqa bólemiz. Maqsat-múddesi aiqyn, óziniń dittegen jerinen shyǵyp júrgenin kórip olardyń ómir súrýge tolyq quqyly ekendigin joqqa shyǵara almaimyz. Jekelengen oblystyq mádeniet departamentteri men Teatr qairatkerler odaǵynyń óskeleń jas rejisserlerdiń qadamyn aiqyndaýǵa baǵyttalǵan, talantty akter ónerin nasihattaýǵa arnalǵan, ustanymdary men maqsattary aiqyn festivalderiniń jóni bólek. Ondaǵy basty áńgime shyǵarmashylyq sheberlik, ár qoiylymnan keiin qyzý talqylaýlar, sahna maitalmandarynyń sheberlik synyptaryna jalǵasyp jatýy festivalge óń berip, qatysýshylar men qonaqtarǵa úlken serpilis syilaidy. Muny biz quptaimyz.
Dástúrge ainalyp bara jatqan respýblikadaǵy teatr festivalderiniń ekinshi túri, jekelegen tanymal qalamger-dramatýrgterdiń shyǵarmalaryna qurylǵan festivalder. Qazir jaqsy nasihattalyp júrgen bul is-sharalardyń qazaq teatryn damytýdaǵy, jekelegen avtorlar shyǵarmashylyǵyn taratýdaǵy eńbekteri aitarlyqtai mol. Kez kelgen sharanyń uiymdastyrylý deńgeii avtordyń demeýshiciniń myqtylyǵyna bailanysty. Bul festival bizde mereitoilarǵa bailanysty bolatyndyqtan jaqsy qarajat bólinip «joǵary» deńgeide ótýde. Festival jumysyna qazylyq etýge alys-jaqyn shetelderden igi jaisańdar shaqyrylady. Mereitoi iesine kelsek, avtordyń qurmetti qonaǵy. Osydan kelip ashyq áńgime, táýelsiz ótkir syn men qyzý pikirtalastarǵa oryn qalmai jatýy qynjyltady. Festival bir avtordyń shyǵarmalarynan túzilgen spektaklderge arnalǵandyqtan pesa mátini, rejissýrasy, akterlik oiyn sapasy teatrtanýshy mamandar tarapynan ótkir sarapqa salynbaidy. Bul merekelik kóńilge kirbiń túsiredi. Syn aitylmaǵan jerde festivalge qatysýshy spektaklder ornyqty baǵasyn almaidy. Birsydyrǵy, maqtaýy basym, artyǵyn asyryp, kemshiligin jasyryp sylap-sipaǵan qoiylymdar túgeldei festivaldiń laýreattary bolyp marapatqa iligedi. Toiǵa kelgen qonaqty syi-siiapatsyz qaitarýǵa taǵy bolmaidy. Bul baǵyttaǵy festivalderdiń bolashaǵy bar desek te, osy formatta ult teatrynyń órkendeýi men damýyna keltirer paidasy ázirge az.
Jekelegen aimaqtarda ótetin teatr festivali jaily da osyny aitýǵa bolady. Kásibi teatr týraly arnaiy teatr mamandaryn shaqyryp ashyq talqylaý, ótkir pikir alysýlar ornyna taǵy da aqsaqal-qarasaqaldan quralǵan, teatr direktory, ákimshilik qyzmetkeri, jýrnalist, aqyndar «ádilqazylar» quramy bolmai teatr rejissýrasynyń, akterlyq oiynynyń, spektakl kórkemdik sapasynyń deńgeii kóterilmeidi. Kúnde ózgerister bolyp jatqan teatr ónerindegi sony úderispen jergilikti rejisserdiń qoiylymyn salystyra qarastyrý, artyq-kem tustaryn kórsetý eki jaqqa da paidaly bolmaq.
Respýblikanyń teatr ónerin, óner merekesin uiymdastyrýda shyǵarmashylyq áleýeti kórsetetin aty dardai respýblikalyq, halyqaralyq festivalderdi ótkizý máselesinde de túiindi tustar men qoiylar suraqtar barshylyq. Respýblika teatrlarynyń jylda basyn qosatyn basty forýmy bolǵandyqtan bar jetistikterimiz ben ózekti máselelerimiz de osy jerde aitylady. Talai ozyq spektaklder osynda laiyqty baǵasyn aldy. Ol jaǵyn qazbalamai, biz máseleniń ózekti tustaryna toqtalaiyq.
Osy festivalderde qazylar alqasy quramynda jumys istep, máseleni egjei-tegjeili bilgendikten aitarymyz: bul festivalder óz mindetin osy kezge deiin tolyq atqardy. Endi formatyn ózgertýdi, maqsaty men mindetin qaita qaraýdy kerek etedi. Áitpese qazir biz óz qazanymyzda burq-sarq qainap, alǵan ataqtarymyz, gran-prilerimiz ben birinshi, ekinshi .. oryndarymyzdy iletin, tizip qoiatyn jer tappai qainaq sýymyz taýsylǵan qańsyǵan qazanǵa ainalatyn túrimiz bar. Keńestik dáýirdegi toqyraýdyń simvolyna ainalǵan «Gensek» Brejnev jaryqtyqtyń keýdesinde bos oryn qaldyrmaǵan syldyrmaqtar sekildi, alǵan laýreattyǵymyzdan, ataǵymyz ben marapatymyzdan Qudai-aý, at úrkedi. Ainalyp kelgende, munyń bári – ózimizdi ózimiz maqtaý, áspettep aspanǵa shyǵarý. Shyǵarmashylyq ortaǵa, óner adamyna marapat qajet desek te, asyra silteýden arylatyn kez keldi. Ainalamyzǵa bajailap qarap, etek jiiý kerektigin eske salamyz. Al, syn aitýǵa kelgende búgejektep «bireýdiń ózi, bireýdiń kózi jaqsy» dep sylap-sipaý basym, nemese «synshylardyń» maqtaýyna mázbiz. Sol syldyrmaqtar syńǵyry men tilinen bal tamyzatyn madaq sózderden ósý emes, qazaq teatryn óshiretin zarly ún, qabyrǵany qaiystyrar kúńirenis esedi. Árine, qoiýlatyp aityp otyrǵan shyǵarmyz desek te, jaǵdaiymyz solai. Teatrlarymyzǵa básekege qabiletti bolatyn sony ózgeris, innovatsiialyq jańalyq, selt etkizer serpilis qajet. Álemdik keńistikke shyǵatyn, halyqaralyq festivalder kórermenderin, teatr synshylaryn baǵyndyratyn ulttyq avtorlardyń spektaklderimen sony serpiliske umtylý kerek. Osy baǵytymyzben jolymyzdy jalǵastyra bersek, ult teatryn daǵdarys, toqyraý, óliara kezeńnen alyp shyǵa almasymyz anyq.
Bul tuiyqtan shyǵar jol qaisy?
Ainalamyzǵa qarap, zaman aǵymyna sai teatrdyń mazmundy repertýaryn jasaýdy, saýatty menedjmenti bar elder teatrlarynyń tájiribesinen úirenýdi ýaqyt talap etedi. Qazaq teatrlarynyń kórkemdik turǵyda alǵa basýyna paida ákeletin, az da bolsa saz bolatyn Almaty, ne Astanada úlken teatr forýmyn ótkizýdi qolǵa alcaq, óte igi. Súiekti festival uiymdastyryp, onyń tanymal bolýyna kúsh pen qarajat salý, ony saýatty uiymdastyrǵan jón. Shetelden teatr synshylaryn, prodiýserlerdi, art-direktorlardy jáne taǵy basqalardy turaqty shaqyryp jańa formatpen qazaq teatrynyń ónimderin nasihattaýdy, shetelde ótetin festivalderge satýdy jolǵa qoiý kerek. Spektakl – taýar, onyń quny joǵary valiýtaǵa (sheteldik iri festivalderge) importtalýy kerek. Ázirge arman bolsa da solai bolady dep armandaiyq. Bul – búgingi naryq zamanynyń zańy. Óz ishinde suranysqa ie bolmaǵan, syrtqa satylmaǵan spektaklden ár teatrdyń kórkemdik deńgeiin, qanshalyqty básekege qabiletti ekendigin kórýge bolady. Bul teatrdy, rejisserdi qamshylap, jalpy, qazaq teatrynyń deńgeiin ósiretin mańyzdy shara bolmaq.
Sátti bastamanyń eń birinshi sharty, festivaldi uiymdastyrýmen basynan aiaǵyna deiin osy salanyń mamandary, teatr prodiýserleri men teatr synshylarynan túzilgen uiymdastyrý komiteti ainalysýy kerek. Sonda ǵana sapasy joǵary festival afishasy túzilip, álemdik úlken teatr kompaniialarynyń, belgili teatr mamandarynyń qyzyǵýshylyǵy artyp, bedeldi festival ómirge kelmek. Ministrlik, jergilikti ákimshilik qarjylandyrý máselesi men uiymdastyrýǵa qolǵabys etýi kerek. Birer mysal: kórshi Resei teatr qaýymdastyǵynyń jumystary bizge ylǵi úlgi bolyp keledi. Munda Máskeý men Sankt-Peterbýrgti aitpaǵanda, aimaqtarda da teatr festivalin uiymdastyrý júiesi qalyptasqan. Bul rette kezinde Almatyda bastaý alǵan (1998), qazir Qazan qalasynda túbegeili ornyqqan, eki jylda bir ret ótetin túrki halyqtarynyń «Naýryz» festivalin ataýǵa bolady. Sátti joly, talǵamdy repertýary, biik mártebesi osyǵan aiqyn dálel bolady. Al, Tbilisi qalasyndaǵy Halyqaralyq teatr festivalin uiymdastyrý men ótkizýdiń sátti menedjmenti, bir qalanyń teatryn ǵana emes, respýblikanyń teatrlary deńgeiin kóterýge, halyqaralyq keńistikke shyǵýlaryna jol ashqan. Ózge de joly bolǵan teatr festivalderiniń jetistikterine iek artýdan utylmaimyz. Sondyqtan zamanaýi qazaq teatr festivalin damytýǵa bul elderdiń jumys tájiribesinen úirenetin úlgi de, ónege de barshylyq.
Amankeldi MUQAN,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýty
teatr jáne kino bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandidaty
"Egemen Qazaqstan" gazeti
.jpg)