قازاق تويشىل, ساۋىقشىل حالىق. كەز كەلگەن باس قوسۋ, جيىندى ەن, بي, كٷيمەن كٶڭٸلدٸ ٶتكٸزۋ ەرٸدەن قانىمىزدا بار قاسيەت. دۋىلداتىپ, كٶڭٸل كٶتەرمەسەك وتىرىستىڭ مەنٸ بولماعانداي, بٸر يلەۋٸ كەم شىققانداي كٶڭٸلٸمٸز ورتايىپ تۇرادى. بار جيعان-تەرگەنٸ تويعا بۇيىرسىن دەپ نيەت ەتكەن قازاق كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن وسى تابيعي مٸنەزٸمەن, ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمەن قازاق بولىپ كەلدٸ. جاراتقان يەم كەلەشەكتە دە حالقىمىزدى وسى بٸر جاقسى پەيٸلٸ مەن قاسيەتٸنەن اجىراتا كٶرمەسٸن.
بٷگٸن قازاعىم ٶزٸنٸڭ كەسٸبي تەاتر ٶنەرٸن دە تويشىل (فەستيۆالشٸل) ەتٸپ العان سەكٸلدٸ. سەكٸلدٸ ەمەس-اۋ, انىق. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق, وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق, جوعارى وقۋ, ورتا بٸلٸم بەرۋ دەگەندەي تەاتر فەستيۆالدەرٸ تٸزٸلٸپ كەتە بەرەدٸ, كەتە بەرەدٸ… تويدىڭ كٶپ بولعانى بٸزگە جاقسى, تەاتردىڭ جاڭالىعىن كٶرەمٸز, سوڭى رەجيسسۋرا قولتاڭباسىمەن تانىسامىز, تالانتتى جاڭا ەسٸمدەردٸ اشامىز, رۋحاني مارقايىپ ٶسەمٸز… «توقتا, توقتا…» – دەپ وسى جەردە ٶزدٸ-ٶزٸمٸزگە باسۋ ايتپاسقا امال جوق. ازىن-اۋلاق فەستيۆالدەردٸ كٶرگەننەن كەيٸن وسىلاي توقتاۋ ايتۋعا, ٶز تٸلٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تٸستەۋگە مەجبٷرمٸز. سەبەپ, بۇل ٶتكٸزٸلٸپ جاتقان فەستيۆالدەردەن ۇلاعات الىپ, جاڭعىرىپ, كەسٸبي ٶسٸپ جاتقانىمىز شامالى. اتىن دارداي ەتٸپ «ٶتكٸزدٸ» دەگەن بەلگٸ قويۋى مەن داقپىرتىنا ەۋەستٸك, اس ٸشٸپ اياق بوساتۋ, سەلفيلەتٸپ وڭدى-سولدى سۋرەتكە تٷسٸپ قايتۋ ماڭىزدى سەكٸلدٸ ٸس-شاراعا اينالعانى ويلانتادى. سانى كٶپ بولسا دا, ساپالىق دەڭگەيگە ٶتە الماي كەلەدٸ. جىلدان-جىلعا جالعاسىپ جٷرٸسٸنەن جاڭىلماي كەلە جاتقان وسى مەرەكە – فەستيۆالدەر بٸزدٸڭ تەاترلارىمىزدى تىعىرىققا تٸرەپ تاستادى.
ەربٸر ٸس-شارانىڭ كٶزدەگەن ماقساتى مەن مٸندەتٸ بولادى. ەلەمدٸك تەاتر فەستيۆالدەرٸن ٶتكٸزۋ تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنسەك, فەستيۆال – ەلدٸ, حالىقتى, ونىڭ رۋحاني قازىناسىن تانىتۋعا, كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋعا, ەلەۋەتٸن اسقاقتاتۋعا ارنالعان ٶزٸندٸك ٸشكٸ ەسەپ-قيسابى مەن نارىقتىق كٶزقاراسى بار مەرەكەلەر. تەك ەسەپ بەرۋ ٷشٸن قاراجات بٶلٸپ فەستيۆال ٶتكٸزۋ بٷگٸنگٸدەي داعدارىس ەتەكتەن العان زاماندا قۇر بەكەر قاراجات شاشۋ. «ٶنەر – ٶنەر ٷشٸن» – دەگەن ۇران دا كٶيلەگٸ كٶك, قارنى توقتىقتا باراتىن قادام. وسىندايدا قوماقتى قارجىمەن فەستيۆال جاساي وتىرىپ سول جۇمسالعان قارجىنىڭ ٶتەمٸن ٶزگە جولدارمەن قايتارا الماساق, ەلدٸگٸمٸزگە سىن. ول شىققان سومانى قارجى تٷرٸندە قايتارۋ ەمەس, قازاق تەاترى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرٸن شەتەلگە تانىتاتىن, ەلٸمٸزدٸڭ ٶنەرپازدارىنىڭ شەبەرلٸگٸن مويىنداعان ديۆيدەنتتەرمەن كەرٸ جيناپ الۋدى كٶزدەيتٸن مەملەكەتتٸك ۇستانىمدارىن اشاتىن ماڭىزدى ٸس-شارا بولۋى كەرەك. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي, ٶزٸڭدە بار ٶنەردٸ (تاۋار ٶنٸمدٸ) سىرتقا ساتۋعا, ٶزگەدە بار ٷزدٸك ٶنەردٸ الىپ كەلٸپ كٶرسەتٸپ, ولاردان ٷيرەنۋگە باعىتتالعان قايتارىلىمى مول بولاتىن ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ اعالار مەن كٶكەلەردٸڭ ساحناداعى سالماقتى ويىنى.
تاقىرىبى انىق, كٶزدەگەن باعىتى مەن ماقساتى بار بٸزدەگٸ فەستيۆالدەرٸمٸزدٸڭ مازمۇنىنا قاراپ وتىرىپ بٸرنەشە توپقا بٶلەمٸز. ماقسات-مٷددەسٸ ايقىن, ٶزٸنٸڭ دٸتتەگەن جەرٸنەن شىعىپ جٷرگەنٸن كٶرٸپ ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋگە تولىق قۇقىلى ەكەندٸگٸن جوققا شىعارا المايمىز. جەكەلەنگەن وبلىستىق مەدەنيەت دەپارتامەنتتەرٸ مەن تەاتر قايراتكەرلەر وداعىنىڭ ٶسكەلەڭ جاس رەجيسسەرلەردٸڭ قادامىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان, تالانتتى اكتەر ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان, ۇستانىمدارى مەن ماقساتتارى ايقىن فەستيۆالدەرٸنٸڭ جٶنٸ بٶلەك. ونداعى باستى ەڭگٸمە شىعارماشىلىق شەبەرلٸك, ەر قويىلىمنان كەيٸن قىزۋ تالقىلاۋلار, ساحنا مايتالماندارىنىڭ شەبەرلٸك سىنىپتارىنا جالعاسىپ جاتۋى فەستيۆالگە ٶڭ بەرٸپ, قاتىسۋشىلار مەن قوناقتارعا ٷلكەن سەرپٸلٸس سىيلايدى. مۇنى بٸز قۇپتايمىز.
دەستٷرگە اينالىپ بارا جاتقان رەسپۋبليكاداعى تەاتر فەستيۆالدەرٸنٸڭ ەكٸنشٸ تٷرٸ, جەكەلەگەن تانىمال قالامگەر-دراماتۋرگتەردٸڭ شىعارمالارىنا قۇرىلعان فەستيۆالدەر. قازٸر جاقسى ناسيحاتتالىپ جٷرگەن بۇل ٸس-شارالاردىڭ قازاق تەاترىن دامىتۋداعى, جەكەلەگەن اۆتورلار شىعارماشىلىعىن تاراتۋداعى ەڭبەكتەرٸ ايتارلىقتاي مول. كەز كەلگەن شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيٸ اۆتوردىڭ دەمەۋشٸcٸنٸڭ مىقتىلىعىنا بايلانىستى. بۇل فەستيۆال بٸزدە مەرەيتويلارعا بايلانىستى بولاتىندىقتان جاقسى قاراجات بٶلٸنٸپ «جوعارى» دەڭگەيدە ٶتۋدە. فەستيۆال جۇمىسىنا قازىلىق ەتۋگە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن يگٸ جايساڭدار شاقىرىلادى. مەرەيتوي يەسٸنە كەلسەك, اۆتوردىڭ قۇرمەتتٸ قوناعى. وسىدان كەلٸپ اشىق ەڭگٸمە, تەۋەلسٸز ٶتكٸر سىن مەن قىزۋ پٸكٸرتالاستارعا ورىن قالماي جاتۋى قىنجىلتادى. فەستيۆال بٸر اۆتوردىڭ شىعارمالارىنان تٷزٸلگەن سپەكتاكلدەرگە ارنالعاندىقتان پەسا مەتٸنٸ, رەجيسسۋراسى, اكتەرلٸك ويىن ساپاسى تەاترتانۋشى ماماندار تاراپىنان ٶتكٸر ساراپقا سالىنبايدى. بۇل مەرەكەلٸك كٶڭٸلگە كٸربٸڭ تٷسٸرەدٸ. سىن ايتىلماعان جەردە فەستيۆالگە قاتىسۋشى سپەكتاكلدەر ورنىقتى باعاسىن المايدى. بٸرسىدىرعى, ماقتاۋى باسىم, ارتىعىن اسىرىپ, كەمشٸلٸگٸن جاسىرىپ سىلاپ-سيپاعان قويىلىمدار تٷگەلدەي فەستيۆالدٸڭ لاۋرەاتتارى بولىپ ماراپاتقا ٸلٸگەدٸ. تويعا كەلگەن قوناقتى سىي-سيياپاتسىز قايتارۋعا تاعى بولمايدى. بۇل باعىتتاعى فەستيۆالدەردٸڭ بولاشاعى بار دەسەك تە, وسى فورماتتا ۇلت تەاترىنىڭ ٶركەندەۋٸ مەن دامۋىنا كەلتٸرەر پايداسى ەزٸرگە از.
جەكەلەگەن ايماقتاردا ٶتەتٸن تەاتر فەستيۆالٸ جايلى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. كەسٸبي تەاتر تۋرالى ارنايى تەاتر ماماندارىن شاقىرىپ اشىق تالقىلاۋ, ٶتكٸر پٸكٸر الىسۋلار ورنىنا تاعى دا اقساقال-قاراساقالدان قۇرالعان, تەاتر ديرەكتورى, ەكٸمشٸلٸك قىزمەتكەرٸ, جۋرناليست, اقىندار «ەدٸلقازىلار» قۇرامى بولماي تەاتر رەجيسسۋراسىنىڭ, اكتەرلىق ويىنىنىڭ, سپەكتاكل كٶركەمدٸك ساپاسىنىڭ دەڭگەيٸ كٶتەرٸلمەيدٸ. كٷندە ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتقان تەاتر ٶنەرٸندەگٸ سونى ٷدەرٸسپەن جەرگٸلٸكتٸ رەجيسسەردٸڭ قويىلىمىن سالىستىرا قاراستىرۋ, ارتىق-كەم تۇستارىن كٶرسەتۋ ەكٸ جاققا دا پايدالى بولماق.
رەسپۋبليكانىڭ تەاتر ٶنەرٸن, ٶنەر مەرەكەسٸن ۇيىمداستىرۋدا شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸ كٶرسەتەتٸن اتى دارداي رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق فەستيۆالدەردٸ ٶتكٸزۋ مەسەلەسٸندە دە تٷيٸندٸ تۇستار مەن قويىلار سۇراقتار بارشىلىق. رەسپۋبليكا تەاترلارىنىڭ جىلدا باسىن قوساتىن باستى فورۋمى بولعاندىقتان بار جەتٸستٸكتەرٸمٸز بەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸمٸز دە وسى جەردە ايتىلادى. تالاي وزىق سپەكتاكلدەر وسىندا لايىقتى باعاسىن الدى. ول جاعىن قازبالاماي, بٸز مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸ تۇستارىنا توقتالايىق.
وسى فەستيۆالدەردە قازىلار القاسى قۇرامىندا جۇمىس ٸستەپ, مەسەلەنٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ بٸلگەندٸكتەن ايتارىمىز: بۇل فەستيۆالدەر ٶز مٸندەتٸن وسى كەزگە دەيٸن تولىق اتقاردى. ەندٸ فورماتىن ٶزگەرتۋدٸ, ماقساتى مەن مٸندەتٸن قايتا قاراۋدى كەرەك ەتەدٸ. ەيتپەسە قازٸر بٸز ٶز قازانىمىزدا بۇرق-سارق قايناپ, العان اتاقتارىمىز, گران-پريلەرٸمٸز بەن بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ .. ورىندارىمىزدى ٸلەتٸن, تٸزٸپ قوياتىن جەر تاپپاي قايناق سۋىمىز تاۋسىلعان قاڭسىعان قازانعا اينالاتىن تٷرٸمٸز بار. كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ توقىراۋدىڭ سيمۆولىنا اينالعان «گەنسەك» برەجنەۆ جارىقتىقتىڭ كەۋدەسٸندە بوس ورىن قالدىرماعان سىلدىرماقتار سەكٸلدٸ, العان لاۋرەاتتىعىمىزدان, اتاعىمىز بەن ماراپاتىمىزدان قۇداي-اۋ, ات ٷركەدٸ. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ بەرٸ – ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز ماقتاۋ, ەسپەتتەپ اسپانعا شىعارۋ. شىعارماشىلىق ورتاعا, ٶنەر ادامىنا ماراپات قاجەت دەسەك تە, اسىرا سٸلتەۋدەن ارىلاتىن كەز كەلدٸ. اينالامىزعا باجايلاپ قاراپ, ەتەك جييۋ كەرەكتٸگٸن ەسكە سالامىز. ال, سىن ايتۋعا كەلگەندە بٷگەجەكتەپ «بٸرەۋدٸڭ ٶزٸ, بٸرەۋدٸڭ كٶزٸ جاقسى» دەپ سىلاپ-سيپاۋ باسىم, نەمەسە «سىنشىلاردىڭ» ماقتاۋىنا مەزبٸز. سول سىلدىرماقتار سىڭعىرى مەن تٸلٸنەن بال تامىزاتىن ماداق سٶزدەردەن ٶسۋ ەمەس, قازاق تەاترىن ٶشٸرەتٸن زارلى ٷن, قابىرعانى قايىستىرار كٷڭٸرەنٸس ەسەدٸ. ەرينە, قويۋلاتىپ ايتىپ وتىرعان شىعارمىز دەسەك تە, جاعدايىمىز سولاي. تەاترلارىمىزعا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولاتىن سونى ٶزگەرٸس, يننوۆاتسييالىق جاڭالىق, سەلت ەتكٸزەر سەرپٸلٸس قاجەت. ەلەمدٸك كەڭٸستٸككە شىعاتىن, حالىقارالىق فەستيۆالدەر كٶرەرمەندەرٸن, تەاتر سىنشىلارىن باعىندىراتىن ۇلتتىق اۆتورلاردىڭ سپەكتاكلدەرٸمەن سونى سەرپٸلٸسكە ۇمتىلۋ كەرەك. وسى باعىتىمىزبەن جولىمىزدى جالعاستىرا بەرسەك, ۇلت تەاترىن داعدارىس, توقىراۋ, ٶلٸارا كەزەڭنەن الىپ شىعا الماسىمىز انىق.
بۇل تۇيىقتان شىعار جول قايسى?
اينالامىزعا قاراپ, زامان اعىمىنا ساي تەاتردىڭ مازمۇندى رەپەرتۋارىن جاساۋدى, ساۋاتتى مەنەدجمەنتٸ بار ەلدەر تەاترلارىنىڭ تەجٸريبەسٸنەن ٷيرەنۋدٸ ۋاقىت تالاپ ەتەدٸ. قازاق تەاترلارىنىڭ كٶركەمدٸك تۇرعىدا العا باسۋىنا پايدا ەكەلەتٸن, از دا بولسا ساز بولاتىن الماتى, نە استانادا ٷلكەن تەاتر فورۋمىن ٶتكٸزۋدٸ قولعا الcاق, ٶتە يگٸ. سٷيەكتٸ فەستيۆال ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ تانىمال بولۋىنا كٷش پەن قاراجات سالۋ, ونى ساۋاتتى ۇيىمداستىرعان جٶن. شەتەلدەن تەاتر سىنشىلارىن, پروديۋسەرلەردٸ, ارت-ديرەكتورلاردى جەنە تاعى باسقالاردى تۇراقتى شاقىرىپ جاڭا فورماتپەن قازاق تەاترىنىڭ ٶنٸمدەرٸن ناسيحاتتاۋدى, شەتەلدە ٶتەتٸن فەستيۆالدەرگە ساتۋدى جولعا قويۋ كەرەك. سپەكتاكل – تاۋار, ونىڭ قۇنى جوعارى ۆاليۋتاعا (شەتەلدٸك ٸرٸ فەستيۆالدەرگە) يمپورتتالۋى كەرەك. ەزٸرگە ارمان بولسا دا سولاي بولادى دەپ ارماندايىق. بۇل – بٷگٸنگٸ نارىق زامانىنىڭ زاڭى. ٶز ٸشٸندە سۇرانىسقا يە بولماعان, سىرتقا ساتىلماعان سپەكتاكلدەن ەر تەاتردىڭ كٶركەمدٸك دەڭگەيٸن, قانشالىقتى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. بۇل تەاتردى, رەجيسسەردٸ قامشىلاپ, جالپى, قازاق تەاترىنىڭ دەڭگەيٸن ٶسٸرەتٸن ماڭىزدى شارا بولماق.
سەتتٸ باستامانىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ شارتى, فەستيۆالدٸ ۇيىمداستىرۋمەن باسىنان اياعىنا دەيٸن وسى سالانىڭ ماماندارى, تەاتر پروديۋسەرلەرٸ مەن تەاتر سىنشىلارىنان تٷزٸلگەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتٸ اينالىسۋى كەرەك. سوندا عانا ساپاسى جوعارى فەستيۆال افيشاسى تٷزٸلٸپ, ەلەمدٸك ٷلكەن تەاتر كومپانييالارىنىڭ, بەلگٸلٸ تەاتر ماماندارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, بەدەلدٸ فەستيۆال ٶمٸرگە كەلمەك. مينيسترلٸك, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ مەن ۇيىمداستىرۋعا قولعابىس ەتۋٸ كەرەك. بٸرەر مىسال: كٶرشٸ رەسەي تەاتر قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىستارى بٸزگە ىلعي ٷلگٸ بولىپ كەلەدٸ. مۇندا مەسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتٸ ايتپاعاندا, ايماقتاردا دا تەاتر فەستيۆالٸن ۇيىمداستىرۋ جٷيەسٸ قالىپتاسقان. بۇل رەتتە كەزٸندە الماتىدا باستاۋ العان (1998), قازٸر قازان قالاسىندا تٷبەگەيلٸ ورنىققان, ەكٸ جىلدا بٸر رەت ٶتەتٸن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ «ناۋرىز» فەستيۆالٸن اتاۋعا بولادى. سەتتٸ جولى, تالعامدى رەپەرتۋارى, بيٸك مەرتەبەسٸ وسىعان ايقىن دەلەل بولادى. ال, تبيليسي قالاسىنداعى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸن ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋدٸڭ سەتتٸ مەنەدجمەنتٸ, بٸر قالانىڭ تەاترىن عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ تەاترلارى دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە, حالىقارالىق كەڭٸستٸككە شىعۋلارىنا جول اشقان. ٶزگە دە جولى بولعان تەاتر فەستيۆالدەرٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸنە يەك ارتۋدان ۇتىلمايمىز. سوندىقتان زاماناۋي قازاق تەاتر فەستيۆالٸن دامىتۋعا بۇل ەلدەردٸڭ جۇمىس تەجٸريبەسٸنەن ٷيرەنەتٸن ٷلگٸ دە, ٶنەگە دە بارشىلىق.
امانكەلدٸ مۇقان,
م.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتى
تەاتر جەنە كينو بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ٶنەرتانۋ كانديداتى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpg)