Al osy bi, sheshender daýly máseleni tórt-aq aýyz sózben tyndyryp otyrǵan. Tyndyrǵanda da hatsyz, ol aýyzsha júzege asyp, sheshimi bitip jatqan. Salystyryp qarasaq, ertedegi bir bidiń ózi osy kúngi sottyń da, prokýrordyń da, politsiianyń da, iaǵni qanshama mekeme, uiymnyń da qyzmetin atqaryp kelgen. Bi bolyp belgilenetin tulǵalar óziniń tapqyrlyǵy men sheshendigin, ádil tórelik aita alatyn qasietin kópshilik aldynda kórsete bilgen. Olar barynsha adal, eshkimge bura tartpaityn, týra sóileitin naǵyz sheshen ári halyqtyń kókeiindegisin aitqan ádilet jarshysy bolǵan. Sondyqtan da halyq «Týra bide týǵan joq, týǵandy bide iman joq», dep maqaldap ketken.
Óitkeni birde-bir kitapsyz, birde-bir diktafonsyz, birde-bir kompiýtersiz, iaǵni jazba quraldarynsyz qazaq órkenietiniń, mádenietiniń, ádebietiniń, salt-dástúriniń búgingi damyǵan zamanǵa deiin qanshama alpaýyt aýyr kezeńderden saf qalpynda aman-esen ótip, jetýi ulttyq dúnie taný men ulttyq tárbieniń urpaqtan urpaqqa rýhani sińirilýiniń arqasy desek, qatelespeimiz. Sonymen qatar sheteldegi jáne shetelden kelgen qandastarymyzdyń týǵan tilimiz ben dinimizdi, salt-joralǵylarymyzdy umytpai, urpaqtan urpaqqa jetkizýi – osy sózimizdiń aiqyn aiǵaǵy. Alaida kópke topyraq shashpaimyz, aqsaqal abyroiy men bedeliniń sharyqtaýyna keri yqpal etetin keibir ákimder, aýdan, aýyl ákimderi tek ózderin maqtaityn, jaǵympazdar ortasyn qoldan qalyptastyrýdan aýlaq bolýy tiis. Olar kerisinshe aqsaqaldarmen mańyzdy isterin aqyldassa, olardyń keńesine qulaq assa, halyq arasynda týyndaǵan daý-damailardy tek sot sheshedi dep otyrmai, sotqa jetkizbei, aldyn alý maqsatynda aqsaqaldar men ájelerdi shaqyryp, taraptardy tatýlastyrýǵa úles qosýy kerek. Sebebi, ulttyń uly muratyn ulyqtap, memlekettiń ulttyq dińgegin qataitatyn, eldiń tentegin jónge salatyn, uiatty ul, arly qyz tárbielep, er balanyń namysyn, qyzdarynyń ar-uiatyn qorǵaityn aýzy dýaly, ómirden kórgeni men túigeni mol aqsaqaldar qoǵam tárbieleýshisi retinde tulǵalyq bolmysy zor ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón.
«Jańbyrmenen jer kógerer, batamenen el kógerer» degendei, aqsaqaldar men aqjaýlyqty analardyń batasy joryqqa shyqqanda, jol júrgende perishtedei qorǵan bolǵany tarihtan belgili, al teris batasynyń kesiri de tarihi oqiǵalardan barshamyzǵa málim. Tipti, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Abaidyń aqyn shákirti, kónekóz qariia, toqsannyń alqymyna kelgen Shákir Ábenovten óz aldymyzǵa el bolyp mereilengen tusta bata alýy – tektilik pen kóregendiliktiń úlgisi. Quddy sol bata barsha elimiz ben Elbasymyzdy jebep, qoldap, qorǵap júrgendei.
Keshegi dariia qarttarymyzdyń, ot aýyzdy, oraq tildi sheshenderimiz ben qara qyldy qaq jarǵan abyz bilerdiń el basqarý, ásirese halyqtyń turaqtylyǵy men birligin uiystyryp, elimizdiń sheteldermen ózara yntymaqtastyǵyn rettep otyrǵan bitimgershilik úrdisiniń búgingi zaman talabyna sai Tuńǵysh Prezidentimizdiń bastamasymen ushtasyp, jandanýy – qýantarlyq jait. Egemen elimizdegi 100-den astam ult pen ulystyń basyn qasietti qazaq eliniń kieli qara shańyraǵynyń astyna jinap, yntymaǵy men birligi, yrysy men nesibesi jarasqan memleket bolyp qalyptasýymyzdyń negizi Elbasymyzdyń kóregendiligi men saiasi alǵyrlyǵynyń, iaǵni Báidibek babamyz aitqandai, kerýen basynyń myqty bolýynda.
Árine, bitimgershilik ýájge qulaq aspaý kórgensizdik, teksizdik retinde baǵalanǵan. «Bitimshilikke toqtamaǵannan bereke izdeme» degen sóz osydan shyqqan. Sondyqtan da 2011 jyldyń 28 qańtarynda elimizde «Mediatsiia týraly» zań qabyldandy. Atalǵan Zańǵa sáikes Qazaqstanda daýlardy balamaly sheshýdiń jańa túri – mediatsiia engizildi. Sebebi qazaq halqy úshin bitimgershilik – bilik aitýdyń eń ozyq ónegesi. Elimizde «Mediatsiia týraly» zańnyń qabyldanýy, iaǵni órkeniet kóshine bet túzegen batyl qadamdardyń jasalýy bizdiń qoǵamymyzda oń ózgeristerdiń júzege asyrylyp jatqandyǵynyń aiqyn kórinisi ekendigin aiǵaqtaidy. Bul zań – qazaq halqynyń dástúrli biler men ata-babalar taǵylymyn, ádet-ǵuryp tájiribesin qalpyna keltirýge jasalǵan igi qadamdardyń biri. Keshegi babalarymyzdyń bitimgershilik zańy men búgingi mediatsiia zańynyń arasynda úlken sabaqtastyq jatyr. Sondyqtan da Elbasy Nursultan Nazarbaev Sýdialar odaǵynyń VI sezinde sot tártibimen qaralýǵa jatatyn daý-damailardy azaitý máselesine nazar aýdarýdy, sottan tys retteýdiń balamaly tetikterin, sonyń ishinde bitimgershilik jáne mediatsiia protsedýralaryn engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Prezidentimizdiń syneskertpelerinen keiin mediatsiia zańy men tatýlastyrý rásimderiniń mańyzdylyǵy men maqsaty elimizde qarqyndy túrde nasihattalyp, iske asyp jatyr. Eń bastysy, mediatsiia zańynyń qoldanys aiasy keńeiip, daýlardy sheshý kezinde taraptardy bitimge keltirýdiń berekeli joly qalyptasýda.
Osy oraida atap ótetin qýanyshty jańalyqqa toqtalyp ótsem, búgingi kúni Shyǵys Qazaqstan oblysynda jergilikti aqsaqaldardan quralǵan kásibi emes mediatorlar ortasy qalyptasyp keledi. Quqyqtyq memlekettiń talaptaryna jaýap beretin zamanaýi otandyq sot júiesinde daýlardy beibit túrde sheshýge yqpal etetin kásibi jáne kásibi emes mediatorlarǵa kez kelgen azamattyń júgine alatyny, ásirese Elbasymyzdyń «Mediatsiia týraly» Zańdy qabyldap, ony damytý jolynda birshama naqty bastamalardy bastaýy quqyqtyq, zaiyrly memleket bolýymyzǵa, adamdardyń qadir-qasietiniń saqtalýyna zor yqpal etip otyr. Sebebi azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de jeke nemese zańdy tulǵalardyń quqyqtyq qatynastaǵy daý-damailaryn retteýde sotqa barmastan buryn jáne sottaǵy qaraý bastalǵan soń da mediatsiia zańyna sáikes tatýlastyrý rásimderin qoldanýǵa bolady.
Qoǵam bolǵan soń túrli máseleler, túrli túitkilder oryn almai turmaidy. Ondai máselelerdi saýatty, saliqaly, baiyppen sheshýdiń ońtaily joly sot protsesterinde tatýlastyrý rásimderin keńirek qoldaný bolyp tabylady. Aitalyq, partisipativtik rásim zańdy jáne jeke tulǵalardyń azamattyq, eńbek, otbasylyq, basqa da quqyqtyq qatynastardan týyndaǵan azamattyq-quqyqtyq daýlarda qoldanylady. Bul kóptegen órkenietti elderde sátti qoldanylýda. Osyndai túrli balama tásilderdi tájiribege engizý qoǵamnyń damýyna tyń serpin beredi. Mediatsiianyń sheshimi sot sheshimimen birdei ekenin halyq arasynda álde de utymdy túrde uǵyndyrǵan abzal dep esepteimiz.
Máselen, biyl oblystyq ákimdikpen birlesip arnaiy mediatsiia boiynsha oqý ortalyqtary men kabinetterdi óńirdegi qalalar men aýdandarda ashý týraly kelisimge keldik. Kelissóz qorytyndysy boiynsha oblystyq sottyń jáne Qazaqstan halqy Assambleiasy ShQO hatshylyǵynyń bastamasymen oblystyq Dostyq úiinde Shyǵys Qazaqstan oblystyq soty, Qazaqstan halqy Assambleiasy ShQO hatshylyǵy, ShQO Ádilet departamenti, ShQO ishki ister departamenti, ShQO bilim basqarmasy jáne densaýlyq basqarmasy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń advokattar kollegiiasy, «Shańyraq» mediatsiia ortalyqtary aralarynda tatýlastyrý sharalary boiynsha ózara áriptestik qyzmet jóninde memorandýmǵa qol qoiyldy.
Ony oryndaýda respýblika boiynsha Óskemende oblystyq Dostyq úiinde eń alǵashqy «Mediatsiia boiynsha oqý ortalyǵy» jáne «mediatsiia kabineti» ashyldy. Ataýly memorandýmda taraptar bolashaqta mediatsiia institýtyn damytý sharalary boiynsha qajetti is-qimyldar jasaýy tiis ekendigin kórsetti. Bekitilgen kelisim negizinde oblystaǵy 14 Dostyq úiinde osyndai ortalyqtar ashý týraly shart jasalyp, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń barlyq aýdan ortalyqtary men qalalarynda, tipti aýyldyq okrýgterinde mediatsiia ortalyqtary men kabinetteri tolyq ashylyp, júieli jumys atqarýda.
Aimaǵymyzdaǵy mediatsiia kabinetteri men ortalyqtarynyń tiisti dárejede jumys isteýine tek memlekettik organdardyń ǵana emes, aýyl, aýdan, qala aqsaqaldarynyń, ziialy qaýym ókilderiniń belsendi atsalysýynyń, olardyń qoǵamdaǵy birlikti uiytýǵa úles qosýynyń mańyzy zor. Sondyqtan da oblys ortalyǵyndaǵy mediatsiia ortalyǵynan keiin óńirlik mediatsiia ortalyǵyn ashýdy Abai babamyzdyń kindik qany tamǵan ólkeden bastadyq. Igilikti sharaǵa jergilikti turǵyndarmen qatar Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdialary, óńirimizge, tipti elmizge belgili ziialy qaýym ókilderi Arap Espenbetov, Kenjesh Muqashuly syndy belgili azamattar arnaiy baryp aq batalarymen qoldaýlaryn bildirdi. Ataýly sharaǵa Abai aýdanynyń ákimi Tursynǵazy Músápirbekov aýdan aqsaqaldary men aýyldyq okrýg ákimderin arnaiy jinap, bastamamyzdy damytýǵa atsalysyp, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp igilikti istiń qarqyn alýyna ózindik úles qosty. Abai aýdanynda 2016 jyldyń eki aiynyń qorytyndysy boiynsha qaralǵan isterdiń 6 paiyzy tatýlastyrý rásiminde aiaqtalsa, aýdan aqsaqaldarynyń bul bastamaǵa belsendi atsalysýynyń arqasynda 2016 jyldyń 6 aiynyń qorytyndysynda qaralǵan isterdiń 22 paiyzdan astamy tatýlasý tártibinde aiaqtalýy úlken nátije. Búgingi tańda ataýly bastamaǵa sáikes barlyq aýdan ortalyqtary men eldi mekenderge Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdialary men «Shańyraq» mediatsiia ortalyǵynyń mediatorlary arnaiy issaparlarǵa baryp, úgit-nasihat jumystarymen qatar tájiribelik seminarlar men konferentsiialar uiymdastyrýda. Mundai igi bastamamyz áýeli ziialy qaýym ókilderi tarapynan jáne aqsaqaldar men aq jaýlyqty analardan qoldaý alyp, qarqyndy júzege asýda.
2016 jyldan bastap jańa Azamattyq-protsestik kodekstiń normalaryna sáikes, endi qorǵaýshylar men sýdia daýlasqan eki jaqty tatýlastyra alady. Búgingi kúni bul óte quptarlyq jait. Sebebi, 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda osy atqarylǵan is-sharalar men oń ózgeristerdiń arqasynda mediatsiia zańynyń qoldanys aiasy keńeiýde. Statistikalyq málimetterge kóz júgirtsek, Shyǵys Qazaqstan oblysy sottarynda 2014 jyly aiaqtalǵan isterdiń 2094-y mediatorlardyń qatysýymen qaralsa, al 2015 jyldyń qorytyndysy boiynsha barlyǵy aiaqtalǵan 107218 istiń 3577-i mediatordyń qatysýymen qaralǵan. Al biylǵy jyly birinshi jartyjyldyqta qaralǵan 52259 istiń 4336-i (8,3%) tatýlasý rásimimen aiaqtalýy úlken jetistik dep bilemiz. Al tatýlastyrý rásimderimen qaralmaityn qylmystyq, azamattyq, ákimshilik isterdi jalpy kórsetkishterden azaitsaq, iaǵni barlyǵy qaralǵan 52259 istiń 24270-i ǵana mediatsiia tártibinde qaraýǵa jatatynyn eskersek, onda qaralǵan isterdiń 17,9 paiyzy tatýlastyrý rásimderimen qaralǵan degen kórsetkishke ie bolamyz. Bul turǵyda, osy oblystaǵy sýdialardyń joǵarydaǵy kórsetkishterdiń artýyna qosqan úlesi zor ekendigin atap ótkenimiz abzal. Sebebi sýdialardyń daýly isti qaraýdy ádil ári tez, tatýlastyrý tártibinde kásibi tájiribelerin qoldanyp ótkizýlerine azamattar dán riza ekendikterin aitý kerek. Munyń nátijesinde aryzdar men shaǵymdar sany jyl saiyn azaia túsedi.
Sonymen qatar, atap ótetin ózekti máselelerdiń biri – sot tóreliginiń sapaly júzege asyrylýy. Búgingi kúni sot júiesinde Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult Jospary baǵdarlamasyn iske asyrý aiasynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qairat Ábdirazaqulynyń basshylyǵymen júieli jumystar júrgizilýde. Elimizde sottan ashyq, sottan jariia birde-bir mekeme joq desem qatelespeimin. Halyqtyń sotqa degen kózqarasy jaqsardy. Degenmen, halyqtyń áli de sotqa úrke qaraityny da shyndyq. Desek te búgingi sot júiesinen keshegi sot júiesiniń aiyrmashylyǵy jer men kóktei. Sot – táýelsiz, sot – ádil, sot – halyqtyń tiregi. Táýelsiz elimiz satylap, san soqpaqtan ótip, búgingi kúnge jetken bolsa, egemen eldiń sot salasyn da túletken jyldar boiy jasalǵan jumys, izdenis, eńbek bolatyn. Osy kúnge deiin Qazaqstannyń sot salasy talai jańashyl reformalardyń sheńberinde qalyptasyp, alǵa damydy. Zamanmen birge zańnyń ózgergenin halyq bilip te, kórip te júr. Sol kóregen kózder keshegi sot ǵimaraty men búgingi ǵimarattardyń, keshegi sýdialarǵa jasalǵan múmkindik pen búgingi qazylarǵa jasalǵan igiliktiń aiyrmashylyǵy jer men kóktei ekenin biledi. Keshegi bilerdiń jolyn jalǵap júrgen sýdialarǵa degen qurmet te joǵary, olarǵa qoiylatyn talap ta biik. Memlekettik mekemeler arasynda jariialylyq pen ashyqtyqtyń úlgisi bolyp otyrǵan sot júiesi osy ýaqytqa deiin qoldaýdan, Elbasynyń nazarynan tys qalǵan emes.
Egemendigimizdiń bir belgisi memlekettik tildiń óz deńgeiine kóterilý máselesi áli de kún tártibindegi máselelerdiń biri bolyp tur. Oblystaǵy barlyq memlekettik mekemeler men quqyq qorǵaý organdaryna, ekinshi deńgeili bankter men mekemelerge memlekettik tildiń sot salasyndaǵy ara salmaǵyn ósirý maqsatynda is qaǵazdardy jáne aryz-shaǵymdardy memlekettik tilde joldaý týraly hattar jazyldy. Bul másele oblystyq sottyń alqa tóraǵalarymen, keńse basshysymen, aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń tóraǵalarymen júieli túrde qadaǵalanýda. Zańnama talaptaryn basshylyqqa ala otyryp, jalpy qaralǵan isterdiń memlekettik ara salmaǵy 2014 jyly – 12%, 2015 jyly – 14% bolsa, biylǵy alty aidyń qorytyndysy boiynsha bul kórsetkish 19 %-dy qurady.
Oblys sottarynda qujat ainalymyndaǵy memlekettik tildiń úles salmaǵy jyldan jylǵa artýda: shyǵys qujattardyń 97 paiyzy, ishki qujattardyń 92,4 paiyzy jáne barlyq qujat ainalymynyń 75,4 paiyzy memlekettik tilde júrgizilip, memlekettik tildiń mártebesin kóterý úshin qoldaǵy bar múmkindikti paidalanýdamyz. Degenmen de myna bir máseleni de esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Damyǵan otyz eldiń qataryna qurǵaq kórsetkishter, jalań qaǵidalarmen ene almaimyz. Sebebi, ozǵan eldiń ekonomikasy, áleýeti ǵana emes, mádenieti men rýhani qundylyqtarymen qatar zań ústemdikteri de berik bolýy shart. Sondyqtan da Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy N.Á.Nazarbaev demokratiialyq memlekettiń joǵary standarttaryna laiyqty sot júiesin qurýdy alǵa qoiǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde Qazaqstannyń sot júiesi reformalyq satylardan ótip, qazir álemdik standartqa tolyq sáikes keletin sot júiesi qalyptasýda. Tuńǵysh Prezidentimizdiń bes institýttyq reformasyn júzege asyrý boiynsha «100 naqty qadam» Ult Jospary osynyń aiqyn aiǵaǵy.
Tuńǵysh Prezidentimiz aitqandai: «Bereke basy – birlik». Endeshe birligimiz berik, bolashaǵymyz baiandy bolsyn. Halqymyzdyń úsh danasy, úsh kósemi, qasietti babalarymyz – Tóle, Qazybek, Áiteke bilerdiń arýaǵy qoldap júrsin demekpin.
Dosjan ÁMIROV,
Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy
"Egemen Qazaqstan"
