ال وسى بي, شەشەندەر داۋلى مەسەلەنٸ تٶرت-اق اۋىز سٶزبەن تىندىرىپ وتىرعان. تىندىرعاندا دا حاتسىز, ول اۋىزشا جٷزەگە اسىپ, شەشٸمٸ بٸتٸپ جاتقان. سالىستىرىپ قاراساق, ەرتەدەگٸ بٸر بيدٸڭ ٶزٸ وسى كٷنگٸ سوتتىڭ دا, پروكۋروردىڭ دا, پوليتسييانىڭ دا, ياعني قانشاما مەكەمە, ۇيىمنىڭ دا قىزمەتٸن اتقارىپ كەلگەن. بي بولىپ بەلگٸلەنەتٸن تۇلعالار ٶزٸنٸڭ تاپقىرلىعى مەن شەشەندٸگٸن, ەدٸل تٶرەلٸك ايتا الاتىن قاسيەتٸن كٶپشٸلٸك الدىندا كٶرسەتە بٸلگەن. ولار بارىنشا ادال, ەشكٸمگە بۇرا تارتپايتىن, تۋرا سٶيلەيتٸن ناعىز شەشەن ەرٸ حالىقتىڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن ايتقان ەدٸلەت جارشىسى بولعان. سوندىقتان دا حالىق «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق», دەپ ماقالداپ كەتكەن.
ٶيتكەنٸ بٸردە-بٸر كٸتاپسىز, بٸردە-بٸر ديكتافونسىز, بٸردە-بٸر كومپيۋتەرسٸز, ياعني جازبا قۇرالدارىنسىز قازاق ٶركەنيەتٸنٸڭ, مەدەنيەتٸنٸڭ, ەدەبيەتٸنٸڭ, سالت-دەستٷرٸنٸڭ بٷگٸنگٸ دامىعان زامانعا دەيٸن قانشاما الپاۋىت اۋىر كەزەڭدەردەن ساف قالپىندا امان-ەسەن ٶتٸپ, جەتۋٸ ۇلتتىق دٷنيە تانۋ مەن ۇلتتىق تەربيەنٸڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا رۋحاني سٸڭٸرٸلۋٸنٸڭ ارقاسى دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز. سونىمەن قاتار شەتەلدەگٸ جەنە شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ تۋعان تٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزدٸ, سالت-جورالعىلارىمىزدى ۇمىتپاي, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكٸزۋٸ – وسى سٶزٸمٸزدٸڭ ايقىن ايعاعى. الايدا كٶپكە توپىراق شاشپايمىز, اقساقال ابىرويى مەن بەدەلٸنٸڭ شارىقتاۋىنا كەرٸ ىقپال ەتەتٸن كەيبٸر ەكٸمدەر, اۋدان, اۋىل ەكٸمدەرٸ تەك ٶزدەرٸن ماقتايتىن, جاعىمپازدار ورتاسىن قولدان قالىپتاستىرۋدان اۋلاق بولۋى تيٸس. ولار كەرٸسٸنشە اقساقالدارمەن ماڭىزدى ٸستەرٸن اقىلداسسا, ولاردىڭ كەڭەسٸنە قۇلاق اسسا, حالىق اراسىندا تۋىنداعان داۋ-دامايلاردى تەك سوت شەشەدٸ دەپ وتىرماي, سوتقا جەتكٸزبەي, الدىن الۋ ماقساتىندا اقساقالدار مەن ەجەلەردٸ شاقىرىپ, تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا ٷلەس قوسۋى كەرەك. سەبەبٸ, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتىن ۇلىقتاپ, مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق دٸڭگەگٸن قاتايتاتىن, ەلدٸڭ تەنتەگٸن جٶنگە سالاتىن, ۇياتتى ۇل, ارلى قىز تەربيەلەپ, ەر بالانىڭ نامىسىن, قىزدارىنىڭ ار-ۇياتىن قورعايتىن اۋزى دۋالى, ٶمٸردەن كٶرگەنٸ مەن تٷيگەنٸ مول اقساقالدار قوعام تەربيەلەۋشٸسٸ رەتٸندە تۇلعالىق بولمىسى زور ەكەنٸن ەستەن شىعارماعانىمىز جٶن.
«جاڭبىرمەنەن جەر كٶگەرەر, باتامەنەن ەل كٶگەرەر» دەگەندەي, اقساقالدار مەن اقجاۋلىقتى انالاردىڭ باتاسى جورىققا شىققاندا, جول جٷرگەندە پەرٸشتەدەي قورعان بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ, ال تەرٸس باتاسىنىڭ كەسٸرٸ دە تاريحي وقيعالاردان بارشامىزعا مەلٸم. تٸپتٸ, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ابايدىڭ اقىن شەكٸرتٸ, كٶنەكٶز قارييا, توقساننىڭ القىمىنا كەلگەن شەكٸر ەبەنوۆتەن ٶز الدىمىزعا ەل بولىپ مەرەيلەنگەن تۇستا باتا الۋى – تەكتٸلٸك پەن كٶرەگەندٸلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ. قۇددى سول باتا بارشا ەلٸمٸز بەن ەلباسىمىزدى جەبەپ, قولداپ, قورعاپ جٷرگەندەي.
كەشەگٸ دارييا قارتتارىمىزدىڭ, وت اۋىزدى, وراق تٸلدٸ شەشەندەرٸمٸز بەن قارا قىلدى قاق جارعان ابىز بيلەردٸڭ ەل باسقارۋ, ەسٸرەسە حالىقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن بٸرلٸگٸن ۇيىستىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ شەتەلدەرمەن ٶزارا ىنتىماقتاستىعىن رەتتەپ وتىرعان بٸتٸمگەرشٸلٸك ٷردٸسٸنٸڭ بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ باستاماسىمەن ۇشتاسىپ, جاندانۋى – قۋانتارلىق جايت. ەگەمەن ەلٸمٸزدەگٸ 100-دەن استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن قاسيەتتٸ قازاق ەلٸنٸڭ كيەلٸ قارا شاڭىراعىنىڭ استىنا جيناپ, ىنتىماعى مەن بٸرلٸگٸ, ىرىسى مەن نەسٸبەسٸ جاراسقان مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىمىزدىڭ نەگٸزٸ ەلباسىمىزدىڭ كٶرەگەندٸلٸگٸ مەن ساياسي العىرلىعىنىڭ, ياعني بەيدٸبەك بابامىز ايتقانداي, كەرۋەن باسىنىڭ مىقتى بولۋىندا.
ەرينە, بٸتٸمگەرشٸلٸك ۋەجگە قۇلاق اسپاۋ كٶرگەنسٸزدٸك, تەكسٸزدٸك رەتٸندە باعالانعان. «بٸتٸمشٸلٸككە توقتاماعاننان بەرەكە ٸزدەمە» دەگەن سٶز وسىدان شىققان. سوندىقتان دا 2011 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ەلٸمٸزدە «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭعا سەيكەس قازاقستاندا داۋلاردى بالامالى شەشۋدٸڭ جاڭا تٷرٸ – مەدياتسييا ەنگٸزٸلدٸ. سەبەبٸ قازاق حالقى ٷشٸن بٸتٸمگەرشٸلٸك – بيلٸك ايتۋدىڭ ەڭ وزىق ٶنەگەسٸ. ەلٸمٸزدە «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى, ياعني ٶركەنيەت كٶشٸنە بەت تٷزەگەن باتىل قادامداردىڭ جاسالۋى بٸزدٸڭ قوعامىمىزدا وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ ەكەندٸگٸن ايعاقتايدى. بۇل زاڭ – قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ بيلەر مەن اتا-بابالار تاعىلىمىن, ەدەت-عۇرىپ تەجٸريبەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە جاسالعان يگٸ قادامداردىڭ بٸرٸ. كەشەگٸ بابالارىمىزدىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك زاڭى مەن بٷگٸنگٸ مەدياتسييا زاڭىنىڭ اراسىندا ٷلكەن ساباقتاستىق جاتىر. سوندىقتان دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۋديالار وداعىنىڭ Vٸ سەزٸندە سوت تەرتٸبٸمەن قارالۋعا جاتاتىن داۋ-دامايلاردى ازايتۋ مەسەلەسٸنە نازار اۋدارۋدى, سوتتان تىس رەتتەۋدٸڭ بالامالى تەتٸكتەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە بٸتٸمگەرشٸلٸك جەنە مەدياتسييا پروتسەدۋرالارىن ەنگٸزۋدٸ تاپسىرعان بولاتىن. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ سىنەسكەرتپەلەرٸنەن كەيٸن مەدياتسييا زاڭى مەن تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى مەن ماقساتى ەلٸمٸزدە قارقىندى تٷردە ناسيحاتتالىپ, ٸسكە اسىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, مەدياتسييا زاڭىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيٸپ, داۋلاردى شەشۋ كەزٸندە تاراپتاردى بٸتٸمگە كەلتٸرۋدٸڭ بەرەكەلٸ جولى قالىپتاسۋدا.
وسى ورايدا اتاپ ٶتەتٸن قۋانىشتى جاڭالىققا توقتالىپ ٶتسەم, بٷگٸنگٸ كٷنٸ شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جەرگٸلٸكتٸ اقساقالداردان قۇرالعان كەسٸبي ەمەس مەدياتورلار ورتاسى قالىپتاسىپ كەلەدٸ. قۇقىقتىق مەملەكەتتٸڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن زاماناۋي وتاندىق سوت جٷيەسٸندە داۋلاردى بەيبٸت تٷردە شەشۋگە ىقپال ەتەتٸن كەسٸبي جەنە كەسٸبي ەمەس مەدياتورلارعا كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جٷگٸنە الاتىنى, ەسٸرەسە ەلباسىمىزدىڭ «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭدى قابىلداپ, ونى دامىتۋ جولىندا بٸرشاما ناقتى باستامالاردى باستاۋى قۇقىقتىق, زايىرلى مەملەكەت بولۋىمىزعا, ادامداردىڭ قادٸر-قاسيەتٸنٸڭ ساقتالۋىنا زور ىقپال ەتٸپ وتىر. سەبەبٸ ازاماتتىق, ەڭبەك, وتباسىلىق جەنە ٶزگە دە جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتىق قاتىناستاعى داۋ-دامايلارىن رەتتەۋدە سوتقا بارماستان بۇرىن جەنە سوتتاعى قاراۋ باستالعان سوڭ دا مەدياتسييا زاڭىنا سەيكەس تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸن قولدانۋعا بولادى.
قوعام بولعان سوڭ تٷرلٸ مەسەلەلەر, تٷرلٸ تٷيتكٸلدەر ورىن الماي تۇرمايدى. ونداي مەسەلەلەردٸ ساۋاتتى, ساليقالى, بايىپپەن شەشۋدٸڭ وڭتايلى جولى سوت پروتسەستەرٸندە تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸن كەڭٸرەك قولدانۋ بولىپ تابىلادى. ايتالىق, پارتيسيپاتيۆتٸك رەسٸم زاڭدى جەنە جەكە تۇلعالاردىڭ ازاماتتىق, ەڭبەك, وتباسىلىق, باسقا دا قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىنداعان ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردا قولدانىلادى. بۇل كٶپتەگەن ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە سەتتٸ قولدانىلۋدا. وسىنداي تٷرلٸ بالاما تەسٸلدەردٸ تەجٸريبەگە ەنگٸزۋ قوعامنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ. مەدياتسييانىڭ شەشٸمٸ سوت شەشٸمٸمەن بٸردەي ەكەنٸن حالىق اراسىندا ەلدە دە ۇتىمدى تٷردە ۇعىندىرعان ابزال دەپ ەسەپتەيمٸز.
مەسەلەن, بيىل وبلىستىق ەكٸمدٸكپەن بٸرلەسٸپ ارنايى مەدياتسييا بويىنشا وقۋ ورتالىقتارى مەن كابينەتتەردٸ ٶڭٸردەگٸ قالالار مەن اۋدانداردا اشۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلدٸك. كەلٸسسٶز قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستىق سوتتىڭ جەنە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى شقو حاتشىلىعىنىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق دوستىق ٷيٸندە شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى شقو حاتشىلىعى, شقو ەدٸلەت دەپارتامەنتٸ, شقو ٸشكٸ ٸستەر دەپارتامەنتٸ, شقو بٸلٸم باسقارماسى جەنە دەنساۋلىق باسقارماسى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ادۆوكاتتار كوللەگيياسى, «شاڭىراق» مەدياتسييا ورتالىقتارى ارالارىندا تاتۋلاستىرۋ شارالارى بويىنشا ٶزارا ەرٸپتەستٸك قىزمەت جٶنٸندە مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
ونى ورىنداۋدا رەسپۋبليكا بويىنشا ٶسكەمەندە وبلىستىق دوستىق ٷيٸندە ەڭ العاشقى «مەدياتسييا بويىنشا وقۋ ورتالىعى» جەنە «مەدياتسييا كابينەتٸ» اشىلدى. اتاۋلى مەموراندۋمدا تاراپتار بولاشاقتا مەدياتسييا ينستيتۋتىن دامىتۋ شارالارى بويىنشا قاجەتتٸ ٸس-قيمىلدار جاساۋى تيٸس ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. بەكٸتٸلگەن كەلٸسٸم نەگٸزٸندە وبلىستاعى 14 دوستىق ٷيٸندە وسىنداي ورتالىقتار اشۋ تۋرالى شارت جاسالىپ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بارلىق اۋدان ورتالىقتارى مەن قالالارىندا, تٸپتٸ اۋىلدىق وكرۋگتەرٸندە مەدياتسييا ورتالىقتارى مەن كابينەتتەرٸ تولىق اشىلىپ, جٷيەلٸ جۇمىس اتقارۋدا.
ايماعىمىزداعى مەدياتسييا كابينەتتەرٸ مەن ورتالىقتارىنىڭ تيٸستٸ دەرەجەدە جۇمىس ٸستەۋٸنە تەك مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ عانا ەمەس, اۋىل, اۋدان, قالا اقساقالدارىنىڭ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەلسەندٸ اتسالىسۋىنىڭ, ولاردىڭ قوعامداعى بٸرلٸكتٸ ۇيىتۋعا ٷلەس قوسۋىنىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان دا وبلىس ورتالىعىنداعى مەدياتسييا ورتالىعىنان كەيٸن ٶڭٸرلٸك مەدياتسييا ورتالىعىن اشۋدى اباي بابامىزدىڭ كٸندٸك قانى تامعان ٶلكەدەن باستادىق. يگٸلٸكتٸ شاراعا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن قاتار شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ سۋديالارى, ٶڭٸرٸمٸزگە, تٸپتٸ ەلمٸزگە بەلگٸلٸ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ اراپ ەسپەنبەتوۆ, كەنجەش مۇقاشۇلى سىندى بەلگٸلٸ ازاماتتار ارنايى بارىپ اق باتالارىمەن قولداۋلارىن بٸلدٸردٸ. اتاۋلى شاراعا اباي اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ تۇرسىنعازى مٷسەپٸربەكوۆ اۋدان اقساقالدارى مەن اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸن ارنايى جيناپ, باستامامىزدى دامىتۋعا اتسالىسىپ, بٸر جەڭنەن قول, بٸر جاعادان باس شىعارىپ يگٸلٸكتٸ ٸستٸڭ قارقىن الۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەس قوستى. اباي اۋدانىندا 2016 جىلدىڭ ەكٸ ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارالعان ٸستەردٸڭ 6 پايىزى تاتۋلاستىرۋ رەسٸمٸندە اياقتالسا, اۋدان اقساقالدارىنىڭ بۇل باستاماعا بەلسەندٸ اتسالىسۋىنىڭ ارقاسىندا 2016 جىلدىڭ 6 ايىنىڭ قورىتىندىسىندا قارالعان ٸستەردٸڭ 22 پايىزدان استامى تاتۋلاسۋ تەرتٸبٸندە اياقتالۋى ٷلكەن نەتيجە. بٷگٸنگٸ تاڭدا اتاۋلى باستاماعا سەيكەس بارلىق اۋدان ورتالىقتارى مەن ەلدٸ مەكەندەرگە شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ سۋديالارى مەن «شاڭىراق» مەدياتسييا ورتالىعىنىڭ مەدياتورلارى ارنايى ٸسساپارلارعا بارىپ, ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىمەن قاتار تەجٸريبەلٸك سەمينارلار مەن كونفەرەنتسييالار ۇيىمداستىرۋدا. مۇنداي يگٸ باستامامىز ەۋەلٸ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ تاراپىنان جەنە اقساقالدار مەن اق جاۋلىقتى انالاردان قولداۋ الىپ, قارقىندى جٷزەگە اسۋدا.
2016 جىلدان باستاپ جاڭا ازاماتتىق-پروتسەستٸك كودەكستٸڭ نورمالارىنا سەيكەس, ەندٸ قورعاۋشىلار مەن سۋديا داۋلاسقان ەكٸ جاقتى تاتۋلاستىرا الادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل ٶتە قۇپتارلىق جايت. سەبەبٸ, 2016 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىندا وسى اتقارىلعان ٸس-شارالار مەن وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ ارقاسىندا مەدياتسييا زاڭىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيۋدە. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە كٶز جٷگٸرتسەك, شىعىس قازاقستان وبلىسى سوتتارىندا 2014 جىلى اياقتالعان ٸستەردٸڭ 2094-ى مەدياتورلاردىڭ قاتىسۋىمەن قارالسا, ال 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىعى اياقتالعان 107218 ٸستٸڭ 3577-ٸ مەدياتوردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان. ال بيىلعى جىلى بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا قارالعان 52259 ٸستٸڭ 4336-ٸ (8,3%) تاتۋلاسۋ رەسٸمٸمەن اياقتالۋى ٷلكەن جەتٸستٸك دەپ بٸلەمٸز. ال تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸمەن قارالمايتىن قىلمىستىق, ازاماتتىق, ەكٸمشٸلٸك ٸستەردٸ جالپى كٶرسەتكٸشتەردەن ازايتساق, ياعني بارلىعى قارالعان 52259 ٸستٸڭ 24270-ٸ عانا مەدياتسييا تەرتٸبٸندە قاراۋعا جاتاتىنىن ەسكەرسەك, وندا قارالعان ٸستەردٸڭ 17,9 پايىزى تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸمەن قارالعان دەگەن كٶرسەتكٸشكە يە بولامىز. بۇل تۇرعىدا, وسى وبلىستاعى سۋديالاردىڭ جوعارىداعى كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ارتۋىنا قوسقان ٷلەسٸ زور ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتكەنٸمٸز ابزال. سەبەبٸ سۋديالاردىڭ داۋلى ٸستٸ قاراۋدى ەدٸل ەرٸ تەز, تاتۋلاستىرۋ تەرتٸبٸندە كەسٸبي تەجٸريبەلەرٸن قولدانىپ ٶتكٸزۋلەرٸنە ازاماتتار دەن ريزا ەكەندٸكتەرٸن ايتۋ كەرەك. مۇنىڭ نەتيجەسٸندە ارىزدار مەن شاعىمدار سانى جىل سايىن ازايا تٷسەدٸ.
سونىمەن قاتار, اتاپ ٶتەتٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ ساپالى جٷزەگە اسىرىلۋى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سوت جٷيەسٸندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ اياسىندا جوعارعى سوت تٶراعاسى قايرات ەبدٸرازاقۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. ەلٸمٸزدە سوتتان اشىق, سوتتان جارييا بٸردە-بٸر مەكەمە جوق دەسەم قاتەلەسپەيمٸن. حالىقتىڭ سوتقا دەگەن كٶزقاراسى جاقساردى. دەگەنمەن, حالىقتىڭ ەلٸ دە سوتقا ٷركە قارايتىنى دا شىندىق. دەسەك تە بٷگٸنگٸ سوت جٷيەسٸنەن كەشەگٸ سوت جٷيەسٸنٸڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كٶكتەي. سوت – تەۋەلسٸز, سوت – ەدٸل, سوت – حالىقتىڭ تٸرەگٸ. تەۋەلسٸز ەلٸمٸز ساتىلاپ, سان سوقپاقتان ٶتٸپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكەن بولسا, ەگەمەن ەلدٸڭ سوت سالاسىن دا تٷلەتكەن جىلدار بويى جاسالعان جۇمىس, ٸزدەنٸس, ەڭبەك بولاتىن. وسى كٷنگە دەيٸن قازاقستاننىڭ سوت سالاسى تالاي جاڭاشىل رەفورمالاردىڭ شەڭبەرٸندە قالىپتاسىپ, العا دامىدى. زامانمەن بٸرگە زاڭنىڭ ٶزگەرگەنٸن حالىق بٸلٸپ تە, كٶرٸپ تە جٷر. سول كٶرەگەن كٶزدەر كەشەگٸ سوت عيماراتى مەن بٷگٸنگٸ عيماراتتاردىڭ, كەشەگٸ سۋديالارعا جاسالعان مٷمكٸندٸك پەن بٷگٸنگٸ قازىلارعا جاسالعان يگٸلٸكتٸڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كٶكتەي ەكەنٸن بٸلەدٸ. كەشەگٸ بيلەردٸڭ جولىن جالعاپ جٷرگەن سۋديالارعا دەگەن قۇرمەت تە جوعارى, ولارعا قويىلاتىن تالاپ تا بيٸك. مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر اراسىندا جارييالىلىق پەن اشىقتىقتىڭ ٷلگٸسٸ بولىپ وتىرعان سوت جٷيەسٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن قولداۋدان, ەلباسىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس.
ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ بٸر بەلگٸسٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ٶز دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋ مەسەلەسٸ ەلٸ دە كٷن تەرتٸبٸندەگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تۇر. وبلىستاعى بارلىق مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر مەن مەكەمەلەرگە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ سوت سالاسىنداعى ارا سالماعىن ٶسٸرۋ ماقساتىندا ٸس قاعازداردى جەنە ارىز-شاعىمداردى مەملەكەتتٸك تٸلدە جولداۋ تۋرالى حاتتار جازىلدى. بۇل مەسەلە وبلىستىق سوتتىڭ القا تٶراعالارىمەن, كەڭسە باسشىسىمەن, اۋداندىق جەنە وعان تەڭەستٸرٸلگەن سوتتاردىڭ تٶراعالارىمەن جٷيەلٸ تٷردە قاداعالانۋدا. زاڭناما تالاپتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, جالپى قارالعان ٸستەردٸڭ مەملەكەتتٸك ارا سالماعى 2014 جىلى – 12%, 2015 جىلى – 14% بولسا, بيىلعى التى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش 19 %-دى قۇرادى.
وبلىس سوتتارىندا قۇجات اينالىمىنداعى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ٷلەس سالماعى جىلدان جىلعا ارتۋدا: شىعىس قۇجاتتاردىڭ 97 پايىزى, ٸشكٸ قۇجاتتاردىڭ 92,4 پايىزى جەنە بارلىق قۇجات اينالىمىنىڭ 75,4 پايىزى مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلٸپ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ ٷشٸن قولداعى بار مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانۋدامىز. دەگەنمەن دە مىنا بٸر مەسەلەنٸ دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. دامىعان وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا قۇرعاق كٶرسەتكٸشتەر, جالاڭ قاعيدالارمەن ەنە المايمىز. سەبەبٸ, وزعان ەلدٸڭ ەكونوميكاسى, ەلەۋەتٸ عانا ەمەس, مەدەنيەتٸ مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن قاتار زاڭ ٷستەمدٸكتەرٸ دە بەرٸك بولۋى شارت. سوندىقتان دا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ دەموكراتييالىق مەملەكەتتٸڭ جوعارى ستاندارتتارىنا لايىقتى سوت جٷيەسٸن قۇرۋدى العا قويعان بولاتىن. وسى جىلدار ٸشٸندە قازاقستاننىڭ سوت جٷيەسٸ رەفورمالىق ساتىلاردان ٶتٸپ, قازٸر ەلەمدٸك ستاندارتقا تولىق سەيكەس كەلەتٸن سوت جٷيەسٸ قالىپتاسۋدا. تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي: «بەرەكە باسى – بٸرلٸك». ەندەشە بٸرلٸگٸمٸز بەرٸك, بولاشاعىمىز باياندى بولسىن. حالقىمىزدىڭ ٷش داناسى, ٷش كٶسەمٸ, قاسيەتتٸ بابالارىمىز – تٶلە, قازىبەك, ەيتەكە بيلەردٸڭ ارۋاعى قولداپ جٷرسٸن دەمەكپٸن.
دوسجان ەمٸروۆ,
شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ تٶراعاسى
"ەگەمەن قازاقستان"
