Búgin Qazaq taǵamtaný akademiiasynyń prezidenti, meditsina ǵylymdarynyń doktory Tóregeldi Sharmanov - 90 jasta, dep habarlaidy "Ult aqparat".
90 jyl buryn (1930) meditsina ǵylymdarynyń doktory, professor, Resei Meditsina Ǵylym Akademiiasynyń jáne Qazaqstan Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń akademigi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, Qazaq taǵamtaný akademiiasynyń jáne Profilaktoriialyq meditsina akademiiasynyń negizin qalaýshysy jáne onyń prezidenti, DDU taǵamtaný jónindegi ekspertter komitetiniń múshesi Tóregeldi Sharmanuly Sharmanov dúniege keldi.
Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý aýdanynda týǵan. Qaraǵandy memlekettik meditsina institýtyn jáne onyń aspirantýrasyn bitirgen. 1958-1962 jyldary - Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdanynda ortalyq aýrýhananyń bas dárigeri. 1962-1968 jyldary Qazaqstan Densaýlyq saqtaý ministriniń Ólkelik patologiia ǵylymi-zertteý institýtynda bólim meńgerýshisi. 1968-1971 jyldary Aqtóbe meditsina institýtynyń rektory. 1971-1982 jyldary - Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý ministri. 1973-1984 jáne 1988 jyldan KSRO Meditsina ǴA-nyń Taǵam institýty Qazaq bólimshesiniń direktory (qazirgi Qazaq taǵamtaný akademiiasynyń prezidenti). 1985-1988 jyldary - Búkilodaqtyq «Taǵamtaný suraqtary» atty jýrnalynyń bas redaktory jáne Máskeý qalasyndaǵy Dárigerlerdiń biliktiligin jetildirý institýtynyń taǵamtaný kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan.
1995 jyldyń mamyr aiynan - Qazaqstannyń Profilaktoriialyq meditsina akademiiasynyń negizin qalaýshysy jáne onyń prezidenti. 1997 jyldan bastap «Zdorove i bolezn» jýrnalynyń bas redaktory. Negizgi ǵylymi eńbekteri tamaqtaný fiziologiiasyna arnalǵan. Ol tamaqtaný tártibiniń buzylý sebepterin zerttep, adam denesinde aqýyz, dárýmen jetispeý jóninde tujyrym jasady; meshel aýrýynyń damý mehanizmin ashty. Onyń basshylyǵymen emshektegi balalarǵa arnalǵan «Bóbek», «Arýana», «Antiholesterin» taǵam qospalary shyǵaryldy. Onyń bastamasymen 1978 jyly Dúniejúzilik densaýlyq uiymy (DDU) men IýNISEF-tiń Halyqaralyq Almaty konferentsiiasy ótip, onda meditsina - sanatynyń alǵashqy járdemniń ulttyq júiesin uiymdastyrýdyń ustanymdary alǵash ret tujyrymdalǵan Almaty deklaratsiiasy qabyldandy. Onyń jetekshiligimen 60-qa jýyq doktorlyq jáne 170-ten astam kandidatttyq dissertatsiialar qorǵaldy. «Qazan revoliýtsiiasy», «Halyqtar dostyǵy», «Parasat» ordenderimen marapattalǵan.
DDU-nyń L.Bernard atyndaǵy syilyǵyn (2005) jáne «Qazaqstan Respýblikasynda taǵam týraly ǵylymnyń irgeli de qoldanbaly aspektilerin daiyndaý» eńbekter toptamasy úshin Qazaqstan Memlekettik syilyǵynnyń iegeri jáne «Ǵylym» nominatsiiasyndaǵy «Platina Tarlany» táýelsiz syilyǵynyń iegeri.
Aita keteiik, elimizde koronavirýs infektsiiasynyń taralýyna tosqaýyl qoiý maqsatynda biyl birneshe ret suhbat bergen edi. Osy oraida Tóregeldi Sharmanov qymyzdyń tórt ereksheligin aitty.
«Atam qazaqtyń «Jylqy eti – tósegińe jatqansha, siyr eti – bozaryp tań atqansha, qoidyń eti – kelesi kún batqansha» degen qanatty sóz bar. Mine, ár ettiń ereksheligin osydan-aq ańǵarýǵa bolady», - deidi ol.
Ǵalymnyń aitýynsha, naýqas adamnyń asqa tábeti bolmaýy múmkin.
«Ondai jaǵdaida, qurt qosylǵan sorpany ózin-ózi qinasa da, ishýge týra keledi. Aǵzanyń qorǵanys qabiletin arttyrý úshin barynsha qunarly taǵam tutyný qajet. Ol – jylqy eti, ol – qoi eti, ol – balyq eti, ol – kókónis. Qymyz ben qurt qosylǵan sorpany qaitalap aitamyn. Ásirese, qymyz – S dárýmenine óte bai sýsyn. Al, jylqy etiniń qunary – bekire balyqtyń etimen deńgeiles. Dámi odan da asyp túsedi. Qoidyń eti qorǵasyn eken dep, odan da qol úzýge bolmaidy. Meilinshe, suiyq taǵamdy kóbirek ishý kerek», - deidi ǵalym.
Onyń sózine qaraǵanda, qymyzdy ysytyp ishý - durys emes.
Sonymen qatar Qazaq taǵamtaný akademiiasynyń prezidenti dál qazirgi ýaqytta adam densaýlyǵyna qandai taǵamdar paidaly ekenin baiandady.
«Seniń ómir súrýińniń sapasy – ishken asyńmen ólshenedi. Biz ádette balalardyń amandyǵyn, toqtyǵyn birinshi orynǵa qoiamyz. Al qazirgi jaǵdaida úidegi kárilerdiń qamyn birinshi oilaý kerek. Sebebi balalardyń boiynda aýrýǵa tótep berer immýnitet joǵary. Al úlken kisilerdi bul indetten saqtaý kerek. Moraldyq turǵyda alǵanda da úlken kisilerdiń amandyǵyn birinshi oilaý kerek», - dedi ol.
Ǵalym qazirgi jaǵdaida dári-dármek qymbatqa nemese zańsyz satyp paidaǵa kenelgisi kelip júrgenderdi jazalaýǵa qatysty pikir bildirgen bolatyn.
«Moraldyq turǵydan alǵanda bul adam jiirkenetin jaǵdai. Mundai qylyq bizdiń halyqqa múlde jat kórinis bolatyn. Osyndai jaǵdaidy jasap otyrǵan adamdarda júrek joq. Midaǵy bilimdi júrekke túsir deidi. Bul – qaltasyn oilaǵan qatigez adamdar. Mundai oqiǵalardy joiyp, alastatý kerek. Bul adamdardy aiaýǵa bolmaidy. Adamzat qyrylyp jatsa, dárilerdi tyǵyp, qymbatqa satýǵa tyryssań – adamdyǵyń qaida qaldy?» - deidi Tóregeldi Sharmanov «Antikor Live» jobasynda bergen suhbatynda.
