بٷگٸن قازاق تاعامتانۋ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تٶرەگەلدٸ شارمانوۆ - 90 جاستا, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
90 جىل بۇرىن (1930) مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي مەديتسينا عىلىم اكادەميياسىنىڭ جەنە قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, قازاق تاعامتانۋ اكادەميياسىنىڭ جەنە پروفيلاكتورييالىق مەديتسينا اكادەميياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىسى جەنە ونىڭ پرەزيدەنتٸ, ددۇ تاعامتانۋ جٶنٸندەگٸ ەكسپەرتتەر كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ تٶرەگەلدٸ شارمانۇلى شارمانوۆ دٷنيەگە كەلدٸ.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىندا تۋعان. قاراعاندى مەملەكەتتٸك مەديتسينا ينستيتۋتىن جەنە ونىڭ اسپيرانتۋراسىن بٸتٸرگەن. 1958-1962 جىلدارى - قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانىندا ورتالىق اۋرۋحانانىڭ باس دەرٸگەرٸ. 1962-1968 جىلدارى قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸنٸڭ ٶلكەلٸك پاتولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ. 1968-1971 جىلدارى اقتٶبە مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى. 1971-1982 جىلدارى - قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ. 1973-1984 جەنە 1988 جىلدان كسرو مەديتسينا عا-نىڭ تاعام ينستيتۋتى قازاق بٶلٸمشەسٸنٸڭ ديرەكتورى (قازٸرگٸ قازاق تاعامتانۋ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ). 1985-1988 جىلدارى - بٷكٸلوداقتىق «تاعامتانۋ سۇراقتارى» اتتى جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جەنە مەسكەۋ قالاسىنداعى دەرٸگەرلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ينستيتۋتىنىڭ تاعامتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتتەرٸن اتقارعان.
1995 جىلدىڭ مامىر ايىنان - قازاقستاننىڭ پروفيلاكتورييالىق مەديتسينا اكادەميياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىسى جەنە ونىڭ پرەزيدەنتٸ. 1997 جىلدان باستاپ «زدوروۆە ي بولەزن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. نەگٸزگٸ عىلىمي ەڭبەكتەرٸ تاماقتانۋ فيزيولوگيياسىنا ارنالعان. ول تاماقتانۋ تەرتٸبٸنٸڭ بۇزىلۋ سەبەپتەرٸن زەرتتەپ, ادام دەنەسٸندە اقۋىز, دەرۋمەن جەتٸسپەۋ جٶنٸندە تۇجىرىم جاسادى; مەشەل اۋرۋىنىڭ دامۋ مەحانيزمٸن اشتى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ەمشەكتەگٸ بالالارعا ارنالعان «بٶبەك», «ارۋانا», «انتيحولەستەرين» تاعام قوسپالارى شىعارىلدى. ونىڭ باستاماسىمەن 1978 جىلى دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ۇيىمى (ددۇ) مەن يۋنيسەف-تٸڭ حالىقارالىق الماتى كونفەرەنتسيياسى ٶتٸپ, وندا مەديتسينا - ساناتىنىڭ العاشقى جەردەمنٸڭ ۇلتتىق جٷيەسٸن ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇستانىمدارى العاش رەت تۇجىرىمدالعان الماتى دەكلاراتسيياسى قابىلداندى. ونىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن 60-قا جۋىق دوكتورلىق جەنە 170-تەن استام كانديداتتتىق ديسسەرتاتسييالار قورعالدى. «قازان رەۆوليۋتسيياسى», «حالىقتار دوستىعى», «پاراسات» وردەندەرٸمەن ماراپاتتالعان.
ددۇ-نىڭ ل.بەرنارد اتىنداعى سىيلىعىن (2005) جەنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاعام تۋرالى عىلىمنىڭ ٸرگەلٸ دە قولدانبالى اسپەكتٸلەرٸن دايىنداۋ» ەڭبەكتەر توپتاماسى ٷشٸن قازاقستان مەملەكەتتٸك سىيلىعىننىڭ يەگەرٸ جەنە «عىلىم» نوميناتسيياسىنداعى «پلاتينا تارلانى» تەۋەلسٸز سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ.
ايتا كەتەيٸك, ەلٸمٸزدە كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا بيىل بٸرنەشە رەت سۇحبات بەرگەن ەدٸ. وسى ورايدا تٶرەگەلدٸ شارمانوۆ قىمىزدىڭ تٶرت ەرەكشەلٸگٸن ايتتى.
«اتام قازاقتىڭ «جىلقى ەتٸ – تٶسەگٸڭە جاتقانشا, سيىر ەتٸ – بوزارىپ تاڭ اتقانشا, قويدىڭ ەتٸ – كەلەسٸ كٷن باتقانشا» دەگەن قاناتتى سٶز بار. مٸنە, ەر ەتتٸڭ ەرەكشەلٸگٸن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى», - دەيدٸ ول.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ناۋقاس ادامنىڭ اسقا تەبەتٸ بولماۋى مٷمكٸن.
«ونداي جاعدايدا, قۇرت قوسىلعان سورپانى ٶزٸن-ٶزٸ قيناسا دا, ٸشۋگە تۋرا كەلەدٸ. اعزانىڭ قورعانىس قابٸلەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بارىنشا قۇنارلى تاعام تۇتىنۋ قاجەت. ول – جىلقى ەتٸ, ول – قوي ەتٸ, ول – بالىق ەتٸ, ول – كٶكٶنٸس. قىمىز بەن قۇرت قوسىلعان سورپانى قايتالاپ ايتامىن. ەسٸرەسە, قىمىز – س دەرۋمەنٸنە ٶتە باي سۋسىن. ال, جىلقى ەتٸنٸڭ قۇنارى – بەكٸرە بالىقتىڭ ەتٸمەن دەڭگەيلەس. دەمٸ ودان دا اسىپ تٷسەدٸ. قويدىڭ ەتٸ قورعاسىن ەكەن دەپ, ودان دا قول ٷزۋگە بولمايدى. مەيلٸنشە, سۇيىق تاعامدى كٶبٸرەك ٸشۋ كەرەك», - دەيدٸ عالىم.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قىمىزدى ىسىتىپ ٸشۋ - دۇرىس ەمەس.
سونىمەن قاتار قازاق تاعامتانۋ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا ادام دەنساۋلىعىنا قانداي تاعامدار پايدالى ەكەنٸن باياندادى.
«سەنٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸڭنٸڭ ساپاسى – ٸشكەن اسىڭمەن ٶلشەنەدٸ. بٸز ەدەتتە بالالاردىڭ اماندىعىن, توقتىعىن بٸرٸنشٸ ورىنعا قويامىز. ال قازٸرگٸ جاعدايدا ٷيدەگٸ كەرٸلەردٸڭ قامىن بٸرٸنشٸ ويلاۋ كەرەك. سەبەبٸ بالالاردىڭ بويىندا اۋرۋعا تٶتەپ بەرەر يممۋنيتەت جوعارى. ال ٷلكەن كٸسٸلەردٸ بۇل ٸندەتتەن ساقتاۋ كەرەك. مورالدىق تۇرعىدا العاندا دا ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ اماندىعىن بٸرٸنشٸ ويلاۋ كەرەك», - دەدٸ ول.
عالىم قازٸرگٸ جاعدايدا دەرٸ-دەرمەك قىمباتقا نەمەسە زاڭسىز ساتىپ پايداعا كەنەلگٸسٸ كەلٸپ جٷرگەندەردٸ جازالاۋعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرگەن بولاتىن.
«مورالدىق تۇرعىدان العاندا بۇل ادام جيٸركەنەتٸن جاعداي. مۇنداي قىلىق بٸزدٸڭ حالىققا مٷلدە جات كٶرٸنٸس بولاتىن. وسىنداي جاعدايدى جاساپ وتىرعان ادامداردا جٷرەك جوق. ميداعى بٸلٸمدٸ جٷرەككە تٷسٸر دەيدٸ. بۇل – قالتاسىن ويلاعان قاتٸگەز ادامدار. مۇنداي وقيعالاردى جويىپ, الاستاتۋ كەرەك. بۇل ادامداردى اياۋعا بولمايدى. ادامزات قىرىلىپ جاتسا, دەرٸلەردٸ تىعىپ, قىمباتقا ساتۋعا تىرىسساڭ – ادامدىعىڭ قايدا قالدى?» - دەيدٸ تٶرەگەلدٸ شارمانوۆ «Antikor Live» جوباسىندا بەرگەن سۇحباتىندا.
