Foto: kz.kursiv.media
Veb-saitqa kirýshiler men tutynýshylarǵa qamqorlyq jasaýdyń mańyzdy aspektileriniń biri – kiberqaýipsizdik. Óitkeni osy arqyly tsifrlyq júielerdi, jelilerdi jáne derekterdi ruqsatsyz kirýden, urlyqtan jáne alaiaqtyqtan qorǵai alamyz. Osy oraida Ult.kz portaly veb-saitty shabýyldaýshylardan qorǵaýdyń joldaryn izdep kórdi.
Kiberqaýipsizdik degenimiz ne?
Kiberqaýipsizdik – kompiýterlik júielerde saqtalatyn jáne óńdeletin aqparattyń qupiialyǵyn, tutastyǵyn jáne qoljetimdiligin qamtamasyz etetin sharalar men tehnologiialar kesheni. Kiberqaýipsizdiktiń mańyzdy quramdastary: ruqsatsyz enýdi boldyrmaý, júiedegi yqtimal qaýipter men osal tustaryn anyqtaý jáne aldyn alý sharalaryn qabyldaý.
Kiberqaýipsizdik sharalaryn qabyldaý tsifrlyq marketing úshin mańyzdy. Elektrondyq poshta mekenjailary, aty-jóni, telefon nómirleri, satyp alý tarihy jáne tólem týraly aqparat alaiaqtar úshin óte qajet aqparat. Veb-sait qaýipsizdigindegi olqylyqtar derekterdiń tarap ketýine, brend bedeliniń nasharlaýyna jáne quqyqtyq máselelerge ákeledi.
Eger kompaniia kibershabýyldyń qurbany bolsa, tutynýshylar onyń qaýipsizdigi men quzyretine kúmán keltiredi. Osylaisha, júiede tiisti qaýipsizdik amaldary qarastyrylmaǵany anyqtalsa, brend bedeli týraly ujymdyq pikir nasharlaýy múmkin.
Kibershabýyldar trafiktiń tómendeýine jáne SEO reitinginiń nasharlaýyna ákeledi. Serverge nemese ziiandy baǵdarlamalyq quralǵa shabýyldarǵa bailanysty saittyń jumysyndaǵy aqaýlar trafikke aitarlyqtai áser etedi. Ziiandy áreketten beihabar paidalanýshylar ýaqytsha qorǵalmaǵan júielerge óz derekterin bilmei engizip, qarjylyq jáne jeke aqparattaryn táýekelge ushyratýy múmkin.
Sonymen, 2024 jyly kiberalaiaqtyqtan ózińizdi qalai qorǵaýǵa bolady?
Halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryna sáikestik
2018 jyldyń 25 mamyrynda derekterdi qorǵaýdyń jalpy erejesi GDPR kúshine engen. Ol paidalanýshylardyń jeke derekterin qaýipsiz óńdeýdi, iaǵni tiisti tehnikalyq jáne uiymdastyrý sharalaryn qoldanýdy talap etedi. Osylaisha, tásil táýekelderdi basqarýdy, paidalanýshylardyń jeke derekterin kibershabýyldardan qorǵaýdy, qaýipterdi ýaqtyly anyqtaýdy jáne olardyń áserin azaitýdy qamtidy.
Atap aitqanda, Tólem kartasy indýstriiasynyń derekter qaýipsizdigi standartyn (PCI DSS) engizý mańyzdy. PCI sertifikaty talaptar jiyntyǵyna bailanysty tólem derekteriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi: jeliaralyq qalqandardy ornatý, derekterdi berýdi shifrlaý, antivirýstyq baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi paidalaný. Sonymen qatar, kompaniialar karta ustaýshy derekterine qol jetkizýdi shektep, jeli resýrstaryna qol jetkizýdi baqylaýy kerek.
Eger kompaniia kibershabýylǵa ushyrasa, ol oqiǵa týraly retteýshige habarlaý úshin 72 saǵaty bar.
Qaýipsiz veb-sait protokolynyń bolýy
HTTPS protokoly paidalanýshy qurylǵysy men veb-sait arasynda jiberiletin derekterdiń tutastyǵy men qupiialylyǵyn qamtamasyz etedi. Ol arqyly tasymaldanatyn derekter úsh túrli deńgeide qorǵalady:
– Qaýipsiz shifrlaý: shabýyldaýshylar olardy oqýyna jol bermeý úshin derekterdi jiberý oqylmaityn tańbalarmen shifrlanady.
– Derekter tutastyǵy: qurylǵydan veb-saitqa tasymaldaý kezinde derekterdiń ózgerýin nemese búlinýin boldyrmaidy.
– Aýtentifikatsiia: hakerlik shabýyldardyń aldyn alady jáne paidalanýshy senimin arttyrady.
Sondyqtan 2024 jyly nesie kartasynyń nómirleri, tirkelgige kirý aqparaty jáne t.b. siiaqty qupiia aqparatty qaýipsiz tasymaldaýǵa múmkindik beretin SSL sertifikatynyń bolýy mańyzdy. SSL sertifikattaryn veb-sait iesiniń jeke basyn jáne kompaniianyń zańdylyǵyn rastaityn sertifikattaý organdary (CA) beredi. Sondai-aq sertifikatty domendik ataýlardy tirkeýshiden nemese veb-sait hosting provaiderinen satyp alýǵa bolady. Árine, sizge azdap kúsh salýǵa týra keledi, biraq bul sizdiń tutynýshylaryńyzdyń senimi men qaýipsizdigine turarlyq.
Eki faktorly aýtentifikatsiia
Bul tendentsiia sóz júzinde ǵana mańyzdy emes. Mysaly, 2022 jyldyń basynda eki satyly aýtentifikatsiia barlyq Google eseptik jazbalary úshin mindetti boldy.
Tirkelgige nemese qoldanbaǵa kirý protsesinde paidalanýshy eshqandai qosymsha árekettersiz tirkelgige qol jetkize alady. Eki faktorly aýtentifikatsiia sizdiń jeke basyńyzdy rastaýdyń ekinshi qadamyn qamtamasyz etedi: mysaly, Telegram-da bul aldyn ala jasalýy jáne ornatylýy múmkin qupiia sóz. Google birneshe rastaý optsiiasyn usynady: basqa qurylǵy arqyly, segiz tańbaly saqtyq kóshirme kodyn engizý nemese uialy telefon nómirińizge rastaý kodyn engizý.
Qajettilikterińizge bailanysty bir nemese birneshe eki faktorly aýtentifikatsiia optsiialaryn tańdaýǵa bolady.
Eń kóp taralǵan ádister:
Elektrondyq poshta arqyly eki faktorly aýtentifikatsiiadan ótý eń ámbebap ádis bolyp tabylady, óitkeni kóptegen adamdar oǵan kúndelikti qol jetkizedi. Bul qalai jumys isteidi: paidalanýshy qajetti kirý aqparatyn engizgennen keiin olar elektrondyq hat alady. Hattaǵy kod nemese silteme tirkelgińizge jyldam, qaýipsiz jáne senimdi túrde qol jetkizýge múmkindik beredi.
SMS arqyly eki faktorly aýtentifikatsiia protsesi. Kodty mátindik habarlama arqyly jiberý – tirkelgige kirýdi suraityn adamnyń avtorizatsiialanǵan paidalanýshy ekenine kóz jetkizýdiń tamasha tásili. Shabýylshylardyń mobildi qurylǵyǵa qol jetkizýi ekitalai ekenine kelisińiz.
Qupiia sózdiń aýtentifikatsiia baǵdarlamalary SMS eki faktorly aýtentifikatsiiaǵa uqsas jumys isteidi.
Degenmen, bul jaǵdaida bir rettik kod paidalanýshynyń smartfonynda jergilikti túrde jasalady.
Qaýipsiz jáne senimdi hosting qyzmeti
Eger veb-saitqa qaýipsiz hosting qyzmeti qyzmet kórsetse, ol resýrsty hakerler men ziiandy baǵdarlama shabýyldarynan qorǵap qana qoimaidy, sonymen qatar veb-saittyń jumysy árqashan baqylaýda ekenin bildiredi.
Hosting qyzmetin tańdaǵanda, veb-saittyń túrin jáne onyń maqsatyn eskerý mańyzdy. Sonymen, jeke blogta elektrondyq kommertsiia saitynan basqa resýrs talaptary bolady. Kútiletin trafik kólemin eskerý qajet: eger josparlanǵan kórsetkishter joǵary bolsa, onda hosting provaideri osy talaptardy qanaǵattandyra alatynyna kóz jetkizý kerek.
CSP paidalaný
Veb-sait ieleri saq bolý kerek taǵy bir jalpy qaýip – saittar arasyndaǵy stsenariiler (XSS) shabýyldary. Hakerler paidalanýshynyń qurylǵysyn juqtyrýy múmkin veb-resýrs betterine ziiandy kod qosýdyń jolyn tabady.
Dál 2024 jyly mazmundy qaýipsizdik saiasaty (CSP) týraly qamqorlyq jasalsa – bul saitty XSS shabýyldarynan qorǵaýǵa kómektesetin qural.
Ol qalai jumys isteidi: CSP braýzer qandai domenderdi ziiandy kózder retinde qarastyrýy keregin kórsetýge múmkindik beredi. Osylaisha, paidalanýshy osy siltemeniń artynda siz jaýapty emes ziiandy baǵdarlama jatqanyn biledi.
Tranzaktsiia shekteýleri
Sońǵy kezde tólem kartasyn tekserý ádisi arqyly shabýlydar jasalyp jatqany jii aityla bastady. Naqty aitqanda, shabýyldaýshylar álsiz qaýipsizdik júiesi bar internet-dúkenge kirip, «arbaǵa» qymbat emes zatty qosyp, qarajatty esepten shyǵarý úshin qolaily kombinatsiiany tapqansha ártúrli CVV kodtaryn aýystyrady. Atap aitqanda, bul úshin áreket sany bir minýt ishinde myńdaǵan adamǵa jetýi múmkin arnaiy bottar qoldanylady.
Osyndai alaiaq bottardyń spam áreketterin boldyrmaý úshin saittaǵy tranzaktsiialar sanyna shekteý qoiýǵa bolady:
Tutynýshy jaramdy CVV engizý áreketiniń sanyn shekteý kerek. Sátsizdikter sany kóp bolsa, paidalanýshynyń IP mekenjaiy júie arqyly buǵattalǵan. Bir IP mekenjaiynan saǵatyna, kúnine, aptasyna jáne t.b. kelýi múmkin tranzaktsiialar sanyna shekteý qoiǵan jón.
JI jáne mashinalyq oqytý tehnologiialarynyń rólin kúsheitý
Árine, sońǵy JI tehnologiialary kiberqaýipsizdik salasyn da ainalyp ótken joq. 2024 jyly JI-niń keńeitilgen derekterdi taldaý múmkindikteri kiberqaýipterdi anyqtaý jáne boljaý úshin kóbirek qoldanylatyn bolady. Sonymen qatar, JI kiber intsidentterge tezirek jáne dálirek jaýap berýge múmkindik beretin naqty ýaqyt rejiminde qaýipti taldaýdy qamtamasyz etedi. Atap aitqanda, mashinalyq oqytý tehnologiialary kiberqaýipsizdik hattamalaryn avtonomdy túrde jańartý jáne kiberqaýipterdi beitaraptandyrý úshin paidalanylýy múmkin.
JI kibershabýyldardyń úlgileri men úrdisterin anyqtaý úshin úlken kólemdegi derekterdi jinaidy jáne taldaidy, qaýipsizdik sharalaryn kúsheitý úshin qundy aqparat beredi.
Mobildi qaýipsizdikke kóbirek kóńil bólý
Mobildi qurylǵylar jeke ómirdiń de, kásibi ómirdiń de ajyramas bóligine ainaldy, sondyqtan biyl mobildi qaýipsizdikke de nazar artady. Bizdiń ómirimizdiń barlyǵy derlik mobildi qurylǵylarda saqtalady. Sondyqtan bul jaqty da kiberalaiaqtardan qorǵaýymyz kerek.
Mobildi qaýipsizdikti qalai jaqsartýǵa bolady:
– Qurylǵylar arasynda tasymaldanatyn derekter ruqsatsyz alynýdan nemese qol jetkizýden qorǵalǵan bolýyn qamtamasyz etý úshin shifrlaý protokoldary bar.
– Kóp faktorly aýtentifikatsiia jáne seanstardy tirkeý múmkindigi. Bul paidalanýshy seansy kezinde oryn alýy múmkin kez kelgen kúdikti áreketti baqylaýǵa kómektesedi.
– Qaýipsizdik paidalanýshy tájiribesine áser etpeýi kerek. Sonymen, veb-saitqa nemese tirkelgige kirý jyldam, anyq jáne qajetsiz qadamdardy oryndaýdy qajet etpeitin bolýy kerek.
