فوتو: kz.kursiv.media
ۆەب-سايتقا كٸرۋشٸلەر مەن تۇتىنۋشىلارعا قامقورلىق جاساۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك. ٶيتكەنٸ وسى ارقىلى تسيفرلىق جٷيەلەردٸ, جەلٸلەردٸ جەنە دەرەكتەردٸ رۇقساتسىز كٸرۋدەن, ۇرلىقتان جەنە الاياقتىقتان قورعاي الامىز. وسى ورايدا Ult.kz پورتالى ۆەب-سايتتى شابۋىلداۋشىلاردان قورعاۋدىڭ جولدارىن ٸزدەپ كٶردٸ.
كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك دەگەنٸمٸز نە?
كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك – كومپيۋتەرلٸك جٷيەلەردە ساقتالاتىن جەنە ٶڭدەلەتٸن اقپاراتتىڭ قۇپييالىعىن, تۇتاستىعىن جەنە قولجەتٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن شارالار مەن تەحنولوگييالار كەشەنٸ. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ماڭىزدى قۇرامداستارى: رۇقساتسىز ەنۋدٸ بولدىرماۋ, جٷيەدەگٸ ىقتيمال قاۋٸپتەر مەن وسال تۇستارىن انىقتاۋ جەنە الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ.
كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن قابىلداۋ تسيفرلىق ماركەتينگ ٷشٸن ماڭىزدى. ەلەكتروندىق پوشتا مەكەنجايلارى, اتى-جٶنٸ, تەلەفون نٶمٸرلەرٸ, ساتىپ الۋ تاريحى جەنە تٶلەم تۋرالى اقپارات الاياقتار ٷشٸن ٶتە قاجەت اقپارات. ۆەب-سايت قاۋٸپسٸزدٸگٸندەگٸ ولقىلىقتار دەرەكتەردٸڭ تاراپ كەتۋٸنە, برەند بەدەلٸنٸڭ ناشارلاۋىنا جەنە قۇقىقتىق مەسەلەلەرگە ەكەلەدٸ.
ەگەر كومپانييا كيبەرشابۋىلدىڭ قۇربانى بولسا, تۇتىنۋشىلار ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قۇزىرەتٸنە كٷمەن كەلتٸرەدٸ. وسىلايشا, جٷيەدە تيٸستٸ قاۋٸپسٸزدٸك امالدارى قاراستىرىلماعانى انىقتالسا, برەند بەدەلٸ تۋرالى ۇجىمدىق پٸكٸر ناشارلاۋى مٷمكٸن.
كيبەرشابۋىلدار ترافيكتٸڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە SEO رەيتينگٸنٸڭ ناشارلاۋىنا ەكەلەدٸ. سەرۆەرگە نەمەسە زيياندى باعدارلامالىق قۇرالعا شابۋىلدارعا بايلانىستى سايتتىڭ جۇمىسىنداعى اقاۋلار ترافيككە ايتارلىقتاي ەسەر ەتەدٸ. زيياندى ەرەكەتتەن بەيحابار پايدالانۋشىلار ۋاقىتشا قورعالماعان جٷيەلەرگە ٶز دەرەكتەرٸن بٸلمەي ەنگٸزٸپ, قارجىلىق جەنە جەكە اقپاراتتارىن تەۋەكەلگە ۇشىراتۋى مٷمكٸن.
سونىمەن, 2024 جىلى كيبەرالاياقتىقتان ٶزٸڭٸزدٸ قالاي قورعاۋعا بولادى?
حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك ستاندارتتارىنا سەيكەستٸك
2018 جىلدىڭ 25 مامىرىندا دەرەكتەردٸ قورعاۋدىڭ جالپى ەرەجەسٸ GDPR كٷشٸنە ەنگەن. ول پايدالانۋشىلاردىڭ جەكە دەرەكتەرٸن قاۋٸپسٸز ٶڭدەۋدٸ, ياعني تيٸستٸ تەحنيكالىق جەنە ۇيىمداستىرۋ شارالارىن قولدانۋدى تالاپ ەتەدٸ. وسىلايشا, تەسٸل تەۋەكەلدەردٸ باسقارۋدى, پايدالانۋشىلاردىڭ جەكە دەرەكتەرٸن كيبەرشابۋىلداردان قورعاۋدى, قاۋٸپتەردٸ ۋاقتىلى انىقتاۋدى جەنە ولاردىڭ ەسەرٸن ازايتۋدى قامتيدى.
اتاپ ايتقاندا, تٶلەم كارتاسى يندۋستريياسىنىڭ دەرەكتەر قاۋٸپسٸزدٸگٸ ستاندارتىن (PCI DSS) ەنگٸزۋ ماڭىزدى. PCI سەرتيفيكاتى تالاپتار جيىنتىعىنا بايلانىستى تٶلەم دەرەكتەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ: جەلٸارالىق قالقانداردى ورناتۋ, دەرەكتەردٸ بەرۋدٸ شيفرلاۋ, انتيۆيرۋستىق باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدٸ پايدالانۋ. سونىمەن قاتار, كومپانييالار كارتا ۇستاۋشى دەرەكتەرٸنە قول جەتكٸزۋدٸ شەكتەپ, جەلٸ رەسۋرستارىنا قول جەتكٸزۋدٸ باقىلاۋى كەرەك.
ەگەر كومپانييا كيبەرشابۋىلعا ۇشىراسا, ول وقيعا تۋرالى رەتتەۋشٸگە حابارلاۋ ٷشٸن 72 ساعاتى بار.
قاۋٸپسٸز ۆەب-سايت پروتوكولىنىڭ بولۋى
HTTPS پروتوكولى پايدالانۋشى قۇرىلعىسى مەن ۆەب-سايت اراسىندا جٸبەرٸلەتٸن دەرەكتەردٸڭ تۇتاستىعى مەن قۇپييالىلىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. ول ارقىلى تاسىمالداناتىن دەرەكتەر ٷش تٷرلٸ دەڭگەيدە قورعالادى:
– قاۋٸپسٸز شيفرلاۋ: شابۋىلداۋشىلار ولاردى وقۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن دەرەكتەردٸ جٸبەرۋ وقىلمايتىن تاڭبالارمەن شيفرلانادى.
– دەرەكتەر تۇتاستىعى: قۇرىلعىدان ۆەب-سايتقا تاسىمالداۋ كەزٸندە دەرەكتەردٸڭ ٶزگەرۋٸن نەمەسە بٷلٸنۋٸن بولدىرمايدى.
– اۋتەنتيفيكاتسييا: حاكەرلٸك شابۋىلداردىڭ الدىن الادى جەنە پايدالانۋشى سەنٸمٸن ارتتىرادى.
سوندىقتان 2024 جىلى نەسيە كارتاسىنىڭ نٶمٸرلەرٸ, تٸركەلگٸگە كٸرۋ اقپاراتى جەنە ت.ب. سيياقتى قۇپييا اقپاراتتى قاۋٸپسٸز تاسىمالداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن SSL سەرتيفيكاتىنىڭ بولۋى ماڭىزدى. SSL سەرتيفيكاتتارىن ۆەب-سايت يەسٸنٸڭ جەكە باسىن جەنە كومپانييانىڭ زاڭدىلىعىن راستايتىن سەرتيفيكاتتاۋ ورگاندارى (CA) بەرەدٸ. سونداي-اق سەرتيفيكاتتى دومەندٸك اتاۋلاردى تٸركەۋشٸدەن نەمەسە ۆەب-سايت حوستينگ پروۆايدەرٸنەن ساتىپ الۋعا بولادى. ەرينە, سٸزگە ازداپ كٷش سالۋعا تۋرا كەلەدٸ, بٸراق بۇل سٸزدٸڭ تۇتىنۋشىلارىڭىزدىڭ سەنٸمٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تۇرارلىق.
ەكٸ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسييا
بۇل تەندەنتسييا سٶز جٷزٸندە عانا ماڭىزدى ەمەس. مىسالى, 2022 جىلدىڭ باسىندا ەكٸ ساتىلى اۋتەنتيفيكاتسييا بارلىق Google ەسەپتٸك جازبالارى ٷشٸن مٸندەتتٸ بولدى.
تٸركەلگٸگە نەمەسە قولدانباعا كٸرۋ پروتسەسٸندە پايدالانۋشى ەشقانداي قوسىمشا ەرەكەتتەرسٸز تٸركەلگٸگە قول جەتكٸزە الادى. ەكٸ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسييا سٸزدٸڭ جەكە باسىڭىزدى راستاۋدىڭ ەكٸنشٸ قادامىن قامتاماسىز ەتەدٸ: مىسالى, Telegram-دا بۇل الدىن الا جاسالۋى جەنە ورناتىلۋى مٷمكٸن قۇپييا سٶز. Google بٸرنەشە راستاۋ وپتسيياسىن ۇسىنادى: باسقا قۇرىلعى ارقىلى, سەگٸز تاڭبالى ساقتىق كٶشٸرمە كودىن ەنگٸزۋ نەمەسە ۇيالى تەلەفون نٶمٸرٸڭٸزگە راستاۋ كودىن ەنگٸزۋ.
قاجەتتٸلٸكتەرٸڭٸزگە بايلانىستى بٸر نەمەسە بٸرنەشە ەكٸ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسييا وپتسييالارىن تاڭداۋعا بولادى.
ەڭ كٶپ تارالعان ەدٸستەر:
ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى ەكٸ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسييادان ٶتۋ ەڭ ەمبەباپ ەدٸس بولىپ تابىلادى, ٶيتكەنٸ كٶپتەگەن ادامدار وعان كٷندەلٸكتٸ قول جەتكٸزەدٸ. بۇل قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ: پايدالانۋشى قاجەتتٸ كٸرۋ اقپاراتىن ەنگٸزگەننەن كەيٸن ولار ەلەكتروندىق حات الادى. حاتتاعى كود نەمەسە سٸلتەمە تٸركەلگٸڭٸزگە جىلدام, قاۋٸپسٸز جەنە سەنٸمدٸ تٷردە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
SMS ارقىلى ەكٸ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسييا پروتسەسٸ. كودتى مەتٸندٸك حابارلاما ارقىلى جٸبەرۋ – تٸركەلگٸگە كٸرۋدٸ سۇرايتىن ادامنىڭ اۆتوريزاتسييالانعان پايدالانۋشى ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزۋدٸڭ تاماشا تەسٸلٸ. شابۋىلشىلاردىڭ موبيلدٸ قۇرىلعىعا قول جەتكٸزۋٸ ەكٸتالاي ەكەنٸنە كەلٸسٸڭٸز.
قۇپييا سٶزدٸڭ اۋتەنتيفيكاتسييا باعدارلامالارى SMS ەكٸ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيياعا ۇقساس جۇمىس ٸستەيدٸ.
دەگەنمەن, بۇل جاعدايدا بٸر رەتتٸك كود پايدالانۋشىنىڭ سمارتفونىندا جەرگٸلٸكتٸ تٷردە جاسالادى.
قاۋٸپسٸز جەنە سەنٸمدٸ حوستينگ قىزمەتٸ
ەگەر ۆەب-سايتقا قاۋٸپسٸز حوستينگ قىزمەتٸ قىزمەت كٶرسەتسە, ول رەسۋرستى حاكەرلەر مەن زيياندى باعدارلاما شابۋىلدارىنان قورعاپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ۆەب-سايتتىڭ جۇمىسى ەرقاشان باقىلاۋدا ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ.
حوستينگ قىزمەتٸن تاڭداعاندا, ۆەب-سايتتىڭ تٷرٸن جەنە ونىڭ ماقساتىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. سونىمەن, جەكە بلوگتا ەلەكتروندىق كوممەرتسييا سايتىنان باسقا رەسۋرس تالاپتارى بولادى. كٷتٸلەتٸن ترافيك كٶلەمٸن ەسكەرۋ قاجەت: ەگەر جوسپارلانعان كٶرسەتكٸشتەر جوعارى بولسا, وندا حوستينگ پروۆايدەرٸ وسى تالاپتاردى قاناعاتتاندىرا الاتىنىنا كٶز جەتكٸزۋ كەرەك.
CSP پايدالانۋ
ۆەب-سايت يەلەرٸ ساق بولۋ كەرەك تاعى بٸر جالپى قاۋٸپ – سايتتار اراسىنداعى ستسەنارييلەر (XSS) شابۋىلدارى. حاكەرلەر پايدالانۋشىنىڭ قۇرىلعىسىن جۇقتىرۋى مٷمكٸن ۆەب-رەسۋرس بەتتەرٸنە زيياندى كود قوسۋدىڭ جولىن تابادى.
دەل 2024 جىلى مازمۇندى قاۋٸپسٸزدٸك ساياساتى (CSP) تۋرالى قامقورلىق جاسالسا – بۇل سايتتى XSS شابۋىلدارىنان قورعاۋعا كٶمەكتەسەتٸن قۇرال.
ول قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ: CSP براۋزەر قانداي دومەندەردٸ زيياندى كٶزدەر رەتٸندە قاراستىرۋى كەرەگٸن كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىلايشا, پايدالانۋشى وسى سٸلتەمەنٸڭ ارتىندا سٸز جاۋاپتى ەمەس زيياندى باعدارلاما جاتقانىن بٸلەدٸ.
ترانزاكتسييا شەكتەۋلەرٸ
سوڭعى كەزدە تٶلەم كارتاسىن تەكسەرۋ ەدٸسٸ ارقىلى شابۋلىدار جاسالىپ جاتقانى جيٸ ايتىلا باستادى. ناقتى ايتقاندا, شابۋىلداۋشىلار ەلسٸز قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸ بار ينتەرنەت-دٷكەنگە كٸرٸپ, «ارباعا» قىمبات ەمەس زاتتى قوسىپ, قاراجاتتى ەسەپتەن شىعارۋ ٷشٸن قولايلى كومبيناتسييانى تاپقانشا ەرتٷرلٸ CVV كودتارىن اۋىستىرادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل ٷشٸن ەرەكەت سانى بٸر مينۋت ٸشٸندە مىڭداعان ادامعا جەتۋٸ مٷمكٸن ارنايى بوتتار قولدانىلادى.
وسىنداي الاياق بوتتاردىڭ سپام ەرەكەتتەرٸن بولدىرماۋ ٷشٸن سايتتاعى ترانزاكتسييالار سانىنا شەكتەۋ قويۋعا بولادى:
تۇتىنۋشى جارامدى CVV ەنگٸزۋ ەرەكەتٸنٸڭ سانىن شەكتەۋ كەرەك. سەتسٸزدٸكتەر سانى كٶپ بولسا, پايدالانۋشىنىڭ IP مەكەنجايى جٷيە ارقىلى بۇعاتتالعان. بٸر IP مەكەنجايىنان ساعاتىنا, كٷنٸنە, اپتاسىنا جەنە ت.ب. كەلۋٸ مٷمكٸن ترانزاكتسييالار سانىنا شەكتەۋ قويعان جٶن.
جي جەنە ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگييالارىنىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ
ەرينە, سوڭعى جي تەحنولوگييالارى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسىن دا اينالىپ ٶتكەن جوق. 2024 جىلى جي-نٸڭ كەڭەيتٸلگەن دەرەكتەردٸ تالداۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ كيبەرقاۋٸپتەردٸ انىقتاۋ جەنە بولجاۋ ٷشٸن كٶبٸرەك قولدانىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, جي كيبەر ينتسيدەنتتەرگە تەزٸرەك جەنە دەلٸرەك جاۋاپ بەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ناقتى ۋاقىت رەجيمٸندە قاۋٸپتٸ تالداۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگييالارى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك حاتتامالارىن اۆتونومدى تٷردە جاڭارتۋ جەنە كيبەرقاۋٸپتەردٸ بەيتاراپتاندىرۋ ٷشٸن پايدالانىلۋى مٷمكٸن.
جي كيبەرشابۋىلداردىڭ ٷلگٸلەرٸ مەن ٷردٸستەرٸن انىقتاۋ ٷشٸن ٷلكەن كٶلەمدەگٸ دەرەكتەردٸ جينايدى جەنە تالدايدى, قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن كٷشەيتۋ ٷشٸن قۇندى اقپارات بەرەدٸ.
موبيلدٸ قاۋٸپسٸزدٸككە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ
موبيلدٸ قۇرىلعىلار جەكە ٶمٸردٸڭ دە, كەسٸبي ٶمٸردٸڭ دە اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى, سوندىقتان بيىل موبيلدٸ قاۋٸپسٸزدٸككە دە نازار ارتادى. بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ بارلىعى دەرلٸك موبيلدٸ قۇرىلعىلاردا ساقتالادى. سوندىقتان بۇل جاقتى دا كيبەرالاياقتاردان قورعاۋىمىز كەرەك.
موبيلدٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قالاي جاقسارتۋعا بولادى:
– قۇرىلعىلار اراسىندا تاسىمالداناتىن دەرەكتەر رۇقساتسىز الىنۋدان نەمەسە قول جەتكٸزۋدەن قورعالعان بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن شيفرلاۋ پروتوكولدارى بار.
– كٶپ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسييا جەنە سەانستاردى تٸركەۋ مٷمكٸندٸگٸ. بۇل پايدالانۋشى سەانسى كەزٸندە ورىن الۋى مٷمكٸن كەز كەلگەن كٷدٸكتٸ ەرەكەتتٸ باقىلاۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
– قاۋٸپسٸزدٸك پايدالانۋشى تەجٸريبەسٸنە ەسەر ەتپەۋٸ كەرەك. سونىمەن, ۆەب-سايتقا نەمەسە تٸركەلگٸگە كٸرۋ جىلدام, انىق جەنە قاجەتسٸز قادامداردى ورىنداۋدى قاجەت ەتپەيتٸن بولۋى كەرەك.
