Tanymal rejisser Aqan Sataev "Tomiris" patshaiym týraly tarihi film túsirýdi qolǵa alǵan bolatyn. Jaqynda filminiń basty rólin somdaityn aktrisa belgili boldy.
Rejisser "Tomiris" patshaiymnyń rólin somdaityn aktrisanyń sýretin jariialaǵannan keiin, áleýmettik jeliler ártúrli pikirge tolyp ketti. Halyqtyń bir bóligi tańdalǵan arýdyń Tumar hanshaiymnyń obrazyn tolyq asha almaitynyn aitsa, endi bir tarap sátti tańdaý bolǵanyn aitady. Osy rette, jelilerde jazylyp jatqan pikirler leginiń bir parasyn oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.
Qazaq qyzdarynyń sulýlyq standarty saqtaldy ma?..
Tarihi filmge keiipker tańdaýdyń qandai qiyn ekenin túsinesizder, ótkende "Baian Sulýdy" sulý emes dep shýladyq. Sebebi, árkim Baian Sulýdy oqyǵanda ia estigende, ony óz qiialyndaǵy sulýdyń obrazymen somdap alǵanbyz. Ásirese, biz sekildi bertingi urpaq. Al qazaqy sulýlyq, ádemilik degenniń standartyn qazir ózimiz sipattap bere almaimyz. Miymyzdaǵy obrazdar midai aralasyp ketken..
Sábet zamanynda bizdiń talǵam cherno-belyi Liýdmila Chýrsinadan bastap "Miminodaǵy" Larisa Ivanovna, "Ironiia sýdbydaǵy" Nadia, "Amfibiia adamdaǵy" Anastasiia Vertinskaia, Shýriktiń qyzy Natalia Varlei, "Gardemariny, vperedtegi" Tatiana Liýtaevaǵa deiin aýysty. Buǵan úndi kinosynan Rekha, Hema Malini, qyl aiaǵy Madýri, Aishvarianyń obrazdary kelip qosyldy. Anaý jaqtan entelep Merilin Monro, Katrin Denev, Sofi Loren, Bridjit Bardo, Elizabet Teilorlar turdy. 90-shy jyldarda tipten álemtapyryq bastaldy. Belýchchi, Marso basyp kirdi sanamyzǵa. Osynyń ara-arasynda ózimizdiń Ótekeshova, Nyǵmatýllinalar syǵalap qaldy. Endi óz sanańyzdaǵy myń san obrazdan bárine unaityn qazaq sulýyn qurap shyǵyńyzshy) Múmkin emes qoi...
Sulýlyq degen tek úlken kóz, oimaq erin emes. Ol - qylyq, júris, kúlki jáne t.b.. Bul jaǵynan da standarttarymyz saqtaldy dei almaimyn. Mysaly, sheshen qyzdarynda "Lela Haar" degen jazylmaǵan standarty bar. Keýdesin tik ustap júrý (statnost) deisiz be, júris (pohodka) deisiz be, bári qamtylǵan. Islam er adamnyń aldynda áieldiń bóksesin ary-beri tastap, bultyńdap júrýine tiym salǵan. Osy tiymnan shyǵar dep oilaimyn, osy "Lela Haar" boiynsha sheshen, ingýsh, balqar, qarashai qyzdarynyń er adamnyń aldynda myqynyn qozǵaltpai, bóksesin laqtyrmai, aiaǵynan ushymen zyr qaǵyp júrýi qalyptasty. Bul Maikl Djeksonnyń "Aijorǵa" biimen qatar sumdyq viýzaldy kórinis. Bul standartty saqtaý sol taý qyzdarynyń sulýlyǵyna pliýs 1 ball qosady.
Bizde osyndai qazaq qyzdarynyń sulýlyq etalony, ádemilik standarttary degen qaldy ma ózi? Sol ǵoi suraq...
Órken Kenjebek
Áielderdi ásire dáripteýge qarsymyn
Aqandy óziminiń inim desem artyq aitqandyq emes, men oqyǵan Qaraǵandy qalasynyń №2 mektep-internatynda ol da oqyǵan. Talantty, talapty azamattardyń biri. Bizdiń kinorejisser azamattardyń tarihqa nemkuraily qaramaityny qýantady. Biraq jaqsy, bilimdi kinostsenarister joq pa, bilmedim, tarihi film qoisa boldy, tarihtan jáne tarihi etnografiiadan shyǵandap ketedi. Kórermen retinde «Kóshpendilerdi» de, «Jaý júrek myń balany» da, keshegi «Qazaq handyǵyn» da qabyldai almaimyn. Tarihqa sáikes kelmeidi, júrekke áser etpeidi! Endi «Tomiriste» sol qatelerdi qaitalaidy-aý dep qypylyqtap otyrǵan?! Qazaq deimiz-aý, biraq óz basym Tomiris ańyzynyń tolyq nusqasyn Iordannyń "Get eli týraly ańyz"(skazaniia o getah) kitabynan oqydym! Get (got, german) eliniń atalary týraly baian 5-shi ǵasyrda, Katalaýyn soǵysynan keiin jazylǵan. Iordan osy alapat soǵysqa qatysqan adamdardy kórgen, sóilesken. Kitap epikalyq tilmen jazylǵan. Jańaǵy aitqan Katalýyn soǵysynda qan sýdai bolyp aqty, sol jerdegi ózen sýy qyp-qyzyl boldy, jaraly jaýyngerler ózen jaǵasyna kelip sý ornyna qan ishti deidi. Ońai ma eki jaqtan 200 myń jaýynger ólgen eken. Iordan ásirese got (get) taipalaryna obal boldy, bir jaǵy Ǵun patshasy Attila jaǵynda, bir jaǵy Rim qolbasshysy Aetsii jaǵynda soǵysyp, birin-biri qyrdy dep jylap otyryp jazǵany baiqalady.
Endi kelip biz Tomiris taqyrybyna barǵan ýaqytta osy máselelerdi eskerýimiz kerek qoi. «Troia» men «Spartak» siiaqty bolmasa da soǵan jete qabyl film jasaýymyz kerek. Shyn maǵynasynda bul film arqyly Eýropa kórermenine shyǵýǵa bolar edi. Árine, massagetter túgel batysqa kóshken joq, óz aralarymyzda da qaldy, endeshe bul taqyrypty qazaq tarihymen, etnografiiasymen bailanystyryp jibersek nur ústine nur. «Troiany» jasaǵan ýaqytta qazaqtyń kiiz úiine deiin kórsetken joq pa ? Biz de kórseteiik, qazaqtyń ádemi kiim úlgilerin nege kórsetpeske ?! Qazirgi daiyndyq variantyndaǵy Tomiris kiimi maǵan túrpidei! Tek qana arheologiialyq qazbalardan tabylǵan dúnielerge súiengen nashar mamandardyń jasaǵan rekonstrýktsiiasy unamaidy!
Taǵy bir mańyzdy másele, bizdiń rejisserler odaǵai oqiǵalardy, aiqailaǵan tulǵalarldy jaqsy kóredi. Olardyń tasasynda buhara halyqtyń beibit tirshiligi bar, otbasy úshin tańnyń atysy, kúnniń batysy dem almai shyryldaǵan ana, otbasym- otanym dep terin, qanyn tókken áke bar. Shyn máninde soǵystar, jaýgershilik adamzat balasynyń beibit ómirin anda-sanda tas talqan etetin sirek qubylystar, olarǵa tym kóp aktsent jasaýǵa bolmaidy. Eger biz Tomiristi kózi qyzarǵan jaýynger, batyr qatyn retinde sýrettesek, ondai filmder men ádebiet bizdiń qoǵamda onsyz da órship ketken áiel erkindigin kúsheitip jiberetinin eskerý kerek. Al bul degen qoǵam úshin de, memleket úshin de katostrofa. Biz mektep jasyndaǵy qyz balalarymyzdy qalai tárbielep jatyrmyz? Kim durys zertteý júrgizdi? Kinodan kóretinderi erkekbasty qatyndar, mektepte kóretini jalǵyzbasty qatyndar! Men áiel halqyna qarsy emespin, biraq olardy jappai batyr, joryqtas, jarty maltany biýirge jeitin joldas, erkekpen jekpe-jekke shyǵyp júrgen kúsh iesi retinde tym dáripteýge qarsymyn.
Aqan Sataevtyń "Tomiris" tarihi filmin túsirýge daiyndyqty bastady degende aldymen oiǵa kelgen osy máseleler edi. Oqyrman durys qabyldaidy dep senemin!
Jambyl Artyqbaev
Stsenariidi orys tildilerdiń qolyna tapsyrý - qaýipti
Al stsenariidi orys tildilerdiń qolyna tapsyrý - qaýipti. Olardyń mádenieti bólek. Bólek mádenietpen qazaq qundylyǵyn qulpyrtyp shyǵarý múmkin emes. Osy jaǵyn da oilaý kerek. Kórkemdik keńes (bolǵanyn qalar edim, áitpese, Baian sekildi kez kelgen memleket qarjysyn sýdai shashyp, talan-tarajǵa salmaq) aldymen tańdalǵan taqyrypty, rejisser men stsenaristi, akterlerdi tańdaýdy óz quzyryna alǵanda ǵana biz aitqan maqsattyń údesinen shyǵar ma edik. Áitpese, sol ortaqol dúnielerdi túsirgenimiz túsirgen. Qarańyzshy, myna kórshimiz qyrǵyz da, ózbek te ulttyq kino, ulttyq qundylyq, ult tárbiesi negizinde túsirip júr kinolaryn. Túbi burynǵy altyn ǵasyryna jetetinine senim mol. Al bizshe, sol baiaǵy oryspen dostyq (qoldan jasalǵan), "jasampazdyq" sekildi ýra filmder kóbeiýde. Bizdi kóteretin de, sylq etkizip tastai salatyn da sol tarihi filmder. Shyńǵys handy, Ál Farabidi, t.t. biz ózimiz túsirýge tiispiz. Bizdi syrtqa solar tanytady.
Dúráli Dúisebai
Evrotsenristik saiasattyń sanamyzǵa seýip ketken sandyraǵy...
«Baiaǵy qazaqtar kók kózdi, cap-sary bolǵan» deitin kúlkili kontseptsiiany tyńdap óskennen keiin solai istegen shyǵar, bilmeimin. Ol kontseptsiia da mońǵoltektesterdiń bárin kembaǵal halyqtai kórgen evrotsenristik saiasattyń sanamyzǵa seýip ketken sandyraǵy ǵoi. Osynyń kesirinen óz túrinen ózi jerigen, evropalyqtarǵa uqsaǵysy kelip turatyn dúmshe, dúbára qazaqtar paida boldy. «Tomiristiń» aty da týra sondai dúdámal at. Óitkeni onyń shyn aty Tamiris emes! Tamiristiń atyn bizge eń alǵash estirtken – «tarihtyń atasy» atanǵan grek tarihshysy Gerodot bolatyn. «Is» degen grek tiliniń jalǵaýy. Eger osy «is» degen tirkemesin alyp tastasań, «Tamir», «Temir» degen ózimizge tanys sóz shyǵa keledi. Aqan Sataev jaqsy maman shyǵar. Biraq onyń Sávet odaǵynan beri kele jatqan eski súrleýmen júrip otyryp túsirgen bul filminde alyp bara jatqan eshqandai jańalyq joq!
Jolymbet Mákish
***
Tomiris - eriniń aldyna túsip, kókdolylyqpen shaiqasqa shyqqan joq. Ol el bilegen ámirshiniń jesiri retinde elin qorǵaý úshin amalsyz atqa mindi. Kirdiń basyn kesse - eli úshin, qala berdi jastyq albyrttyǵymen jaýyna aldyryp, qapy ketken jalǵyz uly úshin ashyndy. Bul jerde genderlik saiasatty qystyryp qajeti joq. Er-azamattarynyń kegin qýǵan qaisar patshaiymdy úlgi etý ideiasynan eshkim úrke qoimas.
Janat Áskerbekqyzy
Toptastyrǵan: Ult portaly
.jpg)