توميريس - سۇلۋلىق ەتالونى ما, ەلدە جاۋىنگەر ەيەل بەينەسٸ مە?

تانىمال رەجيسسەر اقان ساتاەۆ "توميريس" پاتشايىم تۋرالى تاريحي فيلم تٷسٸرۋدٸ قولعا العان بولاتىن. جاقىندا فيلمٸنٸڭ باستى رٶلٸن سومدايتىن اكتريسا بەلگٸلٸ بولدى. 

رەجيسسەر "توميريس" پاتشايىمنىڭ رٶلٸن سومدايتىن اكتريسانىڭ سۋرەتٸن جارييالاعاننان كەيٸن, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ەرتٷرلٸ پٸكٸرگە تولىپ كەتتٸ. حالىقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ تاڭدالعان ارۋدىڭ تۇمار حانشايىمنىڭ وبرازىن تولىق اشا المايتىنىن ايتسا, ەندٸ بٸر تاراپ سەتتٸ تاڭداۋ بولعانىن ايتادى. وسى رەتتە, جەلٸلەردە جازىلىپ جاتقان پٸكٸرلەر لەگٸنٸڭ بٸر پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك.

قازاق قىزدارىنىڭ سۇلۋلىق ستاندارتى ساقتالدى ما?..

تاريحي فيلمگە كەيٸپكەر تاڭداۋدىڭ قانداي قيىن ەكەنٸن تٷسٸنەسٸزدەر, ٶتكەندە "بايان سۇلۋدى" سۇلۋ ەمەس دەپ شۋلادىق. سەبەبٸ, ەركٸم بايان سۇلۋدى وقىعاندا يا ەستٸگەندە, ونى ٶز قييالىنداعى سۇلۋدىڭ وبرازىمەن سومداپ العانبىز. ەسٸرەسە, بٸز سەكٸلدٸ بەرتٸنگٸ ۇرپاق. ال قازاقى سۇلۋلىق, ەدەمٸلٸك دەگەننٸڭ ستاندارتىن قازٸر ٶزٸمٸز سيپاتتاپ بەرە المايمىز. ميىمىزداعى وبرازدار ميداي ارالاسىپ كەتكەن..

ٶركەن كەنجەبەك

ەيەلدەردٸ ەسٸرە دەرٸپتەۋگە قارسىمىن

اقاندى ٶزٸمٸنٸڭ ٸنٸم دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس, مەن وقىعان قاراعاندى قالاسىنىڭ №2 مەكتەپ-ينتەرناتىندا ول دا وقىعان. تالانتتى, تالاپتى ازاماتتاردىڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ كينورەجيسسەر ازاماتتاردىڭ تاريحقا نەمكۇرايلى قارامايتىنى قۋانتادى. بٸراق جاقسى, بٸلٸمدٸ كينوستسەناريستەر جوق پا, بٸلمەدٸم, تاريحي فيلم قويسا بولدى, تاريحتان جەنە تاريحي ەتنوگرافييادان شىعانداپ كەتەدٸ. كٶرەرمەن رەتٸندە «كٶشپەندٸلەردٸ» دە, «جاۋ جٷرەك مىڭ بالانى» دا, كەشەگٸ «قازاق حاندىعىن» دا قابىلداي المايمىن. تاريحقا سەيكەس كەلمەيدٸ, جٷرەككە ەسەر ەتپەيدٸ! ەندٸ «توميريستە» سول قاتەلەردٸ قايتالايدى-اۋ دەپ قىپىلىقتاپ وتىرعان?! قازاق دەيمٸز-اۋ, بٸراق ٶز باسىم توميريس اڭىزىنىڭ تولىق نۇسقاسىن يورداننىڭ "گەت ەلٸ تۋرالى اڭىز"(سكازانييا و گەتاح) كٸتابىنان وقىدىم! گەت (گوت, گەرمان) ەلٸنٸڭ اتالارى تۋرالى بايان 5-شٸ عاسىردا, كاتالاۋىن سوعىسىنان كەيٸن جازىلعان. يوردان وسى الاپات سوعىسقا قاتىسقان ادامداردى كٶرگەن, سٶيلەسكەن. كٸتاپ ەپيكالىق تٸلمەن جازىلعان. جاڭاعى ايتقان كاتالۋىن سوعىسىندا قان سۋداي بولىپ اقتى, سول جەردەگٸ ٶزەن سۋى قىپ-قىزىل بولدى, جارالى جاۋىنگەرلەر ٶزەن جاعاسىنا كەلٸپ سۋ ورنىنا قان ٸشتٸ دەيدٸ. وڭاي ما ەكٸ جاقتان 200 مىڭ جاۋىنگەر ٶلگەن ەكەن. يوردان ەسٸرەسە گوت (گەت) تايپالارىنا وبال بولدى, بٸر جاعى عۇن پاتشاسى اتتيلا جاعىندا, بٸر جاعى ريم قولباسشىسى اەتسيي جاعىندا سوعىسىپ, بٸرٸن-بٸرٸ قىردى دەپ جىلاپ وتىرىپ جازعانى بايقالادى. 

ەندٸ كەلٸپ بٸز توميريس تاقىرىبىنا بارعان ۋاقىتتا وسى مەسەلەلەردٸ ەسكەرۋٸمٸز كەرەك قوي. «ترويا» مەن «سپارتاك» سيياقتى بولماسا دا سوعان جەتە قابىل فيلم جاساۋىمىز كەرەك. شىن ماعىناسىندا بۇل فيلم ارقىلى ەۋروپا كٶرەرمەنٸنە شىعۋعا بولار ەدٸ. ەرينە, ماسساگەتتەر تٷگەل باتىسقا كٶشكەن جوق, ٶز ارالارىمىزدا دا قالدى, ەندەشە بۇل تاقىرىپتى قازاق تاريحىمەن, ەتنوگرافيياسىمەن بايلانىستىرىپ جٸبەرسەك نۇر ٷستٸنە نۇر. «ترويانى» جاساعان ۋاقىتتا قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنە دەيٸن كٶرسەتكەن جوق پا ? بٸز دە كٶرسەتەيٸك, قازاقتىڭ ەدەمٸ كيٸم ٷلگٸلەرٸن نەگە كٶرسەتپەسكە ?! قازٸرگٸ دايىندىق ۆاريانتىنداعى توميريس كيٸمٸ ماعان تٷرپٸدەي! تەك قانا ارحەولوگييالىق قازبالاردان تابىلعان دٷنيەلەرگە سٷيەنگەن ناشار مامانداردىڭ جاساعان رەكونسترۋكتسيياسى ۇنامايدى!

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە, بٸزدٸڭ رەجيسسەرلەر وداعاي وقيعالاردى, ايقايلاعان تۇلعالارلدى جاقسى كٶرەدٸ. ولاردىڭ تاساسىندا بۇحارا حالىقتىڭ بەيبٸت تٸرشٸلٸگٸ بار, وتباسى ٷشٸن تاڭنىڭ اتىسى, كٷننٸڭ باتىسى دەم الماي شىرىلداعان انا, وتباسىم- وتانىم دەپ تەرٸن, قانىن تٶككەن ەكە بار. شىن مەنٸندە سوعىستار, جاۋگەرشٸلٸك ادامزات بالاسىنىڭ بەيبٸت ٶمٸرٸن اندا-ساندا تاس تالقان ەتەتٸن سيرەك قۇبىلىستار, ولارعا تىم كٶپ اكتسەنت جاساۋعا بولمايدى. ەگەر بٸز توميريستٸ كٶزٸ قىزارعان جاۋىنگەر, باتىر قاتىن رەتٸندە سۋرەتتەسەك, ونداي فيلمدەر مەن ەدەبيەت بٸزدٸڭ قوعامدا ونسىز دا ٶرشٸپ كەتكەن ەيەل ەركٸندٸگٸن كٷشەيتٸپ جٸبەرەتٸنٸن ەسكەرۋ كەرەك. ال بۇل دەگەن قوعام ٷشٸن دە, مەملەكەت ٷشٸن دە كاتوستروفا. بٸز مەكتەپ جاسىنداعى قىز بالالارىمىزدى قالاي تەربيەلەپ جاتىرمىز? كٸم دۇرىس زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ? كينودان كٶرەتٸندەرٸ ەركەكباستى قاتىندار, مەكتەپتە كٶرەتٸنٸ جالعىزباستى قاتىندار! مەن ەيەل حالقىنا قارسى ەمەسپٸن, بٸراق ولاردى جاپپاي باتىر, جورىقتاس, جارتى مالتانى بيۋٸرگە جەيتٸن جولداس, ەركەكپەن جەكپە-جەككە شىعىپ جٷرگەن كٷش يەسٸ رەتٸندە تىم دەرٸپتەۋگە قارسىمىن.

اقان ساتاەۆتىڭ "توميريس" تاريحي فيلمٸن تٷسٸرۋگە دايىندىقتى باستادى دەگەندە الدىمەن ويعا كەلگەن وسى مەسەلەلەر ەدٸ. وقىرمان دۇرىس قابىلدايدى دەپ سەنەمٸن!

جامبىل ارتىقباەۆ

ستسەنارييدٸ ورىس تٸلدٸلەردٸڭ قولىنا تاپسىرۋ - قاۋٸپتٸ

ال ستسەنارييدٸ ورىس تٸلدٸلەردٸڭ قولىنا تاپسىرۋ - قاۋٸپتٸ. ولاردىڭ مەدەنيەتٸ بٶلەك. بٶلەك مەدەنيەتپەن قازاق قۇندىلىعىن قۇلپىرتىپ شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس. وسى جاعىن دا ويلاۋ كەرەك. كٶركەمدٸك كەڭەس (بولعانىن قالار ەدٸم, ەيتپەسە, بايان سەكٸلدٸ كەز كەلگەن مەملەكەت قارجىسىن سۋداي شاشىپ, تالان-تاراجعا سالماق) الدىمەن تاڭدالعان تاقىرىپتى, رەجيسسەر مەن ستسەناريستٸ, اكتەرلەردٸ تاڭداۋدى ٶز قۇزىرىنا العاندا عانا بٸز ايتقان ماقساتتىڭ ٷدەسٸنەن شىعار ما ەدٸك. ەيتپەسە, سول ورتاقول دٷنيەلەردٸ تٷسٸرگەنٸمٸز تٷسٸرگەن. قاراڭىزشى, مىنا كٶرشٸمٸز قىرعىز دا, ٶزبەك تە ۇلتتىق كينو, ۇلتتىق قۇندىلىق, ۇلت تەربيەسٸ نەگٸزٸندە تٷسٸرٸپ جٷر كينولارىن. تٷبٸ بۇرىنعى التىن عاسىرىنا جەتەتٸنٸنە سەنٸم مول. ال بٸزشە, سول باياعى ورىسپەن دوستىق (قولدان جاسالعان), "جاسامپازدىق" سەكٸلدٸ ۋرا فيلمدەر كٶبەيۋدە. بٸزدٸ كٶتەرەتٸن دە, سىلق ەتكٸزٸپ تاستاي سالاتىن دا سول تاريحي فيلمدەر. شىڭعىس حاندى, ەل فارابيدٸ, ت.ت. بٸز ٶزٸمٸز تٷسٸرۋگە تيٸسپٸز. بٸزدٸ سىرتقا سولار تانىتادى.

دٷرەلٸ دٷيسەباي

ەۆروتسەنريستٸك ساياساتتىڭ سانامىزعا سەۋٸپ كەتكەن ساندىراعى...

«باياعى قازاقتار كٶك كٶزدٸ, cاپ-سارى بولعان» دەيتٸن كٷلكٸلٸ كونتسەپتسييانى تىڭداپ ٶسكەننەن كەيٸن سولاي ٸستەگەن شىعار, بٸلمەيمٸن. ول كونتسەپتسييا دا موڭعولتەكتەستەردٸڭ بەرٸن كەمباعال حالىقتاي كٶرگەن ەۆروتسەنريستٸك ساياساتتىڭ سانامىزعا سەۋٸپ كەتكەن ساندىراعى عوي. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن ٶز تٷرٸنەن ٶزٸ جەرٸگەن, ەۆروپالىقتارعا ۇقساعىسى كەلٸپ تۇراتىن دٷمشە, دٷبەرا قازاقتار پايدا بولدى. «توميريستٸڭ» اتى دا تۋرا سونداي دٷدەمال ات. ٶيتكەنٸ ونىڭ شىن اتى تاميريس ەمەس! تاميريستٸڭ اتىن بٸزگە ەڭ العاش ەستٸرتكەن – «تاريحتىڭ اتاسى» اتانعان گرەك تاريحشىسى گەرودوت بولاتىن. «يس» دەگەن گرەك تٸلٸنٸڭ جالعاۋى. ەگەر وسى «يس» دەگەن تٸركەمەسٸن الىپ تاستاساڭ, «تامير», «تەمير» دەگەن ٶزٸمٸزگە تانىس سٶز شىعا كەلەدٸ. اقان ساتاەۆ جاقسى مامان شىعار. بٸراق ونىڭ سەۆەت وداعىنان بەرٸ كەلە جاتقان ەسكٸ سٷرلەۋمەن جٷرٸپ وتىرىپ تٷسٸرگەن بۇل فيلمٸندە الىپ بارا جاتقان ەشقانداي جاڭالىق جوق!

جولىمبەت مەكٸش

***

توميريس - ەرٸنٸڭ الدىنا تٷسٸپ, كٶكدولىلىقپەن شايقاسقا شىققان جوق. ول ەل بيلەگەن ەمٸرشٸنٸڭ جەسٸرٸ رەتٸندە ەلٸن قورعاۋ ٷشٸن امالسىز اتقا مٸندٸ. كيردٸڭ باسىن كەسسە - ەلٸ ٷشٸن, قالا بەردٸ جاستىق البىرتتىعىمەن جاۋىنا الدىرىپ, قاپى كەتكەن جالعىز ۇلى ٷشٸن اشىندى. بۇل جەردە گەندەرلٸك ساياساتتى قىستىرىپ قاجەتٸ جوق. ەر-ازاماتتارىنىڭ كەگٸن قۋعان قايسار پاتشايىمدى ٷلگٸ ەتۋ يدەياسىنان ەشكٸم ٷركە قويماس.

جانات ەسكەربەكقىزى

توپتاستىرعان: ۇلت پورتالى