5 qyrkúiek – Qazaqstanda til merekesi. Bul kúnniń osylai belgilenýiniń bir sebebi – Ult ustazy, til kúreskeri Ahmet Baitursynovtyń týǵan kúni. «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń qýattysy – til» degen Ahańnyń týǵan kúni osylaisha erekshe merekege ainalyp otyr. Osyǵan orai, óńirdegi til ahýalyna nazar aýdarý maqsatynda Almaty oblysy Panfilov aýdandyq mádeniet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Tolqyn Kósherbaevamen suhbattasqan edik.
- Tolqyn Erbolqyzy, búgingi Qazaqstan halqy tilderiniń merekesi kúni qutty bolsyn!
- Raqmet, Sizderdi de shyn júrekten quttyqtaimyn! «Týǵan tilim – tirligimniń aiǵaǵy» demekshi, bul mereke barshamyz – kózi ashyq, kókirek oiaý kez kelgen jan úshin ortaq qýanysh qoi.
- Durys aitasyz. Endi osynaý erekshe meiram qarsańynda bul salanyń aýdandaǵy ahýaly týraly aityp berińizshi.
- «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly Zańyna jáne «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til saiasatyn iske asyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn bekitý týraly» úkimet qaýlysyna sáikes aýdanda aldyn ala arnaiy is-sharalar jospary jasalǵan bolatyn.
Osy josparǵa sáikes menshik túrine qaramastan aýdandaǵy barlyq mekeme, uiym, kásiporyndarǵa turaqty ádistemelik kómek kórsetilip turady. Memlekettik tildi nasihattaityn urandar ǵimarattardyń kórnekti oryndaryna ilingen.
Jergilikti BAQ-ta tildi nasihattaityn maqalalar turaqty jariialanady. Jalpy alǵanda aýdanda is qaǵazdary 100 paiyz memlekettik tilde júrgiziledi. Bul úrdisti damytý maqsatynda ártúrli is-sharalar atqarylýda. Memlekettik mekemelerdegi kiris, shyǵys qujattaryna saraptama jasalyp turady. «QAZTEST»júiesimen qazaq tilin bilý deńgeiin baǵalaý boiynsha biýdjet salasyndaǵy qyzmetkerlerge túsindirý jumystary júrgizilip, ár deńgei boiynsha diagnostikalyq test alynýda.
Test ortalyǵy B.Momyshuly atyndaǵy orta mektep gimnaziiasynda jáne Jarkent qalasyndaǵy Til oqytý ortalyǵynda ornalasqan. Bul oryndar test alýǵa qajetti quraldarmen tolyq jabdyqtalǵan.
- Qazir kúlli elimizde koronovirýs pandemiiasyna bailanysty barlyq jumys túri jańa formatqa kóshkeni belgili. Bul baǵyttaǵy is bizdiń aýdanda qalai óris aldy?
- Qalyptasqan qiyndyqqa qarai tildi damytýǵa bailanysty barlyq sharalar onlain túrinde ótkizilýde. «Qalaýyn tapsa, qar janar» degendei, bul baǵytta da oraiyn keltirip atqarǵan isimiz igi nátijege jetkizip júr.
Túrli etnos jastary arasynda Uly Abaidyń 175 jyldyǵyna arnalǵan oblystyq onlain baiqaýǵa bizdiń aýdannan qatysqan úmitkerimiz Sharipova Dilnaz bas júldeni jeńip alyp, respýblikalyq jarysqa joldama aldy. «Jyr qahany» atanǵan aqtańger aqyn Jumatai Jaqypbaevtyń mereitoiyna arnalǵan oblystyq músháirada aýdan ákimi apparatynyń bas mamany Ǵapý Erkin júldeli úshinshi orynǵa ie bolsa, Altynsarin atyndaǵy orta mekteptiń aǵylshyn tili pániniń muǵalimi úsh tildi jetik meńgergen Aijan Keńesbaeva oblystyq «Til sheberi-2020» onlain baiqaýynyń yntalandyrý syilyǵyn iemdendi.
Sondai-aq, bizdiń bólimniń bas mamany Nurádil Nurtileýuly respýblikalyq «Qazaqstan Respýblikasynyń úzdik memlekettik qyzmetkeri» konkýrsyna belsene qatysqany úshin QR Memlekettik qyzmet isteri agenttigi Almaty oblysy boiynsha departamentiniń Alǵys hatyna ie boldy.
Sonymen qatar aýyldyq okrýgterde «Til-ulttyń jany» atty taqyrypta dóńgelek ústel, «Memlekettik til - meniń tilim» atty kórkemsóz baiqaýy, «Til-halyqtyń ainasy» atty kórmeler, «Til tiregimiz - soǵyp turǵan júregimiz» atty taqyrypta stýdentter arasynda debat jáne «Ana tiliń - aryń bul» atty sheshendik sóz ónerinen saiys talap deńgeiinde ótkizildi.
- Til týraly tilge tiek etkende latyn álipbiine kóshý máselesin attap kete almaitynymyz túsinikti. Endi osy jóninde aitsańyz.
- Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aiasynda qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jóninde aýdan kóleminde túsindirý jumystary turaqty júrgizilýde. Bilim berý oryndarynda jáne memlekettik mekemelerde «Latyn álipbii: jańǵyrý jazýdan bastalady» atty dóńgelek ústel, jastar arasynda «Latyn álipbiine kóshý: órkeniet bastaýy» atty taqyrypta pikir almasýlar ótýde.
Naǵarashy, Úsharal aýyldarynda «Latyn álipbiine kóshý - til kelesheginiń kepili» atty taqyryp aiasynda synyp saǵattary, pikir almasý keshteri jáne aýdan kitaphanalarynda kitap kórmeleri uiymdastyryldy.
Jarkent qalasynda ornalasqan LED ekranda latyn qarpine kóshý boiynsha habarlandyrýlar jáne memlekettik tildi qoldaý boiynsha beinerolikter jii kórsetilip turady.
- Kórneki aqparatty retke keltirý is qalai uiymdastyrylýda?
- Qazirgi karantin talaptary jumysty biraz kúrdelendire túskeni ras. Áitse de, bul baǵyt boiynsha baqylaý jáne ádistemelik kómek kórsetý jumystary áste toqtaǵan emes.
Qazaqstan Respýblikasynyń «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly» Zańyna, «Jarnama týraly» Zań talaptaryna sáikes shaǵyn jáne orta biznes nysandarynda anshlagtardyń resimdelýi jáne kórneki aqparat quraldarynda memlekettik tildegi mátinderdiń grammatikalyq jáne stilistikalyq qatelerin túzetý maqsatynda reidtik tekserý júrgizilýde.
Tekserý barysynda halyqqa qyzmet kórsetý oryndaryndaǵy (dúkender, shashtarazdar, kafeler, dámhanalar, dúńgirshekter) mańdaishalarda jazylǵan jazýlar, habarlandyrýlar, jarnamalar, baǵa kórsetkishteri jáne basqa kórneki aqparattar zańnamaǵa sáikes jazylý kerektigi týraly eskertý jasalyp, oryn alǵan olqylyqtardy túzetý jónindegi eskertpe qaǵazdar taratylýda.
- Onomastikalyq ataýlardy retke keltirý jumystarynyń jaiy qalai?
- Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrligi Prezident Ákimshiligimen kelise otyryp ortaq tarihi sanany qalyptastyrý maqsatynda «Tarihi tulǵalar», «Tarihi jer-sý ataýlary», «Dástúrli ataýlar» tizimderi jobasyn ázirlegen.
Atalǵan joba QR Úkimetiniń janyndaǵy respýblikalyq onomastika komissiiasynyń arnaiy otyrysynda qaralyp, maquldanǵan. Obektilerge, ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge, olardyń quramdas bólikterine ataý berý jáne qaita ataýkezinde osy talaptyń údesinen shyǵý – bizdiń árdaiym nazarymyzda.
Bólimge qalalyq, aýyldyq okrýgterden, aýdandyq bólimderden jáne qoǵamdyq uiymdardan ár alýan usynystar jii-jii keledi. Olardyń barlyǵy muqiiat saraptalyp, daiyndalyp, óz ýaqytynda oblystyq onomastika komissiiasyna usynylady. Odan ári ońdy sheshim qabyldanýy úshin ornyqty negizdeme qalyptasýyna kúsh salamyz.
Osyndai yjdahattylyqpen atqarylǵan jumystardyń nátijesinde bir-eki jyldyń bederinde aýdanda eki birdei aýyldyń aty aýystyryldy. Atap aitqanda, burynǵy Tómengi Penjim – «Yntymaq aýyly», al, Naǵarashy – «Jeruiyq aýyly» dep jańasha ataldy.
Úsh mektep Álihan Bókeihanovtyń, Baýyrjan Momyshulynyń jáne Dinmuhamed Qonaevtyń esimderimen aldy. Aýdan ortalyǵy – Jarkent qalasynda Bólek, Satai, Aralbai, Eltindi, Uzaq, Shoinaq, Baǵai, Nurjeke batyrlarǵa, Qojbanbet, Shánti, Salpyq, Dónen siiaqty bilerge, sondai-aq, general Sabyr Raqymov pen ár kezeńde aýdannyń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna qomaqty úles qosqan Serǵazy Bespaev, Turǵanǵazy Japarqulov, Shárip Omarov, Jaqsybai Isaev, Azat Mashýrov, Nábi Sarpekov, Bákrim Zainaýdinov syndy qairatkerlerge kóshe attary berilip, bul qareketimizdi halyq úlken qýanyshpen qabyldady.
Aýyldyq okrýgterge qarasty eldi mekenderde de osyndai úlgili úrdis jaqsy jalǵasyn tabýda. Sonymen qatar aýdannyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikteriniń, eldi mekender men kóshe ataýlarynyń resmi bekitilgendigin rastaityn qujattardyń talap dárejesinde bolýyn da turaqty qadaǵalap turamyz.
Osyǵan orai, aýdanymyzda ondai derekter «Mekenjai tirkelimi» aqparattyq júiesine tolyq engizilip, aýdandyq jyljymaityn múlik ortalyǵy men aýdandyq sáýlet jáne qalaqurylysy mekemelerindegi málimetter boiynsha tolyqtai sáikestendirilip, birizdendirilýde.
- Suhbatyńyzǵa raqmet!
