«Toleranttyq» ataýy halyqaralyq termin sóz bolǵanymen, maǵynasy qazaqtyń tól sózi – kádimgi mámilegerlik degenniń balamasy. Ol qarapaiym turmysta kórshiniń kórshige degen mámlegerliginen bastap, keń aýqymda mádenietter arasyndaǵy, dini konfessiialar, ulttar, ulystar, tilder arasyndaǵy ózara mámilegerlikti, ymyralasýdy bildiredi. Eń bastysy –qazaqtyń mámilegerliginde shek joq ekenin eshkim joqqa shyǵara almas.
Din – adamzattyń rýhani mádenietiniń negizgi faktory. Din arqyly adamdar arasyndaǵy rýhani bailanys, etnosaralyq kelisim, adami qundylyq damyp, óz jemisin beredi. Qazaqstan – kóp etnosty memleket. Árbir etnostyń óz nanym-senimderi men etno-mádeni keńistikteri ári teologiialyq, ári áleýmettik másele bolyp tabylady. Árbir dinde adam erkindigi basty orynda turǵandyqtan árkimniń qalaǵan dinin ustaný quqyǵy bar. Sondai-aq, qazirgi tańdaǵy kóterilip jatqan toleranttylyq máselesi ózara syilastyqpen beibit ómir súrý maǵynasyn bildiredi.
«Táýelsizdik» sózi – derbestik, bostandyq, azattyq, egemendik, erkindiksiiaqty maǵynalardy bildiredi. Qazaq ultynyń «Qazaq» ataýymen atalýy da qazaq halqynyń erkin, derbes, ózgege táýeldi bolmai ómir súrýinen shyqqan. Tarihymyzdy Kerei men Jánibek sultandardyń qazaq handyǵyn qurý kezeńimen qabyldaǵanymyzben, odan áride kóshpeli táýelsiz, erkin el bolǵanymyzdy eshkim joqqa shyǵara almaidy. S. Seifýllin «Qazaq tarihynan qysqasha maǵlumat» atty eńbeginde: «Kóp elinen oqshaýlanyp shyǵyp, jaýyngerlik kásibinde bolǵandardy «qazaq» depti – degen sózimen «Qazaq» sóziniń jaýyngerlik, erkindik uǵymy ekenin kóneden kele jatqan mysyr, parys, ózbek, orys jazbalaryndaǵy tarihi derekter rastaidy» dep túiindegen. Sol tarihtaǵy handarymyzdy aq kiizge aialap kótergen kúnimen búgingi táýelsizdiktiń aq tańy táýelsiz qazaq halqynyń jeńisi emes pe?! Memleket basshysy N.Nazarbaev: «Táýelsizdik – tilimizdi jańǵyrtyp, dinimizdi qaitarǵan, tarihymyzdy túgendep, taǵdyrymyzdy tańdaǵan uly kún. Táýelsizdik – táýekeli jetkenderdiń ǵana peshenesine buiyratyn baqyt» degen bolatyn.
Táýelsizdik bizdi qaǵajý kórgen tilimizge de, qýdalaý kórgen dinimizge de qaýyshtyrdy. Dinimiz júdeý tartqan kóńilimizge iman nuryn uialatty. Rýhani talpynystardyń nátijesinde keshegi materialistik dúnietanymnyń keri áserinen qutylyp, adamzat urlyq-qarlyq, zorlyq-zombylyq, óshpendilik, ashkózdik, arsyzdyq siiaqty jahandanýǵa jutylyp ketýdiń aldyna tosqaýyl qoiyldy. Ata-babamyz ǵasyrlar boiy ustanyp kelgen islam dininiń tarihyn, dástúrin, shariǵat normalaryn oqyp-úirenip, urpaqtyń jadynda qaldyrý kerek ekenin de uqtyq. Sebebi, qazaq halqynyń tarihy men bolashaǵy árdaiym islam qundylyqtarymen ushtasqan. Qazaq halqy armandaǵan táýelsizdiginiń shirek ǵasyryn maǵynaly da, baiandy ótkizdi. Endi, osy táýelsizdigimizdi baiandy etý jolynda ne isteý kerek? degen suraýly oiymyzdy islam tarihymen bir bailanystyryp kórelik.
Mekke kezeńinde túsken aiattar Alla Taǵala men adamzattyń, adam balalarynyń ózara ara-qatynasyn retteitin dini-ahlaqi qaǵidalardy qurady. Kóneden kele jatqan qate tanym, ádiletsizdik jáne bólinýshilik sekildi qoǵam bútindigin buzatyn áreketterdiń aldy alyndy. Al, islam tarihyndaǵy «Mádina konstitýtsiiasy» Muhammed paiǵambar tarapynan resmi túrde Mádina kezeńinde bekitildi. Bul ata zańda din bostandyǵy ashyq kórsetilýine bailanysty ózge din ókilderi de kelisip, moiyndaǵan alǵashqy saiasi-quqyqtyq qujat boldy. 40-dan astam babtan turatyn Mádina konstitýtsiiasynda shariǵat talaptary negizinen tómendegidei úsh baǵytta iske asyryldy deýge bolady.
- Musylmandar arasynda imani baýyrlastyq odaǵyn qurý.
- Múnáfyqtardy (eki júzdilerdi) bilikke jaqyndatpai, saqtyqty kúsheitý.
- Kitap ielerimen toleranttylyq kelisim shartyn jasasý.
Áýelgisi, Muhammed paiǵambar Mádinaǵa kóship kelisimen ǵasyrlar boiy jalǵasyp kele jatqan jergilikti halyq – aýs pen hazraj arasyndaǵy rý-taipalyq qaqtyǵys pen ishki saiasi-ideologiialyq iritkige tosqaýyl qoidy. Sonymen qatar, muhajirler (Mekkeden qonys aýdarǵan sahabalar) men ansarlar (mádinalyq sahabalar) arasynda rýhani baýyrlastyq túsinigin ornatyp, buryn-sońdy bolmaǵan órkeniettiń jańa bir úrdisin iske asyrdy. Bul odaqtastyq Qurandaǵy: «Aqiqatynda, iman etkender – bir baýyr» (Hujrat súresi, 10-aiat) degen aiattyń aiasynda qalyptasty.
Aiattaǵy imani baýyrlastyq máselesinde «iman» (senim) uǵymynyń orny qandai? – degen suraq tóńireginde túrli pikirler aityldy. Máselen, otbasy nemese týys-týǵan bailanysyn quraǵan qandyq, tektik jaqyndyǵy bar jandar arasynda ózara súiispenshilik, janashyrlyq sezimi bar. Olar bir-birin izdeýdi, qýanysh-qaiǵyny birge bólisý mindetin tabiǵi túrde qabyldaidy. Sol túsinik negizinde otbasy bútindigi saqtalady. Imani baýyrlastyq ta quddy sol tárizdi úlken otbasy sanalatyn qoǵam bútindigin saqtaýdyń keńeitilgen túri esepteldi. Óitkeni, qoǵam bútindigin saqtaýda qandyq, tektik baýyrlastyqtyń aiasy tar bolǵandyqtan ulttar men ulystardyń ártúrli rýhani-materialdyq qajettiligin, áleýmettik problemalardy qandyq týysqandyq sheshe almady. Osy turǵydan kúlli adamzattyń basyn biriktiretin bir tanym, bir maqsat negizindegi imani baýyrlastyq usynyldy. Alǵash muhajirler men ansarlar arasynda júzege asqan imani odaqtastyqtyń nátijesinde, islam dini jarty ǵasyrda álemniń úshten eki bóligine ádiletti biligin júrgizse, sońǵy ǵasyrlardaǵy musylman álemindegi alaýyzdyq ózge eldiń bodanyna ainalýǵa ákelip soqty. Alaýyzdyqqa túsip júrgen batys álemi, Muhammed paiǵambardyń júzege asyrǵan «Imani odaqtastyq» úrdisiniń kóshirmesin «Evropa odaqtastyǵy» degen atpen qabyldai bildi, sonyń arqasynda kóp jetistikterge qol jetkizdi.
Ekinshisi, munafyq – syrttai musylman, din janashyry bolyp kóringenimen ishki jan dúniesimen musylmandarǵa qarsy islam dushpanyna berilgen ataý. Alla taǵala Quranda: «Adamdardyń keibireýleri, eki júzdi (munafyqtar): «Allaǵa, aqyret kúnine sendik» deidi. Biraq, olar senbeidi. Olar (ózderinshe) Allany jáne iman keltirgenderdi aldaidy. Biraq, olar ózderin ǵana aldaǵandaryn sezbeidi» (Baqara, 8-9) delingen.
Islamnan burynǵy mádinalyq arabtardyń arasyndaǵy «Býas» soǵysynan keiin Áýs taipasynyń basshylarynyń biri Abdýlla ibn Ýbaidiń áýs pen hazraj arabtarynyń arasynda bedeli ósip, Mádinadaǵy daýly máselelerge bilik aita bastady. Ibn Hisham, Abdýlla ibn Ýbaidiń Mádinaǵa basshy bolǵanyn aitsa, Muhammed Hamidýllah Aqaba kelisiminiń aldynda Áýs pen Hazraj arabtary Abdýlla ibn Ýbaidy Mádinanyń koroli etip sailamaqshy bolǵandyǵyn aitady. Ekinshi Aqaba kelisiminde áýs pen hazraj ókilderi hazireti Muhammedti Allanyń elshisi jáne kóshbasshy tulǵa retinde tanyǵannan keiin, Abdýlla ibn Ýbai Mádinaǵa korol bola almai qalady. Onyń Mádina halqynyń basshysy bola almai qalýy Muhammed paiǵambarǵa jáne Onyń sahabalaryna degen qarsylyǵyn týdyryp, maqsatyna jetý úshin eki júzdilikke barǵany aitylady.
Dana halqymyzdyń: «Ishten shyqqan jaý jaman» degenindei Tábýk soǵysyna da seksennen asa munafyqtar qatyspai, Mádinada boi tasalap qalǵan bolatyn. Sonymen qatar, olar jái jatpai, musylmandardy óz ishinen iritýdi maqsat etip, jymysqy saiasatpen Quba meshitine básekeles Dirar meshitin turǵyzdyrady. Olardyń bul isinen habardar bolǵan Alla elshisi Málik ibn ád-Dýhshým jáne Máǵin ibn Adii atty sahabalaryn jiberip Dirar meshitin qulatqyzady.
«Qoi terisin jamylǵan qasqyrdyń» kebin kigen múnáfyqtar halifalar kezeńinde de harijilik aǵymmen boi kóterse, keiingi ǵasyrlarda «ýahabizm» nemese «salafizm»atymen keńinen taraldy. Sondyqtan, mundai radikaldy aǵymdardyń bilik jaqqa kóterilip, ideologiialarymen buqara halyqqa yqpal etýleri, BAQ erkin jumys isteýleri, qoǵamdaǵy ortalyqtardy nemese belgili bir bazarlardy iemdenýleri, tipti, meshitke kelse kópshilik jamaǵatqa qosylmai syrtta toptasyp bólektenip turýlary el birligin buzatyn áreketter bolyp tabylady.
Úshinshisi, Muhammed paiǵambar Mádinaǵa kelip qonystanǵan soń qalanyń bedeldi kisileriniń basyn qosyp, memlekettik ata zańdy bekitti. Mádina turǵyndarynyń bir bóligin quraityn iahýdiler, hristiandar jáne musylmandar arasyndaǵy quqyqtyq máseleler jóninde birneshe babtan turatyn kelisim shart jasaldy. Bul týraly dintanýshy M.Isahan: «Mádina Konstitýtsiiasynyń 1-shi babynda «Bul kitap (kelisim qujaty), Muhammed paiǵambar tarapynan Quraiysh pen Mádina musylmandary, olarǵa baǵynyshtylar men keiin qosylǵandar jáne birge soǵysqandar arasynda túzildi» dep, Iasrifti meken etken musylmandarmen birge, Nádir, Qainýqa, Quraiza iahýdi taipalary jáne ózge de birli-jarym hristiandardyń quqyqtary qorǵalatynyn jetkizedi» degen.
Batystyq ǵalym S.Arnold musylmandyq basqarý júiesi jóninde: «Musylman basshylardyń qol astyndaǵy hristiandarǵa kórsetken keńshiligi tunyp turǵan ónege. Alǵashqy kezeńdegi toleranttylyq basqarý júiesi keiingi urpaqtarda da jalǵasyn tapty. Tarihtaǵy hristian ókilderiniń musylmandyqty qabyl etýlerin senim erkindigi negizinde bolǵanyn kesip aita alamyz. Kúnimizde de hristiandardyń musylman elderinde ómir súrip jatýy sol toleranttylyqtyń aiǵaǵy emes pe?!» deidi. Demek, toleranttylyq ómir súrý saltyn qalyptastyrý – ózge din ókilderine islam dininiń jarqyn beinesin is júzinde kórsetýdiń birden-bir joly. Quranda: «Egerde olar (ózge din ókilderi) beibit bitimge kelýge yńǵai tynytsa, sen de oń yńǵai tanyt...» (Ánfal súresi, 61-aiat) degen aiattyń tápsirine imam Matýridi: «Olar (musylman emester) bizden (musylmandardan) beibit ómir súrýge usynys jasaityn bolsa, ony qabyl etý bizge mindet bolady. Tipti, olar beibit kelisimdi qalamasa da, qajettilik úshin (beibitshilik úshin) biz olardy beibit kelisimge kelýin suraýymyz kerek» dep ashyqtap ótken. Islam dini árdaiym beibit qoǵam qalyptastyrýǵa úndeidi. Al elimizdegi toleranttylyq ata-babamyzdan, dástúrimizden kele jatqan qubylys. Biz basqa etnos ókilderin jatsynbaityn ashyq ult retinde qalyptastyq. Endeshe, árbir Qazaqstan azamaty eldiń turaqtylyǵyn saqtaýǵa, ony nyǵaitýǵa óz úlesin qosýy qajet dep esepteimin.
S.Oqanuly,
QR DIAQM DIK Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý
ortalyǵynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
