«تولەرانتتىق» اتاۋى حالىقارالىق تەرمين سٶز بولعانىمەن, ماعىناسى قازاقتىڭ تٶل سٶزٸ – كەدٸمگٸ مەمٸلەگەرلٸك دەگەننٸڭ بالاماسى. ول قاراپايىم تۇرمىستا كٶرشٸنٸڭ كٶرشٸگە دەگەن مەملەگەرلٸگٸنەن باستاپ, كەڭ اۋقىمدا مەدەنيەتتەر اراسىنداعى, دٸني كونفەسسييالار, ۇلتتار, ۇلىستار, تٸلدەر اراسىنداعى ٶزارا مەمٸلەگەرلٸكتٸ, ىمىرالاسۋدى بٸلدٸرەدٸ. ەڭ باستىسى –قازاقتىڭ مەمٸلەگەرلٸگٸندە شەك جوق ەكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارا الماس.
دٸن – ادامزاتتىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورى. دٸن ارقىلى ادامدار اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس, ەتنوسارالىق كەلٸسٸم, ادامي قۇندىلىق دامىپ, ٶز جەمٸسٸن بەرەدٸ. قازاقستان – كٶپ ەتنوستى مەملەكەت. ەربٸر ەتنوستىڭ ٶز نانىم-سەنٸمدەرٸ مەن ەتنو-مەدەني كەڭٸستٸكتەرٸ ەرٸ تەولوگييالىق, ەرٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلە بولىپ تابىلادى. ەربٸر دٸندە ادام ەركٸندٸگٸ باستى ورىندا تۇرعاندىقتان ەركٸمنٸڭ قالاعان دٸنٸن ۇستانۋ قۇقىعى بار. سونداي-اق, قازٸرگٸ تاڭداعى كٶتەرٸلٸپ جاتقان تولەرانتتىلىق مەسەلەسٸ ٶزارا سىيلاستىقپەن بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋ ماعىناسىن بٸلدٸرەدٸ.
«تەۋەلسٸزدٸك» سٶزٸ – دەربەستٸك, بوستاندىق, ازاتتىق, ەگەمەندٸك, ەركٸندٸكسيياقتى ماعىنالاردى بٸلدٸرەدٸ. قازاق ۇلتىنىڭ «قازاق» اتاۋىمەن اتالۋى دا قازاق حالقىنىڭ ەركٸن, دەربەس, ٶزگەگە تەۋەلدٸ بولماي ٶمٸر سٷرۋٸنەن شىققان. تاريحىمىزدى كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ قازاق حاندىعىن قۇرۋ كەزەڭٸمەن قابىلداعانىمىزبەن, ودان ەرٸدە كٶشپەلٸ تەۋەلسٸز, ەركٸن ەل بولعانىمىزدى ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. س. سەيفۋللين «قازاق تاريحىنان قىسقاشا ماعلۇمات» اتتى ەڭبەگٸندە: «كٶپ ەلٸنەن وقشاۋلانىپ شىعىپ, جاۋىنگەرلٸك كەسٸبٸندە بولعانداردى «قازاق» دەپتٸ – دەگەن سٶزٸمەن «قازاق» سٶزٸنٸڭ جاۋىنگەرلٸك, ەركٸندٸك ۇعىمى ەكەنٸن كٶنەدەن كەلە جاتقان مىسىر, پارىس, ٶزبەك, ورىس جازبالارىنداعى تاريحي دەرەكتەر راستايدى» دەپ تٷيٸندەگەن. سول تاريحتاعى حاندارىمىزدى اق كيٸزگە ايالاپ كٶتەرگەن كٷنٸمەن بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اق تاڭى تەۋەلسٸز قازاق حالقىنىڭ جەڭٸسٸ ەمەس پە?! مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «تەۋەلسٸزدٸك – تٸلٸمٸزدٸ جاڭعىرتىپ, دٸنٸمٸزدٸ قايتارعان, تاريحىمىزدى تٷگەندەپ, تاعدىرىمىزدى تاڭداعان ۇلى كٷن. تەۋەلسٸزدٸك – تەۋەكەلٸ جەتكەندەردٸڭ عانا پەشەنەسٸنە بۇيىراتىن باقىت» دەگەن بولاتىن.
تەۋەلسٸزدٸك بٸزدٸ قاعاجۋ كٶرگەن تٸلٸمٸزگە دە, قۋدالاۋ كٶرگەن دٸنٸمٸزگە دە قاۋىشتىردى. دٸنٸمٸز جٷدەۋ تارتقان كٶڭٸلٸمٸزگە يمان نۇرىن ۇيالاتتى. رۋحاني تالپىنىستاردىڭ نەتيجەسٸندە كەشەگٸ ماتەرياليستٸك دٷنيەتانىمنىڭ كەرٸ ەسەرٸنەن قۇتىلىپ, ادامزات ۇرلىق-قارلىق, زورلىق-زومبىلىق, ٶشپەندٸلٸك, اشكٶزدٸك, ارسىزدىق سيياقتى جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتۋدٸڭ الدىنا توسقاۋىل قويىلدى. اتا-بابامىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن يسلام دٸنٸنٸڭ تاريحىن, دەستٷرٸن, شاريعات نورمالارىن وقىپ-ٷيرەنٸپ, ۇرپاقتىڭ جادىندا قالدىرۋ كەرەك ەكەنٸن دە ۇقتىق. سەبەبٸ, قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن بولاشاعى ەردايىم يسلام قۇندىلىقتارىمەن ۇشتاسقان. قازاق حالقى ارمانداعان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىرىن ماعىنالى دا, باياندى ٶتكٸزدٸ. ەندٸ, وسى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ باياندى ەتۋ جولىندا نە ٸستەۋ كەرەك? دەگەن سۇراۋلى ويىمىزدى يسلام تاريحىمەن بٸر بايلانىستىرىپ كٶرەلٸك.
مەككە كەزەڭٸندە تٷسكەن اياتتار اللا تاعالا مەن ادامزاتتىڭ, ادام بالالارىنىڭ ٶزارا ارا-قاتىناسىن رەتتەيتٸن دٸني-احلاقي قاعيدالاردى قۇرادى. كٶنەدەن كەلە جاتقان قاتە تانىم, ەدٸلەتسٸزدٸك جەنە بٶلٸنۋشٸلٸك سەكٸلدٸ قوعام بٷتٸندٸگٸن بۇزاتىن ەرەكەتتەردٸڭ الدى الىندى. ال, يسلام تاريحىنداعى «مەدينا كونستيتۋتسيياسى» مۇحاممەد پايعامبار تاراپىنان رەسمي تٷردە مەدينا كەزەڭٸندە بەكٸتٸلدٸ. بۇل اتا زاڭدا دٸن بوستاندىعى اشىق كٶرسەتٸلۋٸنە بايلانىستى ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸ دە كەلٸسٸپ, مويىنداعان العاشقى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات بولدى. 40-دان استام بابتان تۇراتىن مەدينا كونستيتۋتسيياسىندا شاريعات تالاپتارى نەگٸزٸنەن تٶمەندەگٸدەي ٷش باعىتتا ٸسكە اسىرىلدى دەۋگە بولادى.
- مۇسىلماندار اراسىندا يماني باۋىرلاستىق وداعىن قۇرۋ.
- مٷنەفىقتاردى (ەكٸ جٷزدٸلەردٸ) بيلٸككە جاقىنداتپاي, ساقتىقتى كٷشەيتۋ.
- كٸتاپ يەلەرٸمەن تولەرانتتىلىق كەلٸسٸم شارتىن جاساسۋ.
ەۋەلگٸسٸ, مۇحاممەد پايعامبار مەديناعا كٶشٸپ كەلٸسٸمەن عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان جەرگٸلٸكتٸ حالىق – اۋس پەن حازراج اراسىنداعى رۋ-تايپالىق قاقتىعىس پەن ٸشكٸ ساياسي-يدەولوگييالىق ٸرٸتكٸگە توسقاۋىل قويدى. سونىمەن قاتار, مۇھاجيرلەر (مەككەدەن قونىس اۋدارعان ساحابالار) مەن انسارلار (مەدينالىق ساحابالار) اراسىندا رۋحاني باۋىرلاستىق تٷسٸنٸگٸن ورناتىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان ٶركەنيەتتٸڭ جاڭا بٸر ٷردٸسٸن ٸسكە اسىردى. بۇل وداقتاستىق قۇرانداعى: «اقيقاتىندا, يمان ەتكەندەر – بٸر باۋىر» (حۇجرات سٷرەسٸ, 10-ايات) دەگەن اياتتىڭ اياسىندا قالىپتاستى.
اياتتاعى يماني باۋىرلاستىق مەسەلەسٸندە «يمان» (سەنٸم) ۇعىمىنىڭ ورنى قانداي? – دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلدى. مەسەلەن, وتباسى نەمەسە تۋىس-تۋعان بايلانىسىن قۇراعان قاندىق, تەكتٸك جاقىندىعى بار جاندار اراسىندا ٶزارا سٷيٸسپەنشٸلٸك, جاناشىرلىق سەزٸمٸ بار. ولار بٸر-بٸرٸن ٸزدەۋدٸ, قۋانىش-قايعىنى بٸرگە بٶلٸسۋ مٸندەتٸن تابيعي تٷردە قابىلدايدى. سول تٷسٸنٸك نەگٸزٸندە وتباسى بٷتٸندٸگٸ ساقتالادى. يماني باۋىرلاستىق تا قۇددى سول تەرٸزدٸ ٷلكەن وتباسى سانالاتىن قوعام بٷتٸندٸگٸن ساقتاۋدىڭ كەڭەيتٸلگەن تٷرٸ ەسەپتەلدٸ. ٶيتكەنٸ, قوعام بٷتٸندٸگٸن ساقتاۋدا قاندىق, تەكتٸك باۋىرلاستىقتىڭ اياسى تار بولعاندىقتان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ەرتٷرلٸ رۋحاني-ماتەريالدىق قاجەتتٸلٸگٸن, ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى قاندىق تۋىسقاندىق شەشە المادى. وسى تۇرعىدان كٷللٸ ادامزاتتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن بٸر تانىم, بٸر ماقسات نەگٸزٸندەگٸ يماني باۋىرلاستىق ۇسىنىلدى. العاش مۇھاجيرلەر مەن انسارلار اراسىندا جٷزەگە اسقان يماني وداقتاستىقتىڭ نەتيجەسٸندە, يسلام دٸنٸ جارتى عاسىردا ەلەمنٸڭ ٷشتەن ەكٸ بٶلٸگٸنە ەدٸلەتتٸ بيلٸگٸن جٷرگٸزسە, سوڭعى عاسىرلارداعى مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ الاۋىزدىق ٶزگە ەلدٸڭ بودانىنا اينالۋعا ەكەلٸپ سوقتى. الاۋىزدىققا تٷسٸپ جٷرگەن باتىس ەلەمٸ, مۇحاممەد پايعامباردىڭ جٷزەگە اسىرعان «يماني وداقتاستىق» ٷردٸسٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸن «ەۆروپا وداقتاستىعى» دەگەن اتپەن قابىلداي بٸلدٸ, سونىڭ ارقاسىندا كٶپ جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ.
ەكٸنشٸسٸ, مۇنافىق – سىرتتاي مۇسىلمان, دٸن جاناشىرى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن ٸشكٸ جان دٷنيەسٸمەن مۇسىلماندارعا قارسى يسلام دۇشپانىنا بەرٸلگەن اتاۋ. اللا تاعالا قۇراندا: «ادامداردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ, ەكٸ جٷزدٸ (مۇنافىقتار): «اللاعا, اقىرەت كٷنٸنە سەندٸك» دەيدٸ. بٸراق, ولار سەنبەيدٸ. ولار (ٶزدەرٸنشە) اللانى جەنە يمان كەلتٸرگەندەردٸ الدايدى. بٸراق, ولار ٶزدەرٸن عانا الداعاندارىن سەزبەيدٸ» (باقارا, 8-9) دەلٸنگەن.
يسلامنان بۇرىنعى مەدينالىق ارابتاردىڭ اراسىنداعى «بۋاس» سوعىسىنان كەيٸن ەۋس تايپاسىنىڭ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ ابدۋللا يبن ۋبايدٸڭ ەۋس پەن حازراج ارابتارىنىڭ اراسىندا بەدەلٸ ٶسٸپ, مەديناداعى داۋلى مەسەلەلەرگە بيلٸك ايتا باستادى. يبن حيشام, ابدۋللا يبن ۋبايدٸڭ مەديناعا باسشى بولعانىن ايتسا, مۇحاممەد حاميدۋللاھ اقابا كەلٸسٸمٸنٸڭ الدىندا ەۋس پەن حازراج ارابتارى ابدۋللا يبن ۋبايدى مەدينانىڭ كورولٸ ەتٸپ سايلاماقشى بولعاندىعىن ايتادى. ەكٸنشٸ اقابا كەلٸسٸمٸندە ەۋس پەن حازراج ٶكٸلدەرٸ حازٸرەتٸ مۇحاممەدتٸ اللانىڭ ەلشٸسٸ جەنە كٶشباسشى تۇلعا رەتٸندە تانىعاننان كەيٸن, ابدۋللا يبن ۋباي مەديناعا كورول بولا الماي قالادى. ونىڭ مەدينا حالقىنىڭ باسشىسى بولا الماي قالۋى مۇحاممەد پايعامبارعا جەنە ونىڭ ساحابالارىنا دەگەن قارسىلىعىن تۋدىرىپ, ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن ەكٸ جٷزدٸلٸككە بارعانى ايتىلادى.
دانا حالقىمىزدىڭ: «ٸشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەنٸندەي تەبۋك سوعىسىنا دا سەكسەننەن اسا مۇنافىقتار قاتىسپاي, مەدينادا بوي تاسالاپ قالعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, ولار جەي جاتپاي, مۇسىلمانداردى ٶز ٸشٸنەن ٸرٸتۋدٸ ماقسات ەتٸپ, جىمىسقى ساياساتپەن قۇبا مەشٸتٸنە بەسەكەلەس ديرار مەشٸتٸن تۇرعىزدىرادى. ولاردىڭ بۇل ٸسٸنەن حاباردار بولعان اللا ەلشٸسٸ مەلٸك يبن ەد-دۋحشۋم جەنە مەعين يبن اديي اتتى ساحابالارىن جٸبەرٸپ ديرار مەشٸتٸن قۇلاتقىزادى.
«قوي تەرٸسٸن جامىلعان قاسقىردىڭ» كەبٸن كيگەن مٷنەفىقتار حاليفالار كەزەڭٸندە دە حاريجيلٸك اعىممەن بوي كٶتەرسە, كەيٸنگٸ عاسىرلاردا «ۋاحابيزم» نەمەسە «سالافيزم»اتىمەن كەڭٸنەن تارالدى. سوندىقتان, مۇنداي راديكالدى اعىمداردىڭ بيلٸك جاققا كٶتەرٸلٸپ, يدەولوگييالارىمەن بۇقارا حالىققا ىقپال ەتۋلەرٸ, باق ەركٸن جۇمىس ٸستەۋلەرٸ, قوعامداعى ورتالىقتاردى نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر بازارلاردى يەمدەنۋلەرٸ, تٸپتٸ, مەشٸتكە كەلسە كٶپشٸلٸك جاماعاتقا قوسىلماي سىرتتا توپتاسىپ بٶلەكتەنٸپ تۇرۋلارى ەل بٸرلٸگٸن بۇزاتىن ەرەكەتتەر بولىپ تابىلادى.
ٷشٸنشٸسٸ, مۇحاممەد پايعامبار مەديناعا كەلٸپ قونىستانعان سوڭ قالانىڭ بەدەلدٸ كٸسٸلەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, مەملەكەتتٸك اتا زاڭدى بەكٸتتٸ. مەدينا تۇرعىندارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن قۇرايتىن ياھۋديلەر, حريستياندار جەنە مۇسىلماندار اراسىنداعى قۇقىقتىق مەسەلەلەر جٶنٸندە بٸرنەشە بابتان تۇراتىن كەلٸسٸم شارت جاسالدى. بۇل تۋرالى دٸنتانۋشى م.يساحان: «مەدينا كونستيتۋتسيياسىنىڭ 1-شٸ بابىندا «بۇل كٸتاپ (كەلٸسٸم قۇجاتى), مۇحاممەد پايعامبار تاراپىنان قۇرايىش پەن مەدينا مۇسىلماندارى, ولارعا باعىنىشتىلار مەن كەيٸن قوسىلعاندار جەنە بٸرگە سوعىسقاندار اراسىندا تٷزٸلدٸ» دەپ, ياسريفتٸ مەكەن ەتكەن مۇسىلماندارمەن بٸرگە, نەدٸر, قاينۋقا, قۇرايزا ياھۋدي تايپالارى جەنە ٶزگە دە بٸرلٸ-جارىم حريستيانداردىڭ قۇقىقتارى قورعالاتىنىن جەتكٸزەدٸ» دەگەن.
باتىستىق عالىم س.ارنولد مۇسىلماندىق باسقارۋ جٷيەسٸ جٶنٸندە: «مۇسىلمان باسشىلاردىڭ قول استىنداعى حريستياندارعا كٶرسەتكەن كەڭشٸلٸگٸ تۇنىپ تۇرعان ٶنەگە. العاشقى كەزەڭدەگٸ تولەرانتتىلىق باسقارۋ جٷيەسٸ كەيٸنگٸ ۇرپاقتاردا دا جالعاسىن تاپتى. تاريحتاعى حريستيان ٶكٸلدەرٸنٸڭ مۇسىلماندىقتى قابىل ەتۋلەرٸن سەنٸم ەركٸندٸگٸ نەگٸزٸندە بولعانىن كەسٸپ ايتا الامىز. كٷنٸمٸزدە دە حريستيانداردىڭ مۇسىلمان ەلدەرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتۋى سول تولەرانتتىلىقتىڭ ايعاعى ەمەس پە?!» دەيدٸ. دەمەك, تولەرانتتىلىق ٶمٸر سٷرۋ سالتىن قالىپتاستىرۋ – ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸنە يسلام دٸنٸنٸڭ جارقىن بەينەسٸن ٸس جٷزٸندە كٶرسەتۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى. قۇراندا: «ەگەردە ولار (ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸ) بەيبٸت بٸتٸمگە كەلۋگە ىڭعاي تىنىتسا, سەن دە وڭ ىڭعاي تانىت...» (ەنفال سٷرەسٸ, 61-ايات) دەگەن اياتتىڭ تەپسٸرٸنە يمام ماتۋريدي: «ولار (مۇسىلمان ەمەستەر) بٸزدەن (مۇسىلمانداردان) بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋگە ۇسىنىس جاسايتىن بولسا, ونى قابىل ەتۋ بٸزگە مٸندەت بولادى. تٸپتٸ, ولار بەيبٸت كەلٸسٸمدٸ قالاماسا دا, قاجەتتٸلٸك ٷشٸن (بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن) بٸز ولاردى بەيبٸت كەلٸسٸمگە كەلۋٸن سۇراۋىمىز كەرەك» دەپ اشىقتاپ ٶتكەن. يسلام دٸنٸ ەردايىم بەيبٸت قوعام قالىپتاستىرۋعا ٷندەيدٸ. ال ەلٸمٸزدەگٸ تولەرانتتىلىق اتا-بابامىزدان, دەستٷرٸمٸزدەن كەلە جاتقان قۇبىلىس. بٸز باسقا ەتنوس ٶكٸلدەرٸن جاتسىنبايتىن اشىق ۇلت رەتٸندە قالىپتاستىق. ەندەشە, ەربٸر قازاقستان ازاماتى ەلدٸڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا, ونى نىعايتۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن.
س.وقانۇلى,
قر دٸاقم دٸك دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ
ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
