Tóken Ibragimov: Abai – naǵyz muńdy jal­­ǵyzdyń ózi

Tóken IBRAGIMOV, ádebietshi ǵalym, abaitanýshy:

– Biz ádette Abaimen maqtanamyz, «kemeńger aqynymyz», «uly oishy­lymyz» deimiz. Biraq maqtaný bir bó­lek te, baǵasyna jetý bir bólek. Osy turǵydan alǵanda, Abaidy qan­sha­lyqty tani aldyq?

– Shynymen de, ekiniń biriniń aitatyny – Abai. Keide tipti «Alla» degennen de «Abai» degen kúshtirek siiaqty seziledi. Oi­lap qarasań, Abai álemi erekshe tereń, kóp qyrtysty, qatpary mol, oiynyń ózegi óz­geshe, qat-qat. Biz biraq keide sony se­zinbei, sózdiń syralǵysy retinde aitamyz, Abaidy áńgimege qossaq, sózimiz dámdi bo­­latyn siiaqty kórinedi. «Abaitaný» de­­gen­de de, jurt Abaidy zerttelip bol­ǵandai, ol týraly bári aitylyp bitkendei kóredi. Alaida ár kezeńde de abai­ta­ný­shynyń, oǵan den qoiýshynyń aldynda tyń suraq­tar turady. Sondyqtan da «Abaidy to­lyq­tai tanyp boldyq» deý – artyqtaý. Óit­keni abaitaný ár kezeń saiyn jańa qyr­lar­dy aldyǵa tartady, demek, bul – qazir ja­ńadan bastalyp jatqan kúrdeli pro­tsess. Abaidy, Abai álemin taný, onyń ár só­zin, oi asta­ryn­da jatqan árbir uǵym­dar­­­dy, qu­by­lystardy taný kóptegen jańa dú­nielerdi aldyǵa tartyp otyrǵan jaiy bar. Abaidy óziniń ainalasynsyz, orta­syn­syz, óziniń aldy men ózinen keiingi­ler­siz qarastyrý durys bolmaǵan bolar edi. Mysaly, Abai shákirtterin, Abai ortasyn igermei, zerttemei, Abaidy to­lyq­tai taný múmkin emes. Mysaly, Shá­kárim ále­min­degi Abai­dy tanymai, Abai­dy taný tolyq bola al­maidy dep oilai­myn. Sol siiaqty, Kók­bai­daǵy Abai, Aqyl­baidaǵy, Ma­ǵaýiia­daǵy, Ýaistaǵy Abai, Abaidyń so­larǵa yqpaly, sol áser­den týǵan jańa uǵym, ta­nym degen nárse tyń turǵyda, jan-jaqty oilanýdy talap etedi. De­gen­men biz buǵan áli de tereń boilai alǵan joq­pyz.

– Sizdińshe, abaitanýdyń kúrdeli bo­lý sebebi neden?

– Bul máseleniń kúrdeli bolý sebebi Abai­dyń óz áleminiń kúrdeliligimen bai­la­­nysty. Óitkeni álemdik ozyq oilar Abai oiynan, óleńinen kórinis tapqan. Abai álemi – batystyq, shyǵystyq ozyq áde­­biet­­tiń, ónerdiń, oishyldyqtyń qat-qat syr­­larymen sýarylǵan álem, sonymen qa­­lyptasqan, kómkerilgen dúnie. Ony ta­nyp-bilý, árine, ońaiǵa soqpaidy.

– Al Abaidyń aqyn, adam, tulǵa re­tinde qalyptasýynyń túp tamyryn qaidan, neden izdegen jón?

– Eń birinshi, kez kelgen tulǵa óziniń ta­biǵi jaratylysymen, bolmysymen erek­she. Sonymen birge onyń búkil bilimimen, ji­ǵan nárimen, dúnietanymymen astasa oty­ryp týǵan dúniesi, árine, ońai bol­maidy. Ózińiz bilesiz, Abai aqyn da, ja­zý­shy da, aǵartýshy da, qairatker de boldy. Biraq onyń birde-bir qyzmeti shy­ǵar­ma­shy­lyǵyna kedergi bolǵan joq, qaita da­myt­ty, tanymyn ulǵaitty. Qaishylyq – Abaida emes, qoǵamda boldy. Abaidyń eń uly dúniesi – adamdy tanýǵa umtylýy, adam­nyń sanasyndaǵy, uǵymyndaǵy qai­shy­lyqtarmen kúresýi boldy. Mysaly, «Myń­men jalǵyz alystym, kiná qoima» deidi. Osyndaǵy «myń» degendi jurttar: «Oraz­bai siiaqty bai-shonjarlar, zor­lyq­­shyldar men óktem kúshter» dep oi­lai­­dy. Alaida olar – tek bir jaǵy ǵana. Shyn­­­dyǵynda, bul – adam tabiǵatyna tán myń min, tolyp jatqan kemshilik. Bylaisha ait­qanda, adamnyń bolashaǵyna ziianyn ti­gizetin, dúnietanymyn tusaityn túrli olqylyqtar men jetimsizdikter.

– Abaidyń ózi sol adami kem­shi­lik­ter men minderden ada ári biik bola aldy ma?

– Bizdiń Abaidy «qudai» dep qaraýǵa qa­qymyz joq. Olai bolatyn bolsa, Abai­da da pendelik bar. Biraq pendelikti tek qana kemshilik dep kim aitty? Olai bolýy múmkin emes qoi.

– Abaidyń ómiri qanshalyqty muńsyz boldy dep oilaisyz?

– Abaidyń tula boiy – tunyp turǵan muń. Ásili, adamzattyń oiyn durystyqqa, izgi­likke, jańa baǵytqa bastaimyn dep, myń minmen, kemshiliktermen alysyp júr­gen adam qalai muńsyz bolady? Óleńderin qarap otyrsań da, Abaidyń erekshe bir riza bolǵan, «bolyp-toldym» degen sát­teri óte sirek, tipti joq. Tittei kemshiliktiń ózin kórip, bilip, tanyp, aiaýsyz synǵa ala­dy. Ustaranyń júzimen, qandaýyr tilmen, qara qanyn aǵyzyp turyp, adamnyń sa­na­syn sodan tazartyp otyrǵysy keledi. Bul jaǵynan alǵanda, Abai – naǵyz muńdy jal­­ǵyzdyń ózi.

– Al, jeke ómiri turǵysynan alǵan­da she?

– Otbasylyq máselege kelgende, Abai kez kelgen ata arman etetindei jaqsy ul­dar­­dyń ákesi boldy. Meili Aqylbai, mei­li Ábdirahman, meili Maǵaýiia bolsyn, qai-qaisysy da bir-bir tulǵa bolatyn. Tek solardyń dúnieden jastai ótýi, ómiriniń qysqa bolýy Abaidyń qabyrǵasyn erek­she qaiystyryp ketti. Aqynnyń jarlary da – aiaýly analar. Biraq olar da kem­shi­lik­ten ada emes. Mysaly, Abaidyń: «Jaq­sy ai­ǵyr­da bie joq at týarlyq» degen sózi bar. Muny «jylqy» uǵymynda ǵana túsinbeý ke­rek, urpaq máselesi retinde qa­raǵan ab­zal.

– Ózińiz aitqandai, Abai ulda­ry­nyń árqaisysy ózinshe bir tulǵa bol­dy. Biraq qandai jaǵdaida da, «áke – ba­­laǵa synshy» ǵoi. Mysaly, bala­la­ry Abaidyń kóńilinen shyǵa aldy ma?

– Árine, balalarynyń bárine de Abai­dyń kóńili toldy. Biraq aqynnyń per­­zent­terinen kútken armany túgeldei oryndala ber­gen joq. Keibir minderin ashyq aitty da. Mysaly, «Ata-anaǵa kóz qýanysh» atty óle­ńinde asa talantty aqpa aqyn, ánshi, kúishi Aqylbaidyń ózine min taǵady. Alai­da munda tek Aqylbaidy ǵana synap otyr­ǵan joq, atanyń balaǵa artar júgi, úmiti týrasynda sóz qozǵap, bú­kil ul ataýlyǵa salmaq salyp otyr.

– Al Abaidyń dinge kózqarasy, dini ustanymy týraly ne oilaisyz? Bul ba­ǵyttaǵy ustanymy aqynnyń shy­­ǵar­mashylyǵynan qanshalyqty kórinis tapty?

– Abai – úlken dintanytýshy. Biraq «din tanytý» degendi biz kóp rette uǵa ber­meimiz. Mysaly, din degenimiz – senim. «Al­­la» deimiz, «qudai» deimiz. Abai só­zinde munyń bári bar. Dúniege kózqaras, ýa­qyt, musylmandyq sharttary, sonymen bai­lanysty aqynnyń ózindik oiy aity­la­dy. Tipti bir óleńinde «Alla degen sóz je­ńil, Allaǵa aýyz jol emes. Yntaly júrek, shyn kóńil, Ózgesi Haqqa qol emes» deidi. Qalai dál aitylǵan! Rasymen de, keide jai ǵana «Alla» dep aita salamyz, esh­qan­dai sezimimiz, júregimiz qosylmaidy. «Aýyzsha» degen sol ǵoi. Al shyn peii­liń­men, jan-júregińmen sezinip, uǵynyp ba­ryp aitsań, senseń, sonda ǵana jańaǵy «Alla» degeniń Haq bolady, iaǵni bul jú­rek­ten shyǵýy tiis. Abaidyń Alla, Táńir tý­raly erekshe sóz qozǵaityn tusy – Áb­dirahmannyń aýrýymen bailanysty. Biraq bul balasy úshin kúiingen ákeniń sózi ǵana emes, munda tereń kózqaras bar. Taǵy bir óle­ńin alyp qaraiyq:

_Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de súi ol Allany jannan tátti.

Adamzattyń bárin súi

«baýyrym» dep,

Jáne Haq joly osy dep ádiletti,_ – deidi. Qarap tursańyz, osynda úlken qai­shy­lyq jatyr. Óitkeni dinge salsań, adam­zat­tyń bárin jaqsy kórý shart emes. Tipti din jolymen kápir ataýlyǵa maidan ashyp, óltirýge, qyryp-joiýǵa bolady. Al Abai bolsa, «adamzattyń bárin «baýyrym!» dep súi» deidi. Netken úlken júrek! Meniń bi­lýim­she, mundai oidy tipti Sokrat ta, Pla­ton da, Aristotel de aitpaǵan, bul – Abai­dyń ǵana aýzynan shyqqan sóz. Jáne muny túsiný – óte kúrdeli dúnie. Mysaly, «adamzattyń bárin súi» dei salsa da bo­lady ǵoi. Abai «baýyrym dep súi» deidi. Osy «baýyrym» degen nárse – álemdik oi­ǵa Abai ákelgen úlken jańalyq. Endi 37-shi qara sózge baryńyz: «Ákesiniń balasy – adam­nyń dushpany, Adamnyń balasy – baýyryń». Bul – adam tanýdaǵy óte tyń nárse. Shynymen de, ákeńizdiń ǵana bala­sy bolsańyz, búkil dúnieni, búkil jaqsy­lyqty ákeńizge tartar edińiz. Sondyqtan da ákeniń ǵana emes, adamnyń balasy bolý degen – óte abyroily, jaýap­ty paryz.

– Demek, budan «Abai kez kelgen nár­­sege filosofiialyq turǵydan qa­ra­dy» degen oi týady ǵoi...

– Bir anyǵy, Abai kez kelgen nársege úl­ken mán bergen. Bul – Sokrat pen Pla­ton­­nan bolmasa Aristotelden Abai ozyp ketti degen sóz emes, Abaidyń álemdik oi­ǵa oi qosyp, ulylarmen terezesi teń tur­ǵandyǵynyń aiqyn dáleli.

– Sonda ádebietshi ǵalymdarymyz Abai oiynyń osyndai qyrlaryna, ereksheligine onsha boilamai júr dep oilaisyz ba?

– Sóz joq, Abaidy taný jańa bastaldy. Buǵan deiin kóbinese aqyn óleńderin tek mazmundyq, kórkemdik jaǵynan, kezeńdik ta­laptarǵa orai túsindirip keldik. Odan te­re­ńirek taldaýǵa, salmaqtaýǵa ǵalym­da­ry­myzdyń enjarlyǵy, kerek bolatyn bolsa, óresi jetpei júr. Myna bir óleńin qarańyz: «Úsh-aq nárse adamnyń qasieti: ystyq qairat, nurly aqyl, jyly júrek». My­saly, ystyq qairat arqyly Muzdy mu­­hit­­tyń muzyn eritýimiz kerek, ol úshin qarý kerek, ol qarý – aqyl. Onda da ol nurly aqyl bolýy qajet. Óitkeni keide jaýyz da dana bolyp keledi. Endi osynyń bári – qairat ta, aqyl da kimge qyzmet etýi kerek? Adam­ǵa. Al kúlli igilikti adamnyń pai­da­sy­na, onda da súiispenshilikpen, ma­hab­­bat­pen jumsaý úshin, paidalaný úshin jyly jú­rek qajet. Bul degen ǵajap emes pe!

– Munshama oishyl, munshama dana Abaidyń shyǵarmashylyqtan syrt, bi­likke aralasýyna ne túrtki boldy?

– Abaidyń bilikke aralasýyna sebep­ker bolǵan,eń aldymen, ákesi Qunanbai. Bi­raq oily, sanaly adamdar qoǵamnyń, adam­nyń kemshiligin túzetý, eldi jarqyn jolǵa bastap, joq-jitikter men álsizderge teńdik alyp berý úshin, sóz joq, bilikke ara­­lasady. Mysaly, sailaýǵa Shoqan da tús­ken, biraq ótpei qalǵan. Al Abai úsh ret bo­lys bolǵan.

– Abaidyń «Qazaqty túzeimin de­gen adamǵa zor bilik nemese mol dáý­let kerek» degen maǵynada aitqan sózi bar. Bul jaǵynan alǵanda, Abaida bi­lik te, bailyq ta jetkilikti boldy. So­lai bola tura, halqyn jónge sala alǵan joq. Kerisinshe, taiaq jedi. Muny qalai túsinýge bolady?

– Abaidyń: _«Zamanǵa jaman

kúilemek,

Zamana ony ilemek,

Zamandy qai jan bilemek?»_ – degen óleńi bar ǵoi. Shynymen de, zamana esh­kim­niń yrqyna kónbeidi, toqtatýǵa kel­mei­di, óz aǵynymen zýlap kete barady. Al adamnyń ómir súrgisi keledi. Birdeńe alyp qalý úshin erkine kónýge, jaǵynýǵa týra ke­ledi. Bylaisha aitqanda, kúileimiz. Al za­manada aiaý joq. Pendeni qalaýynsha ileidi. Oǵan Abaidyń kózi jetti de. Biraq odan Abai utty. Zamannyń osylai ekenin, bi­l­iktiń opasyzdyǵyn, ekiushtylyǵyn óleń­derinde jeter jerine jetkize jazdy.

Ókinishke qarai, osynyń bárin taldap, tarazylap júrgen zertteýshi joqtyń qasy. Mysaly, Abai oilarynyń shákirtteri ta­ra­pynan jalǵasýy qalai? Bul rette, Kók­bai:

_Zamandy túzetpeidi eshkim bilep,

Árkimniń eki qoly ishine imek.

Ǵalamǵa aqyl patsha bolǵan kúni,

Tep-tegis adamzatqa ese timek,_ – deidi. Iaǵni Kókbai «zamandy da túzetýge bolady. Ol úshin aqyl ústemdik etýi tiis. Sol kezde adam­nyń qushaǵy ashylady, ishke tart­qysh­tyq ikem jazylady, ádildik ornaidy» degen oi aitady. Budan Abai oiynyń shá­kirt tanymy arqyly basqasha uǵym ie­le­nýin kórýge bolady.

– Áńgimeńizdiń basynda «Abaidyń or­­tasyn, ainalasyn jete zert­te­me­iin­­­she, Abaidy tolyq tanyp-bildik deý­­­ge bolmaidy» degen edińiz. Osy oraida, Abai oiynyń, Abai rýhynyń shákirt­teri shyǵarmashylyǵynan kó­ri­nis be­rýin de eskerýimiz kerek bol­ǵany ǵoi?

– Álbette. Biraq bizdiń abai­taný­shy­la­rymyz qazir bárin tyndyryp tastaǵandai keiipte. Shyndyǵyn aitqanda, biz qazir Áýezov jetkizgen abaitanýdyń ózin áli uǵyp, igerip bolǵan joqpyz. Sóite oty­ryp, qalai damytamyz? Al Áýezovtiń Abai­dy ýa­qyttyń yǵyna qarai túsindirýge, zert­­teý­ge májbúr bolǵandyǵyn eskersek, bizge kóp nárseni qaita zerdeleýge týra ke­ledi. Mysaly, Áýezov bir eńbekterinde: «Abai jaq­sy bailar, momyn bailar dei­di. On­dai bailar bolýshy ma edi? Olardyń bári de Abaidyń ózi arpalysyp júrgen bo­lys, biler, zorlyqshyldar emes pe edi?» – dei­di. Bul jerde, árine, Muhań Abaidy synap, kemshiligin ashyp otyrǵan joq, tap­tyq qurylysqa ákelý úshin, eriksiz jazyp otyr. Shyn negizinde, Abaidy uqqan bir adam bolsa, ol Muhtar Áýezov bolýy ke­rek. Al Áýezovtiń ózi bol­sa, «men eshteńe de bile qoiǵan joqpyn, Abai, Abai, Abai ǵana bárin biledi» dep ketken...

– Áńgimeńizge raqmet!

Áńgimelesken: Roza RAQYMQYZY

"Abai álemi"