تٶكەن يبراگيموۆ, ەدەبيەتشٸ عالىم, ابايتانۋشى:
– بٸز ەدەتتە ابايمەن ماقتانامىز, «كەمەڭگەر اقىنىمىز», «ۇلى ويشىلىمىز» دەيمٸز. بٸراق ماقتانۋ بٸر بٶلەك تە, باعاسىنا جەتۋ بٸر بٶلەك. وسى تۇرعىدان العاندا, ابايدى قانشالىقتى تاني الدىق?
– شىنىمەن دە, ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ ايتاتىنى – اباي. كەيدە تٸپتٸ «اللا» دەگەننەن دە «اباي» دەگەن كٷشتٸرەك سيياقتى سەزٸلەدٸ. ويلاپ قاراساڭ, اباي ەلەمٸ ەرەكشە تەرەڭ, كٶپ قىرتىستى, قاتپارى مول, ويىنىڭ ٶزەگٸ ٶزگەشە, قات-قات. بٸز بٸراق كەيدە سونى سەزٸنبەي, سٶزدٸڭ سىرالعىسى رەتٸندە ايتامىز, ابايدى ەڭگٸمەگە قوسساق, سٶزٸمٸز دەمدٸ بولاتىن سيياقتى كٶرٸنەدٸ. «ابايتانۋ» دەگەندە دە, جۇرت ابايدى زەرتتەلٸپ بولعانداي, ول تۋرالى بەرٸ ايتىلىپ بٸتكەندەي كٶرەدٸ. الايدا ەر كەزەڭدە دە ابايتانۋشىنىڭ, وعان دەن قويۋشىنىڭ الدىندا تىڭ سۇراقتار تۇرادى. سوندىقتان دا «ابايدى تولىقتاي تانىپ بولدىق» دەۋ – ارتىقتاۋ. ٶيتكەنٸ ابايتانۋ ەر كەزەڭ سايىن جاڭا قىرلاردى الدىعا تارتادى, دەمەك, بۇل – قازٸر جاڭادان باستالىپ جاتقان كٷردەلٸ پروتسەسس. ابايدى, اباي ەلەمٸن تانۋ, ونىڭ ەر سٶزٸن, وي استارىندا جاتقان ەربٸر ۇعىمداردى, قۇبىلىستاردى تانۋ كٶپتەگەن جاڭا دٷنيەلەردٸ الدىعا تارتىپ وتىرعان جايى بار. ابايدى ٶزٸنٸڭ اينالاسىنسىز, ورتاسىنسىز, ٶزٸنٸڭ الدى مەن ٶزٸنەن كەيٸنگٸلەرسٸز قاراستىرۋ دۇرىس بولماعان بولار ەدٸ. مىسالى, اباي شەكٸرتتەرٸن, اباي ورتاسىن يگەرمەي, زەرتتەمەي, ابايدى تولىقتاي تانۋ مٷمكٸن ەمەس. مىسالى, شەكەرٸم ەلەمٸندەگٸ ابايدى تانىماي, ابايدى تانۋ تولىق بولا المايدى دەپ ويلايمىن. سول سيياقتى, كٶكبايداعى اباي, اقىلبايداعى, ماعاۋيياداعى, ۋايستاعى اباي, ابايدىڭ سولارعا ىقپالى, سول ەسەردەن تۋعان جاڭا ۇعىم, تانىم دەگەن نەرسە تىڭ تۇرعىدا, جان-جاقتى ويلانۋدى تالاپ ەتەدٸ. دەگەنمەن بٸز بۇعان ەلٸ دە تەرەڭ بويلاي العان جوقپىز.
– سٸزدٸڭشە, ابايتانۋدىڭ كٷردەلٸ بولۋ سەبەبٸ نەدەن?
– بۇل مەسەلەنٸڭ كٷردەلٸ بولۋ سەبەبٸ ابايدىڭ ٶز ەلەمٸنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸمەن بايلانىستى. ٶيتكەنٸ ەلەمدٸك وزىق ويلار اباي ويىنان, ٶلەڭٸنەن كٶرٸنٸس تاپقان. اباي ەلەمٸ – باتىستىق, شىعىستىق وزىق ەدەبيەتتٸڭ, ٶنەردٸڭ, ويشىلدىقتىڭ قات-قات سىرلارىمەن سۋارىلعان ەلەم, سونىمەن قالىپتاسقان, كٶمكەرٸلگەن دٷنيە. ونى تانىپ-بٸلۋ, ەرينە, وڭايعا سوقپايدى.
– ال ابايدىڭ اقىن, ادام, تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىنىڭ تٷپ تامىرىن قايدان, نەدەن ٸزدەگەن جٶن?
– ەڭ بٸرٸنشٸ, كەز كەلگەن تۇلعا ٶزٸنٸڭ تابيعي جاراتىلىسىمەن, بولمىسىمەن ەرەكشە. سونىمەن بٸرگە ونىڭ بٷكٸل بٸلٸمٸمەن, جيعان نەرٸمەن, دٷنيەتانىمىمەن استاسا وتىرىپ تۋعان دٷنيەسٸ, ەرينە, وڭاي بولمايدى. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, اباي اقىن دا, جازۋشى دا, اعارتۋشى دا, قايراتكەر دە بولدى. بٸراق ونىڭ بٸردە-بٸر قىزمەتٸ شىعارماشىلىعىنا كەدەرگٸ بولعان جوق, قايتا دامىتتى, تانىمىن ۇلعايتتى. قايشىلىق – ابايدا ەمەس, قوعامدا بولدى. ابايدىڭ ەڭ ۇلى دٷنيەسٸ – ادامدى تانۋعا ۇمتىلۋى, ادامنىڭ ساناسىنداعى, ۇعىمىنداعى قايشىلىقتارمەن كٷرەسۋٸ بولدى. مىسالى, «مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما» دەيدٸ. وسىنداعى «مىڭ» دەگەندٸ جۇرتتار: «ورازباي سيياقتى باي-شونجارلار, زورلىقشىلدار مەن ٶكتەم كٷشتەر» دەپ ويلايدى. الايدا ولار – تەك بٸر جاعى عانا. شىندىعىندا, بۇل – ادام تابيعاتىنا تەن مىڭ مٸن, تولىپ جاتقان كەمشٸلٸك. بىلايشا ايتقاندا, ادامنىڭ بولاشاعىنا زييانىن تيگٸزەتٸن, دٷنيەتانىمىن تۇسايتىن تٷرلٸ ولقىلىقتار مەن جەتٸمسٸزدٸكتەر.
– ابايدىڭ ٶزٸ سول ادامي كەمشٸلٸكتەر مەن مٸندەردەن ادا ەرٸ بيٸك بولا الدى ما?
– بٸزدٸڭ ابايدى «قۇداي» دەپ قاراۋعا قاقىمىز جوق. ولاي بولاتىن بولسا, ابايدا دا پەندەلٸك بار. بٸراق پەندەلٸكتٸ تەك قانا كەمشٸلٸك دەپ كٸم ايتتى? ولاي بولۋى مٷمكٸن ەمەس قوي.
– ابايدىڭ ٶمٸرٸ قانشالىقتى مۇڭسىز بولدى دەپ ويلايسىز?
– ابايدىڭ تۇلا بويى – تۇنىپ تۇرعان مۇڭ. ەسٸلٸ, ادامزاتتىڭ ويىن دۇرىستىققا, ٸزگٸلٸككە, جاڭا باعىتقا باستايمىن دەپ, مىڭ مٸنمەن, كەمشٸلٸكتەرمەن الىسىپ جٷرگەن ادام قالاي مۇڭسىز بولادى? ٶلەڭدەرٸن قاراپ وتىرساڭ دا, ابايدىڭ ەرەكشە بٸر ريزا بولعان, «بولىپ-تولدىم» دەگەن سەتتەرٸ ٶتە سيرەك, تٸپتٸ جوق. تيتتەي كەمشٸلٸكتٸڭ ٶزٸن كٶرٸپ, بٸلٸپ, تانىپ, اياۋسىز سىنعا الادى. ۇستارانىڭ جٷزٸمەن, قانداۋىر تٸلمەن, قارا قانىن اعىزىپ تۇرىپ, ادامنىڭ ساناسىن سودان تازارتىپ وتىرعىسى كەلەدٸ. بۇل جاعىنان العاندا, اباي – ناعىز مۇڭدى جالعىزدىڭ ٶزٸ.
– ال, جەكە ٶمٸرٸ تۇرعىسىنان العاندا شە?
– وتباسىلىق مەسەلەگە كەلگەندە, اباي كەز كەلگەن اتا ارمان ەتەتٸندەي جاقسى ۇلداردىڭ ەكەسٸ بولدى. مەيلٸ اقىلباي, مەيلٸ ەبدٸراحمان, مەيلٸ ماعاۋييا بولسىن, قاي-قايسىسى دا بٸر-بٸر تۇلعا بولاتىن. تەك سولاردىڭ دٷنيەدەن جاستاي ٶتۋٸ, ٶمٸرٸنٸڭ قىسقا بولۋى ابايدىڭ قابىرعاسىن ەرەكشە قايىستىرىپ كەتتٸ. اقىننىڭ جارلارى دا – اياۋلى انالار. بٸراق ولار دا كەمشٸلٸكتەن ادا ەمەس. مىسالى, ابايدىڭ: «جاقسى ايعىردا بيە جوق ات تۋارلىق» دەگەن سٶزٸ بار. مۇنى «جىلقى» ۇعىمىندا عانا تٷسٸنبەۋ كەرەك, ۇرپاق مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراعان ابزال.
– ٶزٸڭٸز ايتقانداي, اباي ۇلدارىنىڭ ەرقايسىسى ٶزٸنشە بٸر تۇلعا بولدى. بٸراق قانداي جاعدايدا دا, «ەكە – بالاعا سىنشى» عوي. مىسالى, بالالارى ابايدىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعا الدى ما?
– ەرينە, بالالارىنىڭ بەرٸنە دە ابايدىڭ كٶڭٸلٸ تولدى. بٸراق اقىننىڭ پەرزەنتتەرٸنەن كٷتكەن ارمانى تٷگەلدەي ورىندالا بەرگەن جوق. كەيبٸر مٸندەرٸن اشىق ايتتى دا. مىسالى, «اتا-اناعا كٶز قۋانىش» اتتى ٶلەڭٸندە اسا تالانتتى اقپا اقىن, ەنشٸ, كٷيشٸ اقىلبايدىڭ ٶزٸنە مٸن تاعادى. الايدا مۇندا تەك اقىلبايدى عانا سىناپ وتىرعان جوق, اتانىڭ بالاعا ارتار جٷگٸ, ٷمٸتٸ تۋراسىندا سٶز قوزعاپ, بٷكٸل ۇل اتاۋلىعا سالماق سالىپ وتىر.
– ال ابايدىڭ دٸنگە كٶزقاراسى, دٸني ۇستانىمى تۋرالى نە ويلايسىز? بۇل باعىتتاعى ۇستانىمى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنان قانشالىقتى كٶرٸنٸس تاپتى?
– اباي – ٷلكەن دٸنتانىتۋشى. بٸراق «دٸن تانىتۋ» دەگەندٸ بٸز كٶپ رەتتە ۇعا بەرمەيمٸز. مىسالى, دٸن دەگەنٸمٸز – سەنٸم. «اللا» دەيمٸز, «قۇداي» دەيمٸز. اباي سٶزٸندە مۇنىڭ بەرٸ بار. دٷنيەگە كٶزقاراس, ۋاقىت, مۇسىلماندىق شارتتارى, سونىمەن بايلانىستى اقىننىڭ ٶزٸندٸك ويى ايتىلادى. تٸپتٸ بٸر ٶلەڭٸندە «اللا دەگەن سٶز جەڭٸل, اللاعا اۋىز جول ەمەس. ىنتالى جٷرەك, شىن كٶڭٸل, ٶزگەسٸ حاققا قول ەمەس» دەيدٸ. قالاي دەل ايتىلعان! راسىمەن دە, كەيدە جاي عانا «اللا» دەپ ايتا سالامىز, ەشقانداي سەزٸمٸمٸز, جٷرەگٸمٸز قوسىلمايدى. «اۋىزشا» دەگەن سول عوي. ال شىن پەيٸلٸڭمەن, جان-جٷرەگٸڭمەن سەزٸنٸپ, ۇعىنىپ بارىپ ايتساڭ, سەنسەڭ, سوندا عانا جاڭاعى «اللا» دەگەنٸڭ حاق بولادى, ياعني بۇل جٷرەكتەن شىعۋى تيٸس. ابايدىڭ اللا, تەڭٸر تۋرالى ەرەكشە سٶز قوزعايتىن تۇسى – ەبدٸراحماننىڭ اۋرۋىمەن بايلانىستى. بٸراق بۇل بالاسى ٷشٸن كٷيٸنگەن ەكەنٸڭ سٶزٸ عانا ەمەس, مۇندا تەرەڭ كٶزقاراس بار. تاعى بٸر ٶلەڭٸن الىپ قارايىق:
_ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە سٷي ول اللانى جاننان تەتتٸ.
ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي
«باۋىرىم» دەپ,
جەنە حاق جولى وسى دەپ ەدٸلەتتٸ,_ – دەيدٸ. قاراپ تۇرساڭىز, وسىندا ٷلكەن قايشىلىق جاتىر. ٶيتكەنٸ دٸنگە سالساڭ, ادامزاتتىڭ بەرٸن جاقسى كٶرۋ شارت ەمەس. تٸپتٸ دٸن جولىمەن كەپٸر اتاۋلىعا مايدان اشىپ, ٶلتٸرۋگە, قىرىپ-جويۋعا بولادى. ال اباي بولسا, «ادامزاتتىڭ بەرٸن «باۋىرىم!» دەپ سٷي» دەيدٸ. نەتكەن ٷلكەن جٷرەك! مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, مۇنداي ويدى تٸپتٸ سوكرات تا, پلاتون دا, اريستوتەل دە ايتپاعان, بۇل – ابايدىڭ عانا اۋزىنان شىققان سٶز. جەنە مۇنى تٷسٸنۋ – ٶتە كٷردەلٸ دٷنيە. مىسالى, «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي» دەي سالسا دا بولادى عوي. اباي «باۋىرىم دەپ سٷي» دەيدٸ. وسى «باۋىرىم» دەگەن نەرسە – ەلەمدٸك ويعا اباي ەكەلگەن ٷلكەن جاڭالىق. ەندٸ 37-شٸ قارا سٶزگە بارىڭىز: «ەكەسٸنٸڭ بالاسى – ادامنىڭ دۇشپانى, ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ». بۇل – ادام تانۋداعى ٶتە تىڭ نەرسە. شىنىمەن دە, ەكەڭٸزدٸڭ عانا بالاسى بولساڭىز, بٷكٸل دٷنيەنٸ, بٷكٸل جاقسىلىقتى ەكەڭٸزگە تارتار ەدٸڭٸز. سوندىقتان دا ەكەنٸڭ عانا ەمەس, ادامنىڭ بالاسى بولۋ دەگەن – ٶتە ابىرويلى, جاۋاپتى پارىز.
– دەمەك, بۇدان «اباي كەز كەلگەن نەرسەگە فيلوسوفييالىق تۇرعىدان قارادى» دەگەن وي تۋادى عوي...
– بٸر انىعى, اباي كەز كەلگەن نەرسەگە ٷلكەن مەن بەرگەن. بۇل – سوكرات پەن پلاتوننان بولماسا اريستوتەلدەن اباي وزىپ كەتتٸ دەگەن سٶز ەمەس, ابايدىڭ ەلەمدٸك ويعا وي قوسىپ, ۇلىلارمەن تەرەزەسٸ تەڭ تۇرعاندىعىنىڭ ايقىن دەلەلٸ.
– سوندا ەدەبيەتشٸ عالىمدارىمىز اباي ويىنىڭ وسىنداي قىرلارىنا, ەرەكشەلٸگٸنە ونشا بويلاماي جٷر دەپ ويلايسىز با?
– سٶز جوق, ابايدى تانۋ جاڭا باستالدى. بۇعان دەيٸن كٶبٸنەسە اقىن ٶلەڭدەرٸن تەك مازمۇندىق, كٶركەمدٸك جاعىنان, كەزەڭدٸك تالاپتارعا وراي تٷسٸندٸرٸپ كەلدٸك. ودان تەرەڭٸرەك تالداۋعا, سالماقتاۋعا عالىمدارىمىزدىڭ ەنجارلىعى, كەرەك بولاتىن بولسا, ٶرەسٸ جەتپەي جٷر. مىنا بٸر ٶلەڭٸن قاراڭىز: «ٷش-اق نەرسە ادامنىڭ قاسيەتٸ: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جٷرەك». مىسالى, ىستىق قايرات ارقىلى مۇزدى مۇحيتتىڭ مۇزىن ەرٸتۋٸمٸز كەرەك, ول ٷشٸن قارۋ كەرەك, ول قارۋ – اقىل. وندا دا ول نۇرلى اقىل بولۋى قاجەت. ٶيتكەنٸ كەيدە جاۋىز دا دانا بولىپ كەلەدٸ. ەندٸ وسىنىڭ بەرٸ – قايرات تا, اقىل دا كٸمگە قىزمەت ەتۋٸ كەرەك? ادامعا. ال كٷللٸ يگٸلٸكتٸ ادامنىڭ پايداسىنا, وندا دا سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن, ماحابباتپەن جۇمساۋ ٷشٸن, پايدالانۋ ٷشٸن جىلى جٷرەك قاجەت. بۇل دەگەن عاجاپ ەمەس پە!
– مۇنشاما ويشىل, مۇنشاما دانا ابايدىڭ شىعارماشىلىقتان سىرت, بيلٸككە ارالاسۋىنا نە تٷرتكٸ بولدى?
– ابايدىڭ بيلٸككە ارالاسۋىنا سەبەپكەر بولعان,ەڭ الدىمەن, ەكەسٸ قۇنانباي. بٸراق ويلى, سانالى ادامدار قوعامنىڭ, ادامنىڭ كەمشٸلٸگٸن تٷزەتۋ, ەلدٸ جارقىن جولعا باستاپ, جوق-جٸتٸكتەر مەن ەلسٸزدەرگە تەڭدٸك الىپ بەرۋ ٷشٸن, سٶز جوق, بيلٸككە ارالاسادى. مىسالى, سايلاۋعا شوقان دا تٷسكەن, بٸراق ٶتپەي قالعان. ال اباي ٷش رەت بولىس بولعان.
– ابايدىڭ «قازاقتى تٷزەيمٸن دەگەن ادامعا زور بيلٸك نەمەسە مول دەۋلەت كەرەك» دەگەن ماعىنادا ايتقان سٶزٸ بار. بۇل جاعىنان العاندا, ابايدا بيلٸك تە, بايلىق تا جەتكٸلٸكتٸ بولدى. سولاي بولا تۇرا, حالقىن جٶنگە سالا العان جوق. كەرٸسٸنشە, تاياق جەدٸ. مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
– ابايدىڭ: _«زامانعا جامان
كٷيلەمەك,
زامانا ونى يلەمەك,
زاماندى قاي جان بيلەمەك?»_ – دەگەن ٶلەڭٸ بار عوي. شىنىمەن دە, زامانا ەشكٸمنٸڭ ىرقىنا كٶنبەيدٸ, توقتاتۋعا كەلمەيدٸ, ٶز اعىنىمەن زۋلاپ كەتە بارادى. ال ادامنىڭ ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەدٸ. بٸردەڭە الىپ قالۋ ٷشٸن ەركٸنە كٶنۋگە, جاعىنۋعا تۋرا كەلەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, كٷيلەيمٸز. ال زامانادا اياۋ جوق. پەندەنٸ قالاۋىنشا يلەيدٸ. وعان ابايدىڭ كٶزٸ جەتتٸ دە. بٸراق ودان اباي ۇتتى. زاماننىڭ وسىلاي ەكەنٸن, بيلٸكتٸڭ وپاسىزدىعىن, ەكٸۇشتىلىعىن ٶلەڭدەرٸندە جەتەر جەرٸنە جەتكٸزە جازدى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, وسىنىڭ بەرٸن تالداپ, تارازىلاپ جٷرگەن زەرتتەۋشٸ جوقتىڭ قاسى. مىسالى, اباي ويلارىنىڭ شەكٸرتتەرٸ تاراپىنان جالعاسۋى قالاي? بۇل رەتتە, كٶكباي:
_زاماندى تٷزەتپەيدٸ ەشكٸم بيلەپ,
ەركٸمنٸڭ ەكٸ قولى ٸشٸنە يمەك.
عالامعا اقىل پاتشا بولعان كٷنٸ,
تەپ-تەگٸس ادامزاتقا ەسە تيمەك,_ – دەيدٸ. ياعني كٶكباي «زاماندى دا تٷزەتۋگە بولادى. ول ٷشٸن اقىل ٷستەمدٸك ەتۋٸ تيٸس. سول كەزدە ادامنىڭ قۇشاعى اشىلادى, ٸشكە تارتقىشتىق يكەم جازىلادى, ەدٸلدٸك ورنايدى» دەگەن وي ايتادى. بۇدان اباي ويىنىڭ شەكٸرت تانىمى ارقىلى باسقاشا ۇعىم يەلەنۋٸن كٶرۋگە بولادى.
– ەڭگٸمەڭٸزدٸڭ باسىندا «ابايدىڭ ورتاسىن, اينالاسىن جەتە زەرتتەمەيٸنشە, ابايدى تولىق تانىپ-بٸلدٸك دەۋگە بولمايدى» دەگەن ەدٸڭٸز. وسى ورايدا, اباي ويىنىڭ, اباي رۋحىنىڭ شەكٸرتتەرٸ شىعارماشىلىعىنان كٶرٸنٸس بەرۋٸن دە ەسكەرۋٸمٸز كەرەك بولعانى عوي?
– ەلبەتتە. بٸراق بٸزدٸڭ ابايتانۋشىلارىمىز قازٸر بەرٸن تىندىرىپ تاستاعانداي كەيٸپتە. شىندىعىن ايتقاندا, بٸز قازٸر ەۋەزوۆ جەتكٸزگەن ابايتانۋدىڭ ٶزٸن ەلٸ ۇعىپ, يگەرٸپ بولعان جوقپىز. سٶيتە وتىرىپ, قالاي دامىتامىز? ال ەۋەزوۆتٸڭ ابايدى ۋاقىتتىڭ ىعىنا قاراي تٷسٸندٸرۋگە, زەرتتەۋگە مەجبٷر بولعاندىعىن ەسكەرسەك, بٸزگە كٶپ نەرسەنٸ قايتا زەردەلەۋگە تۋرا كەلەدٸ. مىسالى, ەۋەزوۆ بٸر ەڭبەكتەرٸندە: «اباي جاقسى بايلار, مومىن بايلار دەيدٸ. ونداي بايلار بولۋشى ما ەدٸ? ولاردىڭ بەرٸ دە ابايدىڭ ٶزٸ ارپالىسىپ جٷرگەن بولىس, بيلەر, زورلىقشىلدار ەمەس پە ەدٸ?» – دەيدٸ. بۇل جەردە, ەرينە, مۇحاڭ ابايدى سىناپ, كەمشٸلٸگٸن اشىپ وتىرعان جوق, تاپتىق قۇرىلىسقا ەكەلۋ ٷشٸن, ەرٸكسٸز جازىپ وتىر. شىن نەگٸزٸندە, ابايدى ۇققان بٸر ادام بولسا, ول مۇحتار ەۋەزوۆ بولۋى كەرەك. ال ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ بولسا, «مەن ەشتەڭە دە بٸلە قويعان جوقپىن, اباي, اباي, اباي عانا بەرٸن بٸلەدٸ» دەپ كەتكەن...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن: روزا راقىمقىزى
