Birden aitaiyq, bizdiń búgingi maqalamyz qandai da bir tulǵanyń jeke basyn emes, onyń azamattyq ustanymy men maqsat-muratyn keńirek talqyǵa salýdy kózdeidi. Rasynda, atqa qonǵan azamatqa maqtaý men madaqty qarsha boratqannan góri, onyń baǵyt-baǵdary men kóqaras-paiymynyń astaryna úńilý paidalyraq ekeni daýsyz. Áitpese, atqarǵan isti emes, tulǵany áspetteý kimge abyroi áperer deisiń?!.
Iá, kósh bastar azamattar minberge kóterilse, sózi men isi bite qainasyp, bilgeninen jańylmasa deidi jurt. Janyna toptalar jigitterdiń de jóni túzý bolǵanyn qalaidy. Eldi basqarý júzdiń aqyly-parasaty men birdiń qajyr-qairatyna bailanysty ekenin ishtei túisinedi. Al, júirik ýaqyttyń jańashyldyqqa zárý ekenin anyq baǵamdaidy.
Toqaevtyń prezident laýazymyndaǵy alǵashqy otyz kúni biraz túiitkildi máseleniń túiinin tarqatyp bergendei boldy.
El aldyna shyqqan sátten bastap óz pozitsiiasyn ashyq bildirip, kópshilik kókeiindegi ózekti máselelerdi dóp basyp aitty. Ár kezdesý saiyn ózin mazalaǵan jaittardy tilge tiek etip, odan shyǵý joldaryna da nusqaý kórsetti.
Sózimiz qurǵaq bolmas úshin Toqaev aitqan mańyzdy málimdemelerdi taǵy bir saralap kórsek.
1. «Biliktegi saiasi sabaqtastyq – memlekettiń turaqtylyǵy men órkendeýine kepildik».
Kemeluly qazaq baspasózine bergen suhbatynda saiasi basqarý men sabaqtastyq týraly sóz qozǵap, alǵashqy ustanymyn osy taqyryppen bailanystyrdy. Shynynda, almaǵaiyp zamanda ulttyq tutastyqty, turaqtylyqty saqtap qalý – basty mindet. Ol úshin ishki, syrtqy faktorlarǵa jiti nazar aýdaryp, saiasi sabaqtastyqtyń úzilmeýine den qoiý qajet. Birliktiń berik, táýelsizdiktiń ǵumyrly bolýyna ár qazaq múddeli. Sol sebepti, damýdyń dańǵyl jolyna túsý úshin áýelgi maqsattan adaspai, jańa kezeń jetistikterin igerip, nyq qadam basý qajet. Evoliýtsiialyq damýdyń ulttyń órkendeýine jol ashatyny az aitylǵan joq.
2. «Ádilet joly – aýyr jol», biraq aýyr bolsa da odan týra jol joq.
Bul – Toqaevtyń taǵy bir ustanymy. Shynyn aitý kerek, ádildik saltanat qurmaǵan qoǵamda halyq pen biliktiń arasy salqyn tartyp, senimge selkeý túseri aitpasa da túsinikti. Ol degeniń – ádiletsizdiktiń qurbany bolǵan toptardyń qarsylyǵyn týdyryp, ishki bólinýlerge ákep soǵady degen sóz. Sondyqtan da, Toqaevtyń týra joldy ustanamyn deýin – ashyq ári ádil qoǵam ortanýǵa degen izgi qadam dep qabyldadyq.
3. «Únemi alǵa basý, damý arqyly ǵana maqsatymyzǵa jete alamyz».
Iá, jeldei júiitkip, zymyrandai zýlaǵan zamanda bir sát aial qylýǵa bolmaidy. Jahandanýdyń jalyna sharpysa da qalqany qalyń, qamaly berik memleket retinde únemi alǵa jyljyp, jańa Qazaqstannyń irgesin nyqtai túsýimiz qajet. Muny Kemeluly jaqsy túsinýi tiis. Ózi aitqandai, keri ketý tarih, bolashaq urpaq aldynda eshqashan keshirilmeidi.
4. «Bizge dańǵazalyqty doǵaryp, ysyrapshyldyqtan arylyp, nadandyqtan qutylý qajet».
Halyqtyń minezi ýaqyt aǵymyna sai ózgeriske túsip otyrady. Kezinde Abai synaǵan erinshek, mal shashpalyq ótken kezeńniń enshisinde qalýy kerek. Kei aǵaiynnyń ásire ysyrapshyldyǵy, dańǵoi-dańǵazalyǵy qoǵamda teris kózqaras týdyryp, ózara jiktelýlerge uryndyrady. Jazýshynyń uly aitqan jat qylyqtardan aýlaq bolý shirengen bai-baǵlandardan bastap, biliktegi shendi-shekpendilerge de qatysty dúnie. Jurt aldyndaǵy jaisańdardyń unamsyz qasietterge urynýynyń zardaby eki ese aýyr bolmaq.
5. «Jemqorlyqpen kúres – qoǵamnyń derti».
Bul másele – búgingi tańdaǵy eń ózekti másele. Halyqtyń aqshasyn qaltaǵa basyp, memlekettik múddeni ekinshi kezekke qoiatyn sheneýnikterdiń az bolmaýy kóp oiǵa jeteleidi. Jemqorlyq jailaǵan qoǵam – eshqashan alǵa baspaidy. Qasym-Jomart Toqaevtyń bul máseni «qoǵamdyq sanaǵa syna qaǵatyn qasiretke» balaýy tegin bolmasa kerek. Jáne ol jemqorlyqpen qoǵam bolyp kúresý qajettigin basa aityp, jan-jaqty keshendi is-áreketter júrgizý kerektigin tilge tiek etedi. Endeshe, bul derttiń asqynbaýyna el basshysynyń tikelei aralasýy keýdege úmit sebedi.
6. «Qandastardy elge ákelý – paryzymyz».
Shet elderdegi qazaqtyń jai-kúii kimdi bolmasyn oilandyrmai qoimasy anyq. Onyń ústine sońǵy kezdegi Qytaidaǵy qandastarǵa qatysty taraǵan aqparattar halyqtyń alańdaýshylyǵyn týdyrdy. Tarydai shashylǵan az qazaqtyń atajurtqa oralýy – eldigimizdiń mereii. Qasym-Jomart Toqaevtyń qandastarymyzǵa janashyrlyq tanytýy, alystaǵy aǵaiynyń kóńiline úmit uialatady. Eger bizdiń bilik ishki, syrty saiasattaǵy keibir máselelerdi ońtaily sheship, sheteldegi qazaqtardyń elge oralýyna jaǵdai jasasa, Elbasy bastap bergendei, taǵy bir Uly kóshtiń elge qarai bet túzeýine kýá bolýymyz áste múmkin.
7. «Kóp balaly analarǵa, turmysy nashar toptarǵa berilgen ýáde oryndalýy tiis».
Halyqtyń áleýmettik problemalarynyń kúrdelene túskeni jasyryn emes. Tipti, turmys zardaby batqan analardyń ashy daýsy ministrler kabinetin bir shaiqap ketkeni kópke aian. «Jiyrma bir myń teńge» daýy áli kúnge deiin tolyq sheshimin tapqan joq. Qasym-Jomart Kemeluly bul máseleni qatań baqylaýǵa alýdy tapsyrdy. Kóp balaly analar men turmysy tómen toptardyń talap-arazynyń tolyq oryndalýyn qadaǵalaýynda ustamaq. Bul istiń de ońynan bolaryna dámelimiz.
8. «Qurmet ákimder men ministrlerge emes, aldymen sharýa adamyna, muǵalimder men dárigerlerge kórsetilýi qajet».
Q.Toqaev keshe Jetisý jurtshylyǵymen kezdesken jiynda ustazdar, dárigerler, jýrnalister, jumysshylar memleket nazarynan tys qalmaý kerek dedi. Birde-bir nagradasyz qalmaǵan ministr, depýtat, ákimderdi synǵa alyp, jankeshti jumystaǵy jandardyń eńbegin eleýsiz qaldyrmaý kerektigin aitty. Munyń ózi Prezidenttiń qoǵamda ádildik pen teńdiktiń ústemdik etýine yqylasy erek ekeninen habar berse kerek-ti.
9. «Sailaýdy ádil, ashyq jáne taza ótkizýge kepildik beremin».
Toqaevtyń toǵyzynshy talaby sailaýdyń ádildigi haqynda. Memleket basshysynyń mundai málimdemesinen keiin, sailaý básekesi odan ári qyza tústi. Kandidattar qazir qol jinaý kezeńinde. Budan burynǵa sailaýda jeti úmitkerdiń bireýi ǵana boi kórsetken (red.Jambyl Ahmetbekov). Qalǵan alty úmitker Prezidenttik sailaýǵa alǵash ret qatysqaly otyr. Halyq ta salaýdyń ádil ári ashyq óterine senim artady.
Tájiribeli diplomattyń baisaldy bolmysy men ziialy kelbetiniń artynda qajet kezde qatań qimyldaityn, myǵym sheshim qabyldaityn, ashyq ta ótkir pikir aitýdan ári ony iske asyrýdan taisalmaityn tulǵanyń sulbasy kórinedi.
Toqaev qoǵam men qoǵamdyq sanadaǵy qalypty, qatyp qalǵan stereotipterdi buzýǵa tyrysatyndai. Onyń málimdemeleri qarapaiym da túsinikti jáne halyqty ashyq dialog pen talqyǵa shaqyrady.
Onyń bir ai ishindegi prezidenttik qyzmeti halyqtyń kóńiline de úmit uialatyp, berik senimge qadam bastaǵandai. Halyq ta jaqsylaqtan úmitti.
Jandos Aiman
