Memleket basshysy onlain formatta ótken Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beiresmi sammitine qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń usynysyn qabyl alyp, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beiresmi sammitine qatysýǵa kelisim bergen Memleket basshylaryna rizashylyǵyn bildirdi.
– Bul basqosýdy bárimiz úshin qasietti Túrkistanda uiymdastyrýdy josparlaǵan edik. Alaida pandemiiaǵa bailanysty kúrdeli ahýalǵa orai biz sammitti onlain formatta ótkizýdi jón kórdik. Indettiń beti qaitqan soń, burynǵydai betpe-bet júzdesemiz dep senemin. Osy múmkindikti paidalana otyryp, barshańyzdy Naýryz meiramymen taǵy da quttyqtaimyn. Bul – kúlli túrki jurtynyń tól merekesi. Baýyrlas elderge baq-bereke tileimin, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysy óz sózinde Túrkistannyń barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qutty meken jáne ańsarly atajurt ekenin aitty. Babalarymyzdyń osy óńirde ǵulama ustaz Qoja Ahmet Iasaýiden dini bilim alyp, túrki-islam mádenietin álemge taratqanyn, túrkiler Kishi Aziiaǵa bet burǵanda bul qundylyqtar túp-tamyrymyzdy saqtap, birligimizdi bekem ustaýǵa negiz bolǵanyn atap ótti.
– Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomikalyq jáne mádeni-gýmanitarlyq keńistiktiń birine ainaldyrý. Túrki órkenietin jańǵyrtýdy, eń aldymen, Iasaýi murasy men qasietti Túrkistandy álemge tanytýdan bastaýǵa shaqyramyz. Sol sebepti búgingi sammit «Túrkistan – túrki áleminiń rýhani astanasy» dep atalyp otyr, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen Qasym-Jomart Toqaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Túrkistan qalasy túbegeili ózgerip, jańa kelbetke ie bolǵanyna toqtaldy.
Qazaqstan Prezidenti búkil álem teńdessiz syn-qaterlermen kúresip jatqan qazirgidei qiyn ýaqyttyń ózinde Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵy báseńdemegenin erekshe atap ótti. Alaida kúrdeli kezeńdegi qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin berý joldaryn birlesip oilastyrýymyz qajet ekenin jetkizdi. Osy maqsatta birneshe másele boiynsha oiymen bólisti.
Prezidenttiń pikirinshe, indetti toqtatýdyń basty joly – azamattardy vaktsinamen jappai qamtamasyz etý. Bul oraida ortaq múddege sai tájiribe bólisip, Túrkitildes memleketter bir-birin qoldaýy qajet dep sanaidy. Memleket basshysy halyqaralyq qaýymdastyq pandemiiaǵa qarsy kúres kezinde tutasyp áreket ete almaǵanyn, negizgi iri memleketter arasynda qaishylyqtar týyndap, vaktsinalyq qaqtyǵys bastalyp ketkenin aitty. Birikken Ulttar Uiymy da osyndai kúrdeli jaǵdaida óz áleýetin kórsete almaǵanyn atap ótti. Sondyqtan osyndai kezeńde densaýlyq saqtaý jáne bioqaýipsizdik máselesiniń mańyzy arta túskenine toqtaldy.
– Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 75-shi sessiiasynda Qazaqstan Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý týraly bastama kótergeni belgili. Sizder osy tyń ideiany qoldaisyzdar dep senemin. Agenttik bolashaqta biologiialyq qaterdiń aldyn alýǵa jáne qaýipti dert boiynsha málimet almasýǵa múmkindik bereri sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Pandemiia buryn-sońdy bolmaǵan ekonomikalyq daǵdarysqa ákep soqtyrdy. Indettiń saldarynan ózara saýda ainalymy azaiyp ketti. Naqty aitqanda, Qazaqstan men Túrki keńesine múshe elder arasyndaǵy saýda-sattyq kólemi byltyr shamamen 7 milliard dollar boldy. Bul – pandemiiaǵa deiingi kórsetkishten 11,2 paiyzǵa tómen.
– Bizdiń elderimiz úshin alys-beristi ulǵaita túsý – basty mindettiń biri. Osy oraida toǵyz joldyń torabynda ornalasqan Túrkistannyń investitsiialyq jáne saýda-ekonomikalyq múmkindigi zor. Onyń qomaqty tabiǵi resýrsyn, adami kapitaly men týristik áleýetin eskerip, Túrkistan óńirinde túrki elderiniń birlesken «Arnaiy ekonomikalyq aimaǵyn» qurýdy usynamyn, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev sý-energetika salasy ózara bailanystardyń taǵy bir quramdas bóligi ekenin aitty. Óitkeni sý máselesi bizdiń aimaqtaǵy óte mańyzdy, kúrdeli problemaǵa ainalyp otyr. Sondai-aq transshekaralyq sý resýrstaryn tiimdi ári ádil paidalaný – óńirdegi elderdiń turaqtylyǵy men ósip-órkendeýiniń kepili. Osy oraida Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan kórshiles memlekettermen birlese otyryp gidroqurylymdar salý jobalaryna atsalysýǵa daiyn ekenin jetkizdi.
Qazaqstan Prezidenti Túrki keńesine múshe elder arasynda jasandy intellektini damytý, aýqymdy derekterdi taldaý, tsifrlandyrý, internet saýdasy siiaqty salalarda ortaq jobalardy júzege asyrýǵa shaqyrdy. Memleket basshysy tehnologiia qazirgidei jyldam damyp jatqan dáýirde bul qadam innovatsiialardy igerýge jáne básekege qabiletimizdi arttyrýǵa múmkindik beredi dep senedi. Bul rette Qazaqstan elektrondyq úkimet, bank jáne qarjy júiesindegi ozyq tehnologiialar men tsifrlyq sheshimder tóńiregindegi tájiribesimen bólisýge ázir ekenin aitty.
Túrki investitsiia-integratsiialyq qoryn qurý jumystaryn tezdetý óte ózekti máseleniń biri. Bul Túrkitildes memleketterge ortaq alǵashqy qarjy institýty bolmaq.
– Bastamany barlyq múshe memleketter pysyqtaǵan soń onyń shtab-páterin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda ornalastyrýdy usynamyn. «Astana» qarjy ortalyǵy – halyqaralyq deńgeidegi qarjy institýttarynyń úzdik tájiribesi men zamanaýi múmkindikterin biriktirgen biregei alań. Munda islam bankingi jáne sýkýk quraldary keńinen qoldanylady. Bul uiym túrki elderine keń kólemde investitsiia tartýǵa jol ashatyn erekshe qurylym bolmaq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq – bolashaqtaǵy tabysty seriktestiktiń negizgi faktory. Osy rette Qazaqstan Prezidenti ortaq mádeni-aǵartýshylyq keńistik qalyptastyrǵan jón dep esepteidi. Prezidenttiń pikirinshe, ony «Uly túrkiler» bilim berý qoryn qurý arqyly júzege asyrýǵa bolady. Qor ýniversitetter arasynda akademiialyq utqyrlyq, taǵylymdamadan ótý, biliktilikti arttyrý isin úilestiredi. Memleket basshysy baýyrlas elderdiń jastary úshin Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetinde bakalavriat baǵdarlamasy boiynsha 50 grant bólýge daiynbyz dedi. Bul 50 grant «Iasaýi stependiiasy» dep atalatyn bolady.
Qazirgi zamanda gýmanitarlyq jáne akademiialyq yqpaldastyqtyń ózektiligi artyp kele jatqanyn aitqan Qasym-Jomart Toqaev, irgetasy orta ǵasyrda qalanǵan Túrkistan shaharynyń arheologiialyq jáne ǵylymi turǵyda áli tolyq zerttelmegenin atap ótti.
– Sondyqtan TÚRKSOI men Túrki akademiiasynyń Túrkistan óńirinde arheologiialyq ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizýge basa mán berýi óte oryndy. Budan bólek tamyrlastyq simvoly retinde Túrkistanda halyqtarymyzǵa ortaq sáýlet nysanyn salsaq, quba-qup, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezidenti Keńestiń mártebesin arttyryp, institýtsionaldyq qurylymyn nyǵaitý maqsatynda ony tolyqqandy uiymǵa ainaldyratyn ýaqyt kelgenin aitty. Memleket basshysy osy usynysty sammit qorytyndysy boiynsha qabyldanatyn Túrkistan deklaratsiiasyna engizip, bekitýdi usyndy.
– Qazirgi halyqaralyq saiasat pen qarym-qatynasta Túrki áleminiń mańyzy arta túskeni barshaǵa málim. Endeshe Túrki keńesi aiasyndaǵy yntymaqtastyqtyń bolashaǵy zor dep aitýǵa tolyq negiz bar. Biz óńirlik jáne jahandyq máseleler boiynsha ózimizdiń kózqarasymyzdy bildirýimiz kerek. Bizdiń daýysymyz nyq ári aiqyn bolýǵa tiis. Osy oraida biz barlyq bastamalar men usynystardy baýyrlas eldermen birlese júzege asyrýǵa daiynbyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jiynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy, Keńestiń Qurmetti tóraǵasy Nursultan Nazarbaev, Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Túrkiia Prezidenti Rejep Taiip Erdoǵan, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, Túrikmenstan Prezidenti Gýrbangýly Berdimuhamedov, Vengriia Premer-ministri Viktor Orban, Túrki keńesiniń Bas hatshysy Baǵdad Ámireev sóz sóiledi.
Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beiresmi sammitiniń qorytyndysy boiynsha Túrkistan deklaratsiiasy qabyldandy.
