Iá, biylǵy jyl qazaq memleketiniń saiasi sahnasy «qoiylymǵa toly» boldy. Qazyqtai qaǵylǵan qalypqa ábden úirengen boi japatarmaǵai jaýǵan jańalyqtardy súzgiden ótkizip te úlgermei jatyr. Degenmen, aidai anyq aqiqat... «Eń Mańyzdy Saiasi Shoý» jalǵasady!
Álqissa, túrki uǵymyndaǵy jańa jyl qarsańyda El Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev halyqqa joldaýy barysynda óziniń prezidenttik ókiletin toqtatqany týraly málimdegen bolatyn.
Ata-Zańǵa sáikes taqqa otyryp, tizgindi qolda ustaý úshin Parlamet Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev prezident bolyp taǵaiyndaldy.
Tájiribe kórsetkendei, Orta Aziia elderinde biliktiń aýysýy ne tranzitke bet burýy – aitarlyqtai úlken protsess. Sol sebepti eldegi saiasi arena Grossmeisterleriniń kelesi qadamdary men bul ózgeristerdi qabyldaý barysyndaǵy áreketterin baqylaý ish pystyrmasy anyq. Eldiń saiasi tarihynda buryn sońdy bolmaǵan eń iri shahmat oiynynyń alǵashqy partiiasy bastaldy. Partiialar ne deidi?
Búgin Q. Toqaevtyń taqqa otyrǵanyna tup-týra 30 kún toldy. Qazir el turǵyndarynyń kókeiinde júrgen basty suraq: «Kelesi prezident kim bolady?» degenge tirelip turǵany anyq.
Qazir bul týraly tańdy tańǵa asyryp aitýdyń esh qajeti joq. Osy ýaqyt aralyǵynda Toqaev myrza kezekten tys prezident sailaýynyń bolatyny týraly málimdep úlgergeni argýment shyǵar. Alaida saiasi partiialardy qosqanda, áli birde bir respýblikalyq qoǵamdyq birlestik óz kandidatyn taqqa úmitker etip usynǵan joq. Sondyqtan qarańǵyda nysana izdep oq atý – mardymsyzdaý qadam.
Búgingi bizdiń tilge tiek etip tarqatar áńgimemiz jalǵyz saiasatkerdiń mańaiynda órbimek. Ol – Qazaqstannyń qazirgi prezidenti Qasym-Jomart Toqaev. Elge tanymal saiasattanýshylardyń kóbi Toqaev myrzanyń aldaǵy sailaýda jeńiske jetip, prezident bolýynyń yqtimaldylyǵy joǵary ekendigi týraly jarysa aitýda.
Sonymen, Toqaev taqta qala ma? Osy týrasynda tolyǵyraq tarqatyp kórelik.
Oitalqyda tarazylanatyn alǵashqy faktor – Tuńǵysh Prezident, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Toqaevty osynshama mańyzdy ýaqytta Prezident etip taǵaiyndaýynda. Bul «jest» Qasym-Jomart Kemelulynyń qanshalyqty salmaqty saiasi persona ekendigin kórsetedi. Onyń ústine Elbasy qazirgi memleket basshysyn birneshe jyldar boiy osy rólge daiyndaǵanyn anyq baiqaýǵa bolady.
Aldaǵy sailaý barysynda Toqaevtyń taqqa úmitker retindegi kózirleriniń biregeii osy bolmaq.
Aita ketýimiz kerek qazirgi memleket basshysy Toqaev myrza – óte taza saiasatker. Kelissiz reformalarmen basy daýǵa qalmaǵan,orynsyz sóz aityp, opyq jegen kezi kózge shalyna qoimaǵan, tipti sybailas jemqorlyq jáne qarjylyq mahinatsiialar qairańynan esimi qalqyp shyqpaǵan, bir sózben aitqanda,jaqsy repýtatsiiasyn saqtai bilgen tulǵa. Onyń ústine memleket basshysynyń biznes elitamen de bailanysy sýyq. Bul Toqaevtyń saýda úii, Toqaevtyń kompaniiasy degendi estippe edińiz? Álbette, joq. Bul dúbiri jaqyndap kele jatqan saiasi doda barysynda úlken pliýs bolatyny sózsiz.
Álqissa, Toqaev myrzanyń biografiiasy tolyq derlik zerdelenip, zerttelip, otandyq BAQ betinde jariialanǵan. Sondyqtan ol baǵyttaǵy taptalǵan jolǵa qalam tirep, qatar uzatýdyń qajeti joq sekildi. Dese de ýaqytsha prezidenttiń saiasi sapary týraly aýyz toltyryp aitarlyq dúnielerdiń bar ekeni sózsiz.
Alǵashqy qyzmettik qadamyn Keńes Odaǵynyń SIM-de bastaǵan Toqaev myrzanyń reziýmesinde onyń tulǵalyq bolmysyn, kemeńger kózqarasyn aishyqtaýǵa sep bolatyn qyzmet oryndary jetip artylady. Shirek ǵasyrdan asqan saiasi sapary barysynda jaman aty shyǵyp kórmegen tulǵanyń artynan ergen ańyz da barshylyq.
Mysal retinde, Reseidiń TMD isteri boiynsha memlekettik dýmasynyń tóraǵasy Leonid Slýtskii Toqaev haqynda: «Ol kisi eýropalyq emes, odan da biik deńgeidegi saiasatker»,- dep baǵa berýin negizge alaiyq. Resei saiasi elitasynan shyqqan bir aýyz pikir Qasym-Jomart Kemelulynyń halyqaralyq deńgeiin aishyqtai túsetindei.
Iá, jasyratyn eshteńe joq. Toqaev taqqa kelgeli beri el ishinde «qýyrshaq saiasatker», «Elbasynyń aitqanynan shyqpaidy» degen qaýeset jii aitylyp júrdi. Alaida tizgindi qolyna alǵan otyz kúnniń ishinde Qasym-jomart Toqaev bul tujyrymdy túbegeili joqqa shyǵardy deýge negiz jeterlik.
Birinshiden, Toqaev óte tosyn, batyl, biraq óte negizdi taǵaiyndaýlar jasap úlgerdi. Onyń ishindegi erekshesi–Qazaqstannyń Finliandiia men Estoniia memleketterindegi Elshisiniń Prezident kómekshiligine kelýi.Bul álemdegi eń básekege qabiletti memleket – Finliandiia men Ortalyq jáne Shyǵys Eýropadaǵy eń sátti ekonomikalyq reformalar jasap, damý dinamikasyn údetken Estoniia elderiniń ozyq tájiribelerin, damý modelderin Qazaqstanǵa engizý josparynyń alǵysharty. Osy arqyly Toqaev básekege qabiletti 30 eldiń qataryna kirý mindetin qazirden iske asyrýǵa kirisip, Qazaqstannyń damý traektoriiasyna aiqyndyq engizdi deýge bolady.
Ekinshiden, Toqaev «ádiletti qoǵam» qurý ideiasyna erekshe mán berip otyr. Bul ideia Toqaevtyń árbir sóilegen sózderindegi jemqorlyqqa qarsy kúres, áleýmettik ádilettike qol jetkizý, biýdjet qarjysyn durys paidalaný ustanymdarymen shegelene tústi. Prezidenttiń "Uly dala demokratiiasynan bastaý alatyn ádildik qaǵidalary qatań saqtalýy kerek. Olardan aiyrylý adamdyǵymyzdan , ulttyq daralyǵymyzdan aiyrylýmen teń" degen sózdi birneshe qaitalaǵany esimizde. Bul ideiany senimdi kóterýine eshqandai oligarhtyq toptarǵa táýeldiligi joq Toqaevtyń tolyq moraldyq quqyǵy bar dep esepteimiz.
Úshinshiden, halyqpen kommýnikatsiiany jolǵa qoiýǵa degen umtylysy – oryndy. Ózderińiz bilesizder, Elbasy tarapynan burynǵy Úkimettiń basty kemshilikteriniń biri halyqpen durys qarym-qatynas qura almaýy, sondyqtan eldiń muń-muqtajyn túsinbeýi jáne jasalyp jatqan isterdi kórsete almaýy dep baǵalanǵan bolatyn. Árine, kommýnikatsiianyń álsizdigi – tek joǵarydan tómen qarai taǵaiyndaýǵa negizdelgen qatań ierarhiialyq júieniń úlken ári dástúrli kemshiligi.Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin burynnan beri tvitterde belsendi Toqaevtyń ákimderdi áleýmettik jelige tirkelýge mindetteýi jáne óziniń Virtýaldy qabyldaý alańyna ashýy qatqan seńniń qozǵalǵanyn kórsetkendei.
...Endi áýeldegi suraǵymyzǵa oralaiyq.
Aita ketýimiz kerek Qasym-Jomart Toqaevtyń halqaralyq arenada atqarǵan saiasi laýazymy jeterlik. 2011-2013 jyldar aralyǵynda Ol BUU bas hatshysynyń birinshi orynbasary qyzmetin atqarǵan. Atalmysh qyzmet Toqaevtyń dara printsipterin aishyqtap, ózin bedeldi saiasatker retinde kórsetti. Qazirgi prezidenttiń eýropalyq úlgidegi saiasi qoltańbasynyń bekigeni osy tusta aiqyn kórindi deýge negiz bar. Onyń ústine Qasym-Jomart Kemeluly BUU-da osyndai mańyzdy qyzmet atqarǵan Orta Aziiadan shyqqan tuńǵysh saiasatker bolatyn. Bunyń ózi aitarlyqtai salmaqty kesim emes pe? Jenevadaǵy jumys jyldarynda Toqaev «kreslo jylytyp» otyrmaǵany anyq. Osy aralyqta Siriia elindegi daǵdarys barysyn sheshý úshin júzege asyrylǵan «Jeneva-1» konferentsiiasyn uiymdastyrý kezinde Toqaevtyń qosqan úlesi orasan zor boldy. Odan buryn da iadrolyq qarýdan azat Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy beibitshilik missiiasynyń basynda júrgen Toqaev osy joly óziniń álemdik masshtabtaǵy saiasi salmaǵyn bekemdei túskendei kórindi.
Negizinen osy jyldar arasyndaǵy qyzmet barysyn Elbasynyń Toqaevty taqqa murager retinde, zańdy tranzitti júzege asyrý barysyndaǵy mańyzdy persona retinde anyq tańdaǵanyn baiqaýǵa bolady. Sebebi, osy qyzmette otyrǵan jerinen Toqaev myrzany memlekettiń keri shaqyryp alýy eýropalyqtardy qatty tańǵaldyrǵan. Odan keiin, bárimizge belgili, Qasym-Jomart Kemeluly eldegi Prezidentten keiingi ekinshi joǵary statýsqa ie laýazym – Senat Tóraǵasy bolyp taǵaiyndaldy. Bul Toqaevtyń taǵy bir asa mańyzdy missiiaǵa qadam basýy bolǵanyn eldegi sońǵy saiasi jaǵdailar aiqyn kórsetti.
Sonymen qatar, qazir Qasym-Jomart Toqaev tek tranzittik kezeńdegi turaqtylyqtysaqtaý sharalaryn qamtamasyz etip qana qoimai, eldiń erteńin aiqyndaityn batyl saiasi sheshimder qabyldap jatqanyn kórip otyrmyz. Bul qadamdar kelesi Prezidenttiń tulǵasyn somdaýǵa taptyrmas qural qyzmetin atqarýda...
Túiin sóz orynyna:
Qazirgi tańda eldiń bar nazary alda ótetin sailaýda ekeni túsinikti. Biz de óz boljamymyzdy ortaǵa saldyq. Eldiń baǵdary men baǵytyn, bolashaǵy men igiligin anyqtaityn tusta, qazirgi prezidentimizdińaldaǵy dodadaǵy múmkindigi men yqtimaldyǵy álde qaida basym ekeni anyq baiqalady. Intellektisi joǵary erýdit tulǵanyń el tizginin alýy kóshimizdi ońǵa bastary anyq. Bir qyzyǵy El prezidentiniń ákesi Kemel Toqaev detektivtik shyǵarmalarymen tanylǵan. Qarymdy qalamger óz kezeginde qazaq ádebietindegi detektiv janrynyń alǵashqy iz salýshylarynyń biri. Túrli shytyrman oqiǵalar men intrigalardy órbitip otyrǵan jazýshy arǵy bólmede uiyqtap jatqan balasynyń Táýelsiz Qazaqstan tarihynda oryn alatyn eń úlken saiasi intriganyń basty pazly bolatynyn sezdi me eken?.. Qyzyq...
Erbol Alshynbai
