يە, بيىلعى جىل قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ساياسي ساحناسى «قويىلىمعا تولى» بولدى. قازىقتاي قاعىلعان قالىپقا ەبدەن ٷيرەنگەن بوي جاپاتارماعاي جاۋعان جاڭالىقتاردى سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ تە ٷلگەرمەي جاتىر. دەگەنمەن, ايداي انىق اقيقات... «ەڭ ماڭىزدى ساياسي شوۋ» جالعاسادى!
ەلقيسسا, تٷركٸ ۇعىمىنداعى جاڭا جىل قارساڭىدا ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ حالىققا جولداۋى بارىسىندا ٶزٸنٸڭ پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتٸن توقتاتقانى تۋرالى مەلٸمدەگەن بولاتىن.
اتا-زاڭعا سەيكەس تاققا وتىرىپ, تٸزگٸندٸ قولدا ۇستاۋ ٷشٸن پارلامەت سەناتىنىڭ تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالدى.
تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ورتا ازييا ەلدەرٸندە بيلٸكتٸڭ اۋىسۋى نە ترانزيتكە بەت بۇرۋى – ايتارلىقتاي ٷلكەن پروتسەسس. سول سەبەپتٸ ەلدەگٸ ساياسي ارەنا گروسسمەيستەرلەرٸنٸڭ كەلەسٸ قادامدارى مەن بۇل ٶزگەرٸستەردٸ قابىلداۋ بارىسىنداعى ەرەكەتتەرٸن باقىلاۋ ٸش پىستىرماسى انىق. ەلدٸڭ ساياسي تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان ەڭ ٸرٸ شاحمات ويىنىنىڭ العاشقى پارتيياسى باستالدى. پارتييالار نە دەيدٸ?
بٷگٸن ق. توقاەۆتىڭ تاققا وتىرعانىنا تۇپ-تۋرا 30 كٷن تولدى. قازٸر ەل تۇرعىندارىنىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن باستى سۇراق: «كەلەسٸ پرەزيدەنت كٸم بولادى?» دەگەنگە تٸرەلٸپ تۇرعانى انىق.
قازٸر بۇل تۋرالى تاڭدى تاڭعا اسىرىپ ايتۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا توقاەۆ مىرزا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ بولاتىنى تۋرالى مەلٸمدەپ ٷلگەرگەنٸ ارگۋمەنت شىعار. الايدا ساياسي پارتييالاردى قوسقاندا, ەلٸ بٸردە بٸر رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸك ٶز كانديداتىن تاققا ٷمٸتكەر ەتٸپ ۇسىنعان جوق. سوندىقتان قاراڭعىدا نىسانا ٸزدەپ وق اتۋ – ماردىمسىزداۋ قادام.
بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ تٸلگە تيەك ەتٸپ تارقاتار ەڭگٸمەمٸز جالعىز ساياساتكەردٸڭ ماڭايىندا ٶربٸمەك. ول – قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ. ەلگە تانىمال ساياساتتانۋشىلاردىڭ كٶبٸ توقاەۆ مىرزانىڭ الداعى سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتٸپ, پرەزيدەنت بولۋىنىڭ ىقتيمالدىلىعى جوعارى ەكەندٸگٸ تۋرالى جارىسا ايتۋدا.
سونىمەن, توقاەۆ تاقتا قالا ما? وسى تۋراسىندا تولىعىراق تارقاتىپ كٶرەلٸك.
ويتالقىدا تارازىلاناتىن العاشقى فاكتور – تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ توقاەۆتى وسىنشاما ماڭىزدى ۋاقىتتا پرەزيدەنت ەتٸپ تاعايىنداۋىندا. بۇل «جەست» قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ قانشالىقتى سالماقتى ساياسي پەرسونا ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەلباسى قازٸرگٸ مەملەكەت باسشىسىن بٸرنەشە جىلدار بويى وسى رٶلگە دايىنداعانىن انىق بايقاۋعا بولادى.
الداعى سايلاۋ بارىسىندا توقاەۆتىڭ تاققا ٷمٸتكەر رەتٸندەگٸ كٶزٸرلەرٸنٸڭ بٸرەگەيٸ وسى بولماق.
ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك قازٸرگٸ مەملەكەت باسشىسى توقاەۆ مىرزا – ٶتە تازا ساياساتكەر. كەلٸسسٸز رەفورمالارمەن باسى داۋعا قالماعان,ورىنسىز سٶز ايتىپ, وپىق جەگەن كەزٸ كٶزگە شالىنا قويماعان, تٸپتٸ سىبايلاس جەمقورلىق جەنە قارجىلىق ماحيناتسييالار قايراڭىنان ەسٸمٸ قالقىپ شىقپاعان, بٸر سٶزبەن ايتقاندا,جاقسى رەپۋتاتسيياسىن ساقتاي بٸلگەن تۇلعا. ونىڭ ٷستٸنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيزنەس ەليتامەن دە بايلانىسى سۋىق. بۇل توقاەۆتىڭ ساۋدا ٷيٸ, توقاەۆتىڭ كومپانيياسى دەگەندٸ ەستٸپپە ەدٸڭٸز? ەلبەتتە, جوق. بۇل دٷبٸرٸ جاقىنداپ كەلە جاتقان ساياسي دودا بارىسىندا ٷلكەن پليۋس بولاتىنى سٶزسٸز.
ەلقيسسا, توقاەۆ مىرزانىڭ بيوگرافيياسى تولىق دەرلٸك زەردەلەنٸپ, زەرتتەلٸپ, وتاندىق باق بەتٸندە جارييالانعان. سوندىقتان ول باعىتتاعى تاپتالعان جولعا قالام تٸرەپ, قاتار ۇزاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق سەكٸلدٸ. دەسە دە ۋاقىتشا پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي ساپارى تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق دٷنيەلەردٸڭ بار ەكەنٸ سٶزسٸز.
العاشقى قىزمەتتٸك قادامىن كەڭەس وداعىنىڭ سٸم-دە باستاعان توقاەۆ مىرزانىڭ رەزيۋمەسٸندە ونىڭ تۇلعالىق بولمىسىن, كەمەڭگەر كٶزقاراسىن ايشىقتاۋعا سەپ بولاتىن قىزمەت ورىندارى جەتٸپ ارتىلادى. شيرەك عاسىردان اسقان ساياسي ساپارى بارىسىندا جامان اتى شىعىپ كٶرمەگەن تۇلعانىڭ ارتىنان ەرگەن اڭىز دا بارشىلىق.
مىسال رەتٸندە, رەسەيدٸڭ تمد ٸستەرٸ بويىنشا مەملەكەتتٸك دۋماسىنىڭ تٶراعاسى لەونيد سلۋتسكيي توقاەۆ ھاقىندا: «ول كٸسٸ ەۋروپالىق ەمەس, ودان دا بيٸك دەڭگەيدەگٸ ساياساتكەر»,- دەپ باعا بەرۋٸن نەگٸزگە الايىق. رەسەي ساياسي ەليتاسىنان شىققان بٸر اۋىز پٸكٸر قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيٸن ايشىقتاي تٷسەتٸندەي.
يە, جاسىراتىن ەشتەڭە جوق. توقاەۆ تاققا كەلگەلٸ بەرٸ ەل ٸشٸندە «قۋىرشاق ساياساتكەر», «ەلباسىنىڭ ايتقانىنان شىقپايدى» دەگەن قاۋەسەت جيٸ ايتىلىپ جٷردٸ. الايدا تٸزگٸندٸ قولىنا العان وتىز كٷننٸڭ ٸشٸندە قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل تۇجىرىمدى تٷبەگەيلٸ جوققا شىعاردى دەۋگە نەگٸز جەتەرلٸك.
بٸرٸنشٸدەن, توقاەۆ ٶتە توسىن, باتىل, بٸراق ٶتە نەگٸزدٸ تاعايىنداۋلار جاساپ ٷلگەردٸ. ونىڭ ٸشٸندەگٸ ەرەكشەسٸ–قازاقستاننىڭ فينلياندييا مەن ەستونييا مەملەكەتتەرٸندەگٸ ەلشٸسٸنٸڭ پرەزيدەنت كٶمەكشٸلٸگٸنە كەلۋٸ.بۇل ەلەمدەگٸ ەڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مەملەكەت – فينلياندييا مەن ورتالىق جەنە شىعىس ەۋروپاداعى ەڭ سەتتٸ ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساپ, دامۋ ديناميكاسىن ٷدەتكەن ەستونييا ەلدەرٸنٸڭ وزىق تەجٸريبەلەرٸن, دامۋ مودەلدەرٸن قازاقستانعا ەنگٸزۋ جوسپارىنىڭ العىشارتى. وسى ارقىلى توقاەۆ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋ مٸندەتٸن قازٸردەن ٸسكە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ, قازاقستاننىڭ دامۋ تراەكتوريياسىنا ايقىندىق ەنگٸزدٸ دەۋگە بولادى.
ەكٸنشٸدەن, توقاەۆ «ەدٸلەتتٸ قوعام» قۇرۋ يدەياسىنا ەرەكشە مەن بەرٸپ وتىر. بۇل يدەيا توقاەۆتىڭ ەربٸر سٶيلەگەن سٶزدەرٸندەگٸ جەمقورلىققا قارسى كٷرەس, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸكە قول جەتكٸزۋ, بيۋدجەت قارجىسىن دۇرىس پايدالانۋ ۇستانىمدارىمەن شەگەلەنە تٷستٸ. پرەزيدەنتتٸڭ "ۇلى دالا دەموكراتيياسىنان باستاۋ الاتىن ەدٸلدٸك قاعيدالارى قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك. ولاردان ايىرىلۋ ادامدىعىمىزدان , ۇلتتىق دارالىعىمىزدان ايىرىلۋمەن تەڭ" دەگەن سٶزدٸ بٸرنەشە قايتالاعانى ەسٸمٸزدە. بۇل يدەيانى سەنٸمدٸ كٶتەرۋٸنە ەشقانداي وليگارحتىق توپتارعا تەۋەلدٸلٸگٸ جوق توقاەۆتىڭ تولىق مورالدىق قۇقىعى بار دەپ ەسەپتەيمٸز.
ٷشٸنشٸدەن, حالىقپەن كوممۋنيكاتسييانى جولعا قويۋعا دەگەن ۇمتىلىسى – ورىندى. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, ەلباسى تاراپىنان بۇرىنعى ٷكٸمەتتٸڭ باستى كەمشٸلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ حالىقپەن دۇرىس قارىم-قاتىناس قۇرا الماۋى, سوندىقتان ەلدٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تٷسٸنبەۋٸ جەنە جاسالىپ جاتقان ٸستەردٸ كٶرسەتە الماۋى دەپ باعالانعان بولاتىن. ەرينە, كوممۋنيكاتسييانىڭ ەلسٸزدٸگٸ – تەك جوعارىدان تٶمەن قاراي تاعايىنداۋعا نەگٸزدەلگەن قاتاڭ يەرارحييالىق جٷيەنٸڭ ٷلكەن ەرٸ دەستٷرلٸ كەمشٸلٸگٸ.وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن بۇرىننان بەرٸ تۆيتتەردە بەلسەندٸ توقاەۆتىڭ ەكٸمدەردٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە تٸركەلۋگە مٸندەتتەۋٸ جەنە ٶزٸنٸڭ ۆيرتۋالدى قابىلداۋ الاڭىنا اشۋى قاتقان سەڭنٸڭ قوزعالعانىن كٶرسەتكەندەي.
...ەندٸ ەۋەلدەگٸ سۇراعىمىزعا ورالايىق.
ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالقارالىق ارەنادا اتقارعان ساياسي لاۋازىمى جەتەرلٸك. 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا ول بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان. اتالمىش قىزمەت توقاەۆتىڭ دارا پرينتسيپتەرٸن ايشىقتاپ, ٶزٸن بەدەلدٸ ساياساتكەر رەتٸندە كٶرسەتتٸ. قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ ەۋروپالىق ٷلگٸدەگٸ ساياسي قولتاڭباسىنىڭ بەكٸگەنٸ وسى تۇستا ايقىن كٶرٸندٸ دەۋگە نەگٸز بار. ونىڭ ٷستٸنە قاسىم-جومارت كەمەلۇلى بۇۇ-دا وسىنداي ماڭىزدى قىزمەت اتقارعان ورتا ازييادان شىققان تۇڭعىش ساياساتكەر بولاتىن. بۇنىڭ ٶزٸ ايتارلىقتاي سالماقتى كەسٸم ەمەس پە? جەنەۆاداعى جۇمىس جىلدارىندا توقاەۆ «كرەسلو جىلىتىپ» وتىرماعانى انىق. وسى ارالىقتا سيرييا ەلٸندەگٸ داعدارىس بارىسىن شەشۋ ٷشٸن جٷزەگە اسىرىلعان «جەنەۆا-1» كونفەرەنتسيياسىن ۇيىمداستىرۋ كەزٸندە توقاەۆتىڭ قوسقان ٷلەسٸ وراسان زور بولدى. ودان بۇرىن دا يادرولىق قارۋدان ازات قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەيبٸتشٸلٸك ميسسيياسىنىڭ باسىندا جٷرگەن توقاەۆ وسى جولى ٶزٸنٸڭ ەلەمدٸك ماسشتابتاعى ساياسي سالماعىن بەكەمدەي تٷسكەندەي كٶرٸندٸ.
نەگٸزٸنەن وسى جىلدار اراسىنداعى قىزمەت بارىسىن ەلباسىنىڭ توقاەۆتى تاققا مۇراگەر رەتٸندە, زاڭدى ترانزيتتٸ جٷزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى ماڭىزدى پەرسونا رەتٸندە انىق تاڭداعانىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبٸ, وسى قىزمەتتە وتىرعان جەرٸنەن توقاەۆ مىرزانى مەملەكەتتٸڭ كەرٸ شاقىرىپ الۋى ەۋروپالىقتاردى قاتتى تاڭعالدىرعان. ودان كەيٸن, بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ەلدەگٸ پرەزيدەنتتەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ جوعارى ستاتۋسقا يە لاۋازىم – سەنات تٶراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل توقاەۆتىڭ تاعى بٸر اسا ماڭىزدى ميسسيياعا قادام باسۋى بولعانىن ەلدەگٸ سوڭعى ساياسي جاعدايلار ايقىن كٶرسەتتٸ.
سونىمەن قاتار, قازٸر قاسىم-جومارت توقاەۆ تەك ترانزيتتٸك كەزەڭدەگٸ تۇراقتىلىقتىساقتاۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, ەلدٸڭ ەرتەڭٸن ايقىندايتىن باتىل ساياسي شەشٸمدەر قابىلداپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل قادامدار كەلەسٸ پرەزيدەنتتٸڭ تۇلعاسىن سومداۋعا تاپتىرماس قۇرال قىزمەتٸن اتقارۋدا...
تٷيٸن سٶز ورىنىنا:
قازٸرگٸ تاڭدا ەلدٸڭ بار نازارى الدا ٶتەتٸن سايلاۋدا ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸز دە ٶز بولجامىمىزدى ورتاعا سالدىق. ەلدٸڭ باعدارى مەن باعىتىن, بولاشاعى مەن يگٸلٸگٸن انىقتايتىن تۇستا, قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭالداعى دوداداعى مٷمكٸندٸگٸ مەن ىقتيمالدىعى ەلدە قايدا باسىم ەكەنٸ انىق بايقالادى. ينتەللەكتٸسٸ جوعارى ەرۋديت تۇلعانىڭ ەل تٸزگٸنٸن الۋى كٶشٸمٸزدٸ وڭعا باستارى انىق. بٸر قىزىعى ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ ەكەسٸ كەمەل توقاەۆ دەتەكتيۆتٸك شىعارمالارىمەن تانىلعان. قارىمدى قالامگەر ٶز كەزەگٸندە قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ دەتەكتيۆ جانرىنىڭ العاشقى ٸز سالۋشىلارىنىڭ بٸرٸ. تٷرلٸ شىتىرمان وقيعالار مەن ينتريگالاردى ٶربٸتٸپ وتىرعان جازۋشى ارعى بٶلمەدە ۇيىقتاپ جاتقان بالاسىنىڭ تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا ورىن الاتىن ەڭ ٷلكەن ساياسي ينتريگانىڭ باستى پازلى بولاتىنىن سەزدٸ مە ەكەن?.. قىزىق...
ەربول الشىنباي
