Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyqtaý rásiminde sóilegen sózi jariialandy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
***
Qurmetti Otandastar!
Hanymdar men myrzalar!
Qadirli qonaqtar!
Biyl halqymyz úshin airyqsha mańyzdy jyl boldy. Qazaqstan damýdyń jańa dáýirine qadam basty. Biz túbegeili betburysqa jol ashqan aýqymdy ózgerister jasadyq. Konstitýtsiialyq reformany júzege asyrdyq. Memleketimizdiń eń basty salalaryn jan-jaqty jańǵyrttyq. Sonyń arqasynda halyqtyń bolashaqqa degen úmiti artyp, senimi nyǵaia tústi.
Men aimaqtardy aralap, turǵyndarmen kezdeskende buǵan aiqyn kóz jetkizdim. Sondai-aq ótken referendým tyń bastamalardy jurtymyzdyń jappai qoldaitynyn kórsetti. Halyqtyń durys baǵyttaǵy ózgeriske umtylysy jumysqa zor serpin berdi. Biz reformalardy mindetti túrde sońyna deiin jetkizýimiz qajet.
Konstitýtsiianyń jańa talabyna sáikes budan bylai Prezident jeti jyldyq bir merzimge ǵana sailanady. Osylaisha, saiasatkerlerdiń jańa býyny bilik basyna kele bastaidy. Men osy sheshimniń durys bolǵanyna kámil senemin.
Konstitýtsiiaǵa sáikes bilik tarmaqtary túgel jańǵyrtylady. Osyndai jańa saiasi maýsymdy Prezident sailaýy bastap berdi. Sailaý naýqany 3 aiǵa jýyq ýaqytqa sozyldy. Osy kezeńde elimizdiń bolashaǵy týraly túrli mazmundy pikirtalastar boldy. Jurtymyz óz bolashaǵyna bei-jai qaramaitynyn kórsetti. Azamattyq qoǵamnyń kemel institýtqa ainalǵany aiqyn ańǵaryldy. Saiasi alańǵa jańa tulǵalar shyqty. Osylaisha, halqymyz 20 qarashada óz tańdaýyn jasady.
Sailaý ádil ári ashyq ótti. Bul – baiqaýshylardyń, sarapshylar men jýrnalisterdiń bergen baǵasy. El-jurttyń belsendiligi erekshe joǵary boldy. Keibir azamattar búkil otbasymen kelip, daýys berdi. Bul naýqan el múddesi úshin ult bolyp birige alatynymyzdy kórsetti.
Babalarymyz qai zamanda da birligin bárinen biik qoiǵan. Biz ata jolyn saqtai bilgen, zamanaýi jáne órkenietti el ekenimizdi búkil dúnie júzine pash ettik. Birligimizdiń bekemdigin taǵy da dáleldei aldyq.
Osy sailaýda jurtymyz maǵan zor senim bildirdi. Shyn máninde, el senimin esh nársemen ólsheý múmkin emes. Halyqtyń senimi – eń qundy nárse. Sailaý nátijesin halqymyzdyń saiasi baǵdaryma – baǵasy, aldaǵy josparyma – batasy dep qabyldaimyn.
Halqynyń qoldaýyna ie bolyp, el tizginin ustaý – eń biik mártebe ári orasan zor jaýapkershilik. Aldaǵy 7 jyldy búgingi býynnyń jáne keleshek urpaqtyń aldyndaǵy boryshymdy óteýge berilgen biregei múmkindik dep bilemin.
Qazaqta «amanat» degen asyl uǵym bar. Halqymnyń senimi – maǵan amanat. Osy amanatqa adal bolý – men úshin qasietti paryz. El úmitin aqtap, Qazaqstandy órkendegen, baqýatty memleketke ainaldyrý úshin qolymnan kelgenniń bárin jasaimyn.
Sailaýǵa qatysqan barsha jurtqa rizashylyǵymdy bildiremin. Naýqanǵa atsalysqan qaýymǵa, baiqaýshylar men jýrnalisterge zor alǵys aitamyn. Prezidenttikke kandidattarǵa da qurmetimdi bildiremin. Sailaýda saiasi partiialar jáne qoǵamdyq uiymdar mańyzdy sátte judyryqtai jumyla alatynyn kórsetti. Osy rette meni prezidenttikke ortaq kandidat retinde usynǵan halyq koalitsiiasy múshelerine rahmetimdi aitqym keledi.
Men ózime daýys bergen azamattardyń ǵana emes, búkil Qazaqstan halqynyń aldynda esep beretin boldym. Qazaqta «Bailyq ne kerek, adaldan jimasań, bilik ne kerek, ádildik qurmasań» degen sóz bar. Bul – buljytpai ustanatyn ómirlik qaǵidatym.
Men búgin kók týdy súiip, dana halqymnyń aldynda bas idim. Azattyq jolynda qurban bolǵan babalar rýhyna taǵzym ettim. Elimniń arman-muratyna ómir-baqi adal bolýǵa sert berdim. Eshqashan adaldyqtan attamaýǵa jáne el múddesine qiianat jasamaýǵa ant ettim. Ata zańǵa qolymdy qoiyp, onyń ár sózin múltiksiz oryndaimyn. Halqymnyń aldyndaǵy osy antym aldaǵy qyzmetimde Men úshin ainymas temirqazyq bolady.
Qurmetti otandastar!
Ótken Prezident sailaýy naǵyz patriottyq shara boldy. Sailaý azamattarymyzdyń el taǵdyryna bei-jai qaramaitynyn kórsetti. Bul ádildik ideiasynyń jáne halyqtyń erik-jigeriniń saltanat qurǵanyn, elimizdi jan-jaqty jańǵyrtý úderisi bastalǵanyn bildiredi.
Sailaý Qazaqstandaǵy elektoraldy protsestiń ashyqtyǵy men ádildigin jańa deńgeige kóterdi. Sondai-aq bizdiń qoǵamnyń saiasi mádenieti men kemeldik dárejesi joǵary ekenin tanytty. Halyq sailaý ýchaskelerinde aldaǵy jeti jylǵa arnalǵan memleketti damytý baǵdarlamasyna oń baǵa berdi. Maǵan senim artqan barsha otandasyma sheksiz rizashylyǵymdy bildiremin. Prezident laýazymynda elimizge adal qyzmet etýge daiynmyn. Bul – zor abyroi ári úlken jaýapkershilik. Men úshin memleket múddesi bárinen biik. Aldaǵy jeti jylda halyqtyń zor senimin aqtaý úshin bar kúsh-jigerimdi jumsaimyn.
Endi bizdiń ortaq maqsatymyz – zań men tártip ústemdik quratyn, azamattardyń quqyǵyna laiyqty qurmet kórsetiletin Ádiletti Qazaqstandy qurý. Qoǵamdy transformatsiialap, Qazaqstandy shynaiy demokratiialyq institýttary damyǵan elge ainaldyrý úshin aýqymdy jumys atqarýymyz kerek. Sonda ǵana ulttyń jańa sapasyn qalyptastyryp, qasterli táýelsizdigimizdi nyǵaitamyz.
Qazir biz osy qiyn-qystaý joldyń basynda turmyz. Aldymyzda atqaratyn jumys kóp. Árbir azamat eldiń bolashaǵy úshin óz jaýapkershiligin sezinýge tiis. Memlekettik saiasatymyzdyń negizgi baǵyty – bilim berý isinen bastap indýstriialandyrýǵa deiin qoǵamnyń barlyq salasyn jańǵyrtý. Elimizdiń uzaq merzimdi ekonomikalyq ósiminiń negizin jańa tehnologiialar, joǵary eńbek ónimdiligi, azamattardyń shyǵarmashylyq bastamalary quraidy.
Basty mindet – isker azamattarymyzdyń kásipkerlik rýhyna ziianyn tigizetin jasandy kedergiler men shekteýlerdiń bárin joiý. Kásipkerler bizneske júrgiziletin sebepsiz tekserýlerdi birjolata umytýy qajet. Olar tek salyq organdarynyń aldynda ǵana esep beredi. Memleket pen biznes – senimdi seriktester. Shaǵyn jáne orta biznestiń damýyna zańsyz kedergi keltiretinderdiń bári zańǵa sáikes qatań jaýapqa tartylady.
Biz aýqymdy indýstriialandyrýdy, infraqurylymdardy salýdy jáne jańǵyrtýdy qolǵa alamyz. Keń baitaq elimizdiń ár óńiriniń damýyna tyń serpin berý mańyzdy. Shynaiy zań ústemdigin qamtamasyz etpei, ádiletti ári naryqtyq ekonomikany qurý, jeke menshikti qorǵaý, básekelestikti damytý, sybailas jemqorlyqty joiý múmkin emes. Sondyqtan zań aldynda báriniń teń bolýy – memleketimizdiń uzaq merzimdi damýynyń negizgi sharty. Barlyq másele, ásirese túitkildi jáne daýly problemalar konstrýktivti dialog arqyly, eń aldymen, Parlamentte sheshilýge tiis. Aldaǵy Senat jáne Májilis sailaýy osy múmkindikti beredi.
Biz «túrli kózqaras, biraq birtutas ult» qaǵidatyn qatań saqtaýymyz kerek. Biz «birligimiz – áralýandyqta» formýlasynda kórinis tapqan halqymyzdyń tarihi jetistikterin jan-jaqty eseleýge tiispiz. Qoǵamda arazdyq týǵyzatyn jáne ulttyń birligin buzatyn, túptep kelgende, memleketimizge qarsy baǵyttalǵan arandatýshylyq áreketterge qatań tosqaýyl qoiylady.
Biz halyqtyń tilegi men zaman talabyna sai tiimdi memleket qurýǵa mindettimiz. Bul – mańyzdy tarihi mindet. Memlekettik qyzmetke naqty sektordan meritokratiia jáne ashyq básekelestik qaǵidattaryna sai irikteýden ótken jańa basqarýshy azamattardy alamyz. Prezidenttik kadr rezerviniń múshelerin belsendi túrde tartamyz.
Bizdiń basty bailaǵymyz – adam. Sondyqtan azamattardyń igiligi úshin barlyq jaǵdaidy jasaý asa mańyzdy. Elimiz damý jolynda, negizinen, óz kúshine senedi. Sonymen qatar shetelden tikelei investitsiia tarta otyryp, túrli saladaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty belsendi túrde damytady.
Qazaqstan óz ulttyq múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan teńgerimdi jáne konstrýktivti syrtqy saiasatyn júzege asyrýdy jalǵastyrady. Reseimen, Qytaimen jáne Ortalyq Aziiadaǵy baýyrlas memlekettermen, integratsiialyq birlestikter jónindegi seriktestermen aradaǵy ózara tiimdi yntymaqtastyq pen strategiialyq áriptestik máseleleri basty nazarda bolady. AQSh-pen, Eýropalyq Odaqpen, Aziia, Taiaý Shyǵys jáne Kavkaz memleketterimen, sondai-aq basqa múddeli elderdiń barlyǵymen kópjaqty yntymaqtastyqty damytý úshin bar kúsh-jigerimizdi jumsaimyz. Qazaqstan qazirgi halyqaralyq quqyq pen BUU Jarǵysyn berik ustanatyn el bolyp qala beredi.
Qymbatty otandastar!
Biz ádiletti memleket, ádiletti ekonomika jáne ádiletti qoǵam quramyz. Osy qaǵidattar meniń sailaý aldyndaǵy tuǵyrnamamda naqty kórinis tapty. Men onyń ár sózine, ár sóilemine tereń mán berdim. Sailaýaldy baǵdarlamam – bul uzaq oi-tolǵaý men izdenistiń nátijesi. Tipti, júregimnen shyqty desem, artyq aitqandyq emes. Halyqtyń bastamalarǵa qoldaý bildirip, úlken úmit kútip otyrǵanyn bilemin. Tuǵyrnamanyń árbir tarmaǵy tolyq oryndalýǵa tiis. Men ol úshin barlyq kúsh-jigerimdi jumsaimyn. Osyǵan bailanysty arnaiy Jarlyqqa qol qoiamyn. Bul Jarlyq naqty is-sharalardyń júzege asýyn qamtamasyz etedi. Baǵdarlamanyń múltiksiz oryndalýyn jeke baqylaýyma alamyn.
Qazir – sailaýdaǵy jeńisti toilaityn kez emes, aianbai eńbek etetin kez. Sol sebepti arqany keńge salmai, birden iske kirisýimiz kerek, bosańsýǵa bolmaidy. Osy oraida eń aldymen, qolǵa alatyn birneshe máselege arnaiy toqtalǵym keledi.
Men sailaýaldy sózderimde aýyldy órkendetý isine basa nazar aýdardym. Búginde Qazaqstan halqynyń 40 paiyzǵa jýyǵy aýylda turady. «Aýyl – el besigi» dep halqymyz beker aitqan joq. Sondyqtan aýyldaǵy jaǵdaidy jaqsarta almasaq – bárimizge syn. Sol úshin men búgin aýyldy damytý máselesi týraly Jarlyqqa qol qoiamyn. Osy qujat arqyly Úkimetke aýyldy damytýdyń 5 jylǵa arnalǵan naqty josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Bul meniń jańa prezidenttik merzimdegi birinshi Jarlyǵym bolady. Úkimet aýyldy damytýǵa arnalǵan barlyq jobany júieli túrde rettep, jinaqtaýǵa tiis. Sodan keiin maqsatty túrde tiimdi jumys júrgizemiz.
Kelesi mańyzdy baǵyt. Biz ádildikti qalpyna keltirip, elden zańsyz shyǵarylǵan barlyq aktivti qaitarýǵa tiispiz. Bul úshin Úkimet zańsyz shyǵarylǵan kapitaldy qaitarý úshin qajetti rásimderdi retteitin zań jobasyn ázirleidi. Sonymen qatar zań jobasy ádiletsiz baiýǵa jáne aktivterdi zańsyz shyǵarýǵa yqpal etetin sebepter men sharttardy joiýǵa baǵyttalady. Qaitarylǵan barlyq qarajat azamattardyń igiligine jumsalýǵa tiis. Bul qarjyny joǵary tehnologiialy óndiris oryndaryn ashýǵa, mektepter men aýrýhanalar salýǵa, áleýmettik jobalardy júzege asyrýǵa paidalaný kerek. Tiisti Jarlyqqa búgin qol qoiamyn. Jaqyn arada aýqatty kásipkerler halyqtyń igiligi úshin ózderiniń áleýmettik jaýapkershiligin jandandyrady dep oilaimyn.
Memlekettik qurylysta biz «kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn naqty ustanamyz. Prezident sailaýy biliktiń barlyq negizgi institýtyn dáiekti túrde jańǵyrtý úderisin bastaýǵa jol ashty. Sailaý aýqymdy elektoraldy tsikldiń bastapqy kezeńi boldy.
Biz saiasi jańǵyrý úderisin josparly túrde jalǵastyramyz. Búgin men «Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Senaty depýtattarynyń sailaýyn taǵaiyndaý týraly» Jarlyqqa qol qoiamyn. Osylaisha, joǵarǵy palata depýtattarynyń kezekti sailaýy konstitýtsiialyq reformany naqty júzege asyrýdyń jalǵasy bolmaq. Sailaý qorytyndysy boiynsha Senattyń depýtattyq korpýsynyń bir bóligi básekelestik jáne ashyqtyq qaǵidattary negizinde jańarady.
Budan bólek, búgin men konstitýtsiialyq reformany júzege asyrýdyń kelesi satysy retinde «Qazaqstan Respýblikasy Joǵary aýditorlyq palatasynyń keibir máseleleri týraly» Jarlyqqa qol qoiamyn. Kelesi kezeń – ony tolyqqandy transformatsiialaý. Basqa mańyzdy ári ózekti máseleler boiynsha sheshimderdi keiinirek jariialaimyn. Taǵy da qaitalap aitamyn, alda atqaratyn sharýa kóp. Bul – jeńil jumys emes, biraq elge paidasy tietin qyzmet. Men búkil memlekettik apparattan osy mindetti abyroimen oryndaýdy talap etemin.
Qolynan is keletin jáne elge berile qyzmet jasaityn azamattarǵa ǵana ortamyzda oryn bar. Olarǵa qoldaý kórsetemiz, al qoǵam qurmetin bildiredi. Halqymyzdyń naqyl sózin sál túrlendirip aitsaq: «Bailyq pen mansap – qolǵa ustaǵan muz, eridi de ketedi. Al elge jasaǵan qyzmet – artta qalǵan iz, ol urpaqtan urpaqqa jetedi». Osyny ár azamat túsinýi kerek.
El múddesi – bárinen biik. Men barlyq memlekettik qyzmetshiden óz jumysyn adal atqarýdy talap etemin. Bir sózben aitsam, kásibilik, adaldyq jáne qarapaiymdylyq bizdiń basty qaǵidattarymyz bolýǵa tiis. Qoǵamda jańa qundylyqtar ornyqtyryp, jaqsy qasietterge ie bola almasaq, reformanyń bári beker.
Kók bairaǵymyz, tólqujatymyz jáne memlekettik tilimiz bizdiń birtutas halyq ekenimizdi bildiredi. Babalarymyz birtutas el bolyp, Eýraziia tórinde dańqty shejiresin at tuiaǵymen jazǵan Altyn orda men Qazaq handyǵy siiaqty memleketter qurǵan. Sondai-aq halqymyz el basyna kún týǵan kúrdeli sátterde azattyǵy úshin arpalysty. Áigili handarymyzdyń, batyrlarymyzdyń jáne ult qairatkerleriniń erligi – osynyń aiqyn kórinisi.
Ulttyń bostandyq jolyndaǵy tabandy kúresiniń arqasynda Qazaq eli táýelsizdigin aldy. Egemen memlekettiń qurylýyna, onyń irgesin bekitý jolynda orasan zor eńbek sińirgen tarihi tulǵalarymyzǵa ádil baǵa berýimiz kerek.
Tabystardy jáne olqylyqtardy ajyratatyn bul – ýaqyt jáne tarih. Ýaqyt – eń ádil qazy, al tarih – bárine tarazy. Sondyqtan saiasi naýqanshyldyqqa jol bermeýimiz qajet. Biz bolashaqta ádiletti memleket bolamyz desek, ótkenge ádildikpen qarap, odan taǵylym ala bilýimiz kerek. Jaqsydan úirenip, jamannan jirený – ósetin eldiń belgisi. Otanshyldyq, eńbekqorlyq, bilimpazdyq, jańashyldyq, jasampazdyq, janashyrlyq, meiirimdilik siiaqty asyl qasietterdi boiǵa sińirýimiz qajet. Men bul týraly jii aityp júrmin.
Ádiletti Qazaqstanda eńbek adamyna erekshe qurmet kórsetilýge tiis. Ásirese ustaz, dáriger, tártip saqshysy, qutqarýshy, jumysshy, sharýa siiaqty mamandardyń mártebesin odan ári arttyra túsýimiz qajet. Olar elimizdegi eń syily azamattarǵa ainalýy kerek. Osy kásip ieleri tiisti qurmet pen syiǵa ie bolǵanda ǵana, qoǵamymyz shynymen jańardy dep aita alamyz.
Kópshilik qazirgi ýaqytta naǵyz batyrlardyń jetispeitinin aitady. Biraq naǵyz qaharmandar jurttyń nazarynan tys jerde. Olar bizdiń aramyzda. Batyrlar kún saiyn zaýyt stanogynda jumys isteidi, qoǵamdyq kólik júrgizedi, ushaq shtýrvalyna otyrady, qutqarýshynyń qorǵanys kiimin kiedi, naýqasqa jedel járdem berýge asyǵady, áskeri tehnikany meńgeredi. Naǵyz batyrlar balalarymyz ben qart ata-analarymyzdyń dastarhany as-aýqatqa toly bolýy úshin aýylda tańmen talasa oianady. Bizdiń batyrlar – óziniń jeke kásibin bastaityn, jumys oryndaryn ashatyn, qyzmetkerleri men olardyń otbasylaryna jańa múmkindikter týdyratyn kásipkerler. Bizdiń batyrlar – óziniń mahabbaty men kúsh-qýatyn, tájiribesi men bilimin, múlki men qarajatyn qoǵamǵa riiasyz usynatyn eriktiler men igi is jasaityndar. Olardyń barlyǵy – halyqtyń maqtanyshy ári úmiti. Mine, osyndai eńbek adamdary – elimiz ben memleketimizdiń tiregi.
Biz órkeniettiń alǵy shebindegi memleketke ainalý úshin tek úirenetin emes, ózgege úiretetin ultqa ainalýymyz qajet. Sondai-aq tek tutynýshy emes, jańa dúnieni óndirýshi ult atanýymyz kerek. Oǵan halqymyzdyń áleýeti, daryny, qarym-qabileti jetedi.
Men bizdiń jastarymyzdyń ushqyr jáne ozyq oily ekenin maqtan etemin. Sol sebepti Maǵjan aqynnyń «Men jastarǵa senemin» degen sózin únemi aitamyn. Shyn máninde, bárimiz jastarymyzdy qoldaýymyz kerek. Óitkeni óskeleń urpaq qana elimizdi jarqyn bolashaqqa bastaidy. Biraq jastar jetistikke jetý úshin kóp eńbektenýi kerek. Jańa bilim alýǵa, tyń tájiribe jinaýǵa umtylǵan jón. Sonda jastarymyz óz kásibiniń has sheberi atanady. Árdaiym suranysqa ie bolady, qoǵamda syily bolady. Mine, osylai ómir súrgen adam eshqashan, eshteńeden utylmaidy.
Qazirgi zaman ýaqytty jyldamdatyp, oqiǵalar tizbegin qabattastyrady. Sózimiz ben isimizdiń shynaiy baǵasyn tarih tarazysy ǵana beredi. Ar-ujdanymyzdyń tazalyǵy men halqymyzdyń qurmeti – bárimiz úshin úlken syi.
Biz – rýhani murasy bai, qarqyndy damý áleýeti zor, qýatty ári ózin-ózi tolyq qamtamasyz ete alatyn ultpyz. Shyǵystyń uly ustazy Ál-Farabi adamdardy ádil bolýǵa, aqiqatty súiýge, ar-namysty qasterleýge, sabyrly bolýǵa jáne qashan da bilimge umtylýǵa úndedi. Memlekettiligimizdiń damýynda qýatty serpilis jasai alǵan urpaq retinde tarihta qalýǵa zor múmkindigimiz bar ekenine senimdimin. Eldiń keleshegi bizge, barlyǵymyzdyń qajyrly eńbegimizge bailanysty.
Táýelsiz elimizdi qýatty memleket retinde urpaqqa amanattaý – bizdiń boryshymyz. Alda talai synaqtar, kúrdeli kezeńder bolýy múmkin. Degenmen yrysty yntymaǵymyzdy saqtai bilsek, alynbaityn asý joq.
Men búgin halqymnyń aldynda turyp, bastaǵan isimiz berekeli bolsyn dep tileimin.
Qazaq – yrymshyl halyq. Men biyl qasietti Mekkege barǵan kezde Qaǵba tórinde ata-baba rýhyna quran baǵyshtap, Alladan bir-aq nárse suradym. Ol – eldiń amandyǵy. Shyn máninde, elimiz aman bolsa, jerimiz bútin, birligimiz bekem, memlekettigimiz máńgi bolady. Osy qundylyqtardy myzǵymastai etip bekitý – qazaqtyń perzenti, Qazaqstannyń Prezidenti retindegi meniń qasietti paryzym. Ashyǵyn aitqanda, qyzmet – ýaqytsha, al halyq – máńgi.
Men prezidenttik missiiamdy halqymmen birge aldaǵy jeti jylda abyroimen atqaryp shyǵamyn dep senemin. Bizdiń Otanymyz – bir, memleketimiz – bir, halqymyz – bir! Sondyqtan árqashan birge bolaiyq, aǵaiyn!
Elimiz órkendei bersin!
Otanymyz – Qazaqstan Respýblikasy jasasyn!
Halqymyz jasasyn!
Halqymyz árqashan aman bolsyn!
Táýelsiz Qazaqstanymyz jasasyn!
