Esse
Táńiri jaratqan sulýlyq - ǵajaiyp kúsh. Sol siqyrly kúshke jan bitirý kemeńger sýretkerlerdiń ǵana qolynan kelgen.
Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmalaryn jas kezimnen erkin oqyǵandiki me, men ol kisiniń sóz saptaýyn birden tanitynmyn. Aitar sóziniń máiegin qai kezde tógetinin, qai tusta ustamdylyq tanytatynyn, qai tusta basty keiipkerine erkindik beretinin ishim anyq sezetin. Sonan da men shyǵarmanyń siýjet jelisine emes, oi aiasyna qyzyǵa ynta qoiatynmyn. Asqar Súleimenovtiń, Oralhan Bókeevtiń kórkem sózderi men pálsapalarynyń oi bulaǵynan súisine sýsyndap, erekshe eltip oqýshy edim. Bul tizimde aǵa býynnan Tahaýi Ahtanov, Táken Álimqulov, Ábdijámil Nurpeiisov bar. Ónerlerin sýretker bolýǵa baǵyshtaǵan qaisar toptyń qazaq ádebietine ákelgen jemisteri ushan-teńiz.
Qazaqta ult ádebietin zerdeleitin ǵylym da, tereń taldaityn syn da bolmady. Orys tildi qazaq azamattary tynysy keń, oiy tereń maqalalar jazdy, biraq ol eńbekter qazaq ádebietiniń bar bolmysyn ashyp kórsete almady. Óitkeni olar qazaq ádebieti men mádenietiniń aidynyna erkin qosylyp ketken joq.
Sonan da orta qoldy, orta oily, orta bilimdi qazaq synynyń týǵan ádebietine esh paidasy timedi. Ádebiet óz aldyna, ǵylym óz aldyna, syn óz aldyna kún keshti.
Bizdiń bozbala kezimizde qazaq synynyń semserin sýyryp shyqqan bir top jalańtós jas synshylar bolǵan. Olardyń oi júieleri, jazý mánerleri, forma usyný úlgileri múlde bólek edi.
Olar shyndyqty aitatyn. Dáleldi bolatyn.
Olar oi aitatyn. Bilimdi bolatyn.
Olar sóz aitatyn. Sózderi almas qylyshtai ótkir edi, osyp túsetin.
Olar ádebiette adal syn bolmai kórkem ádebiet týdyrýdyń pátýasyzdyǵyn eskertetin.
Olar alpysynshy jyldary bir sátte syn aidynyna kóterilip, ádebietke ádildik ákeldi.
Olardy bir sátte syn maidanynan qýyp, endi ǵana sýretkerlik qýatyn daralaǵan qazaq ádebietine tragediia ákeldi.
Sol kózsiz batyrlar – Ábish Kekilbaev, Zeinolla Serikqaliev, Asqar Súleimenov edi. Olardyń otty maqalalarynyń kei oramy meniń esimde áli júr.
Bul Ábish Kekilbaevtyń ádebietke kelgen tusyndaǵy qazaq qoǵamynyń mádeni ám ádebi ómiriniń hal-ahýaly jaily shaǵyn sýret qana.
Tájik halqynyń tolaǵai perzenti Babodjan Gafýrov «Áýezov – oi titany» degen pikir aitqan eken.
Oi titany degen ózgeshe ólshem.
Ózgeshe baǵa.
Olar ózgeshe aqyl ieleri.
Alpysynshy jyldarda tarihi sana namysshyl júrekterdi dúr silkindirgen.
Dál sol kezde Ábish bastaǵan stýdentter Áýezovti Qazaq ýniversitetine kezdesýge shaqyrady. Bul aitýly kezdesý bolatyn. Sol kezdesýdiń dúmpili qazaqtyń namysshyl, esti jańa tolqynyn – alpysynshy jyldyqtardy dúniege ákelgen.
Sol tolqynnyń kósh basy Ábish Kekilbaev bolatyn.
Sol top Áýezovti Alash kósemderiniń sarqyty dep bilgen. Qasqyrdyń júregin júrekterine qoidyra almasa da sol top kósemderdiń aqyly men oilaryn boilaryna darytyp bolashaqqa tý qylyp kóterip alyp ketken.
Sol órimdei jas top boilaryndaǵy bar qýattaryn sýretkerlik sheberlikke salǵan.
Alyp Áýezov qazaq ómiriniń entsiklopediiasy «Abai jolyn» qolymyzǵa ustatyp ketti. Olai bolmaǵanda búgingi qazaq ótkenimizdi joǵaltyp alatynymyz aqiqat edi.
Muhtar Áýezov qazaq jurtynyń bir ǵasyrlyq ǵumyryn asqan sheberlikpen sýrettegenin airyqsha ataýymyz qajet.
Ábish Kekilbaev ustazynyń úlgisin jiyrmasynshy ǵasyrdyń sońyna deiin jetkizdi.
Qazaqtyń kórkem prozasyn Áýezovten soń álemdik deńgeige kóterýge janyn salǵan alpysynshy jyly Qazaq ýniversitetindegi kezdesýde ózin qarsy alǵan buirabas, keń mańdaily qaratory bozbala jigit edi.
Deshti-Qypshaq topyraǵynda Muhtar Áýezovten sońǵy tamyry tereń talant – Ábish Kekilbaev ádebietke osylai kelgen.
Qoryqpaǵan, qorǵanbaǵan, dańqqa keýde salmaǵan.
Arly sýretker aqiqatty janyndai qorǵap, uzaq, azapty tirshilikke boisunǵan.
Taǵdyrǵa boi aldyrǵan Ábish Kekilbaev taza sýretker retinde qazaqtyń kórkem prozasynyń adamgerlikke sýarylǵan týyn qadap ketti. Biz ony esimizden esh shyǵarmaýymyz kerek.
Bul egesti rýhani kúreste ol jalǵyz bolǵan joq. Ánýar, Sáken, Qabdesh, Saiyn, Asqar, Zeinolla, Qalihan, Qadyr, Muqaǵali… bul shaǵyn top músheleriniń ákeleriniń attaryn aityp ta keregi joq. Bulardyń qai-qaisy da qazaq ádebietiniń asyl tulǵalaryna ainalyp ketkeli qashan.
Tulǵaǵa tán tereń tamyrly taǵylym men túsinik tanytatyn Ábish Kekilbaev keńistik aidynynda tusaý kórmegen júiriktei júitkitin. Uly jazýshynyń uly oishyl bolýy mindet emes, biraq Ábish Kekilbaev keń oilana alatyn, keńistikti keń pishe alatyn asa zerek, asa aqyldy sýretker bolǵany bizge málim.
Ábish Kekilbaevtyń boiynda tákapparlyq, ózim bilem deý, ózgeni ózinen birer saty tómen qoiyp sóilesý atymen joq edi.
Ol kisi jurttyń bárimen bir qalypta sóilesetin. Bárin birdei qurmetteitin. Bireýdi joǵary, bireýdi tómen qoimaityn. Biraq, óz eńbeginiń salmaǵy, oiy joǵary ekenin ishtei biletin, syrt kózge ańǵartpaityn. Adamdyq bolmysy birkelki mańǵaz, baisaldy qalpynan tanyp kórmegen.
Ábekeńniń jetpis jyldyq mereitoiyna men «AMANAT» jýrnalynyń bir sanyn arnadym. Anatolii Kim Ábishtiń «Ańyzdyń aqyry» romanyn orys tiline aýdarǵan.
– Aýdarmam qalai eken? – dep surady Anatolii Kim.
– Anatolii Andreevich, aýdarmań jaman bolsa «AMANAT»-qa baspaimyz ǵoi, – dedim.
– Qaljyńsyz, shynyńdy aitshy.
– Bir sózben aitsam, aýdarma keremet. Biraq, tym sulý. Kei jerde tákapparlyq jetispei jatyr, – dedim.
Anatolii sál oilanyp turdy da:
– Starik, seniń sózińde jan bar. Jasyrmai shyndyq aitqanyńa rahmet. Biraq, bizdiń sózimizdi Ábekeńe jetkizbe. Aýdarma týraly árkimniń óz oiy bar, – dedi.
Ábish jazýshy men sýretkerdiń ara jigin erte tanyǵan. Jazýshy bir kúndik, sýretker myń kúndik. Sýretkerdiń ómiri azap. Onyń tirshiliginde azaptan ózge eshnárse joq. Qai jazýshy da sýretker bolýdy ańsaidy. Qol jetpes asqaq oljany Táńiri ǵana usynady.
Al qazaqta alyp sýretkerlik keskin-kelbet, oily aqyl bergen ekeý bar.
Onyń biri – Muhtar Áýezov.
Ekinshisi – Ábish Kekilbaev.
Táńiri ekeýine de órnekti kórkem sóz, sheńberi sheksiz tiianaqty oi, múltiksiz sheberlik, etikalyq ám estetikalyq qapysyz talǵam bergen.
«Báiterektiń» qasynda Ábekeńmen betpe-bet kezdesip qaldyq.
– Kitaphanaǵa bara jatyr edim, – dedi. – Kezdesý bolmaq.
Kóz aldy kúlgin tartqan, júzi salqyn, sharshaǵany bilinip tur.
Keń keýdesi, aýqymdy dene bitimi áli de shymyr.
– Bastyqtarǵa bara jatyrmysyń? – dep ministrlikterdiń qytai qorǵanyndai uzynnan uzaq qamalyna qarap iegin kóterdi.
– Joq, eski qaladaǵy qara halyqqa bara jatyrmyn, – dedim.
Ábekeń keń keýdesin kerip áldene aitqysy kelgendei bolyp baryp bógeldi. Ezýine oinap shyqqan qýaqy kúlki baiqalyp qalyp basyldy.
Úndegen joq. Artyq sóileitin adam emes. Qimyly da, oiy da sabyrǵa toly.
Oilanyp baryp sóz aitady.
Tolǵanyp baryp sóz órnegine jan bitiredi.
Aspaidy, saspaidy. At shaba ma, bap shaba ma degen osy bolar, shamasy.
– Astanada qansha bolasyń, Rollan?..
– Erteń keshke Máskeýge júremin.
– Anatolii Kimge sálem ait, – dep bógeldi de, – aýyrsynbasań, ýaqytyń bolsa erteń túste úige soq. Kezdespegeli kóp boldy. Áńgime-dúken quraiyq. Anatoliige bir hat jazyp ózińmen berip jibereiin.
– Rahmet, Ábeke, sizdiń sálemińizdi aýyrsynbaimyz ǵoi, – dedim.
– Onda erteń úide tosamyn, – dedi de júrip ketip, lezde qaita buryldy:
– Rollan, qazaqtyń sózi uzyn. Aman bol. Aman júr, – dedi. – Jidebai iesiz qaldy. Jidebaidy iesiz qaldyrma. Senen basqa bas kóterer jan da joq qoi.
– Siz de aman bolyńyz, Ábeke. Ústirt sizsiz jetim. Ústirtte qalyń qytai men amerikalyqtar erkin taltańdaýda. Deshti-Qypshaq dalasynda saltanat qurǵan, qýsa qutqarmaityn, qashsa jetkizbeitin qasietti jez tuiaq Tarpańdar dalamyzda 1758 jyly joǵalyp tynǵan.
Men júrip baryp artyma qarap edim, Ábekeń meni baǵyp tur eken, oń qolyn kóterip, ezý tartty. Kózi sál jasaýraǵandai ma, qalai?! Sony kórsetkisi kelmei mol denesin jyldam buryp alyptarsha adymdap uzap ketti.
«Qazaqtyń sózi uzyn», – degen ańǵartpasynyń astary qalyń.
Júregim selt ete qaldy.
Bailyq pen dańqtyń túkke turmaitynyn bilgenmen, qazaq sóziniń qataldyǵyna endi erekshe mán berip qinala oilanyp bara jatyr edim.
Qamqor aǵa alyp denesin barynsha buryp, pále-jaladan, ósekten, ǵaibat sózden, qaýip-qaterden maǵan qalqan bop turǵysy kelgendei.
Oiyma Mahambettiń órshil jyr joldary oralyp menimen ilesip júre berdi.
… Úlkeni kimniń joq bolsa,
Jasy bolar dýana.
Bir synaǵan jamandy
Ekinshilei synama.
Tiride syilaspaǵan aǵaiyn,
Qum quiylsyn kózińe
Ólgende beker jylama…
Ólim barda qorqynysh joq. Óner barda ólim joq dep, Ábish Kekilbaevtyń Deshti-Qypshaq dalasynda endi ǵana saýmal saǵymdai tolqyp jónelgen rýhani áleminiń keńdigi men tereńdiginiń ólsheýsiz mol bolýyn tiledim.
Shyndyq aitatyn Gerold Belger bir túnde telefon soqty.
– Rollan, keshteý mazaladym, ǵafý et.
– Mazalaǵanyńyz úshin rahmet, Geraǵa.
– Men tártip jetektegen nemispin. Túngi onda ózim de, jeńgeń de uiqyǵa qulaimyz.
Sen meniń chepýhamdy oqyp júremisiń?..
– Biz sizdiń chepýhańyzdy jái chepýha emes, «Izbrannaia chepýha» bolsyn dep atap edik.
– Ony bilemin. Ony qup alǵam. Mereke inim bir tomdyǵyn shyǵarady. Sonda kitapty «Izbrannaia chepýha» ataimyn. Sońǵy chepýhada qazaqtyń tórt dúldúl jazýshysy bar. Olar Júsipbek Aimaýytov, Muhtar Áýezov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýin dep jazǵan edim. Osyny aitqanym pále bolyp jabysty. Telefon qainap ketti. Qainaǵan telefon meniń basymdy da qainatýda.
– Telefonyńyzdy qainatqandar ne deidi?..
– Ne deýshi edi?.. Tizimde biz nege joqpyz deidi.
– Al siz ne aitasyz?
– Men baiaǵy tórteýin aitamyn tizbektep. Sen nege telefon soqpadyń?.. Sony bilgim keldi.
– Men jyndy emespin ǵoi, Gereke.
– Dál aittyń, jyndylardy jón sóz aityp uialta almaidy ekensiń.
– Ony basyńyzǵa ala bermeńiz.
– Bas túgili júrekti jaralap bitirdi. Osy tórteýi jóninde sen ne aitasyń?
– Meniń aitqanymdy tyńdamaisyz. Ylǵi ózińizshe jasaisyz.
– Rollan, men nemispin ǵoi. Men sendei jas qazaqty tyńdap ne qylamyn? Qaljyń.
Sen maǵan memlekettik syilyqta neńiz bar dep renjip ediń. Seni sol joly tyńdamaǵanyma qatty ókinemin. Úkimet memlekettik syilyqty maǵan bermedi. Já… ótti, ketti… endi ne qylaiyn?.. Keshirim et… Ony qoiaiyq. Tórteýi týraly til qyzdyryp kór.
– Ger aǵa, sizge dúldúl jazýshy, maǵan sýretker qymbat. Tórteýdiń ishinde eki sýretker bar.
– Ata káne!..
– Bireýi Áýezov, ekinshisi Kekilbaev.
– Saǵan daýa joq eken. Seniki durys.
– Jaqsy jatyp jaily turyńyz, Geraǵa.
– Bar bol, Rollan.
Ger aǵam telefon trýbkasyn tastai saldy.
Ábish Kekilbaevpen sirek kezdesemin. Al Ábish Kekilbaevtyń jazbalarymen jii ushyrasamyn.
«… Ol qaitadan eseńgirep ketti. Endi jan-jaǵyn shetsiz-sheksiz qula túz jailap aldy.Bilem-bilem shaǵyldar da áldeqandai shimai jazýlarǵa tolyp ketken siiaqty. Bul sónip bara jatqan janarynyń sońǵy qýatyn shym-shym sarqyp, qadalyp kelip oqidy-aq. Áldebir ýaqyttarda baryp zorǵa-zorǵa ajyratqandai boldy. Kúlli dúnieni «Barar jeriń báribir jerdiń asty» degen shimai jazý qaptap ketipti».
Naǵyz sýretker Ábish óte biiazy minezimen bólektenedi.
Ozyq oily kitaptardy týdyrǵan adam asqan sabyr iesi.
Ábishtiń Táńir men Aqylǵa taza kóńilmen ári adaldyqpen qyzmet kórsetetinin erekshe atamaqpyn.
Biz Ana-Jerdiń jan jylytar qyzýyn sezinýden qalyp baramyz. Ana-Jerde bárin de qurtýǵa bolady deidi. Adam boiyndaǵy ar-ujdandy, oidy, sezimdi, qulshynysty, tipten búkil atmosferany – ózenderdi, kólderdi, ormandardy – olarsyz adam Ana-Jerde tunshyǵyp óledi. Óitkeni, oiyn tártibi solai. Óltirýge ruqsat! Jiyrma birinshi ǵasyrdyń tirshilik aiasy sony talap etedi.
Biz ýaqyt uiǵarymyn múltiksiz estýimiz, azamattyq paryzymyzdy qaltqysyz óteýimiz qajet.
Qashanda Aqiqatqa adal bolýdy basty paryzymyz sanaimyz.
Sońǵy demimiz bitkenshe el-jurtymyzdy aialap ótýge, ardaq tutýǵa janymyzdy salýymyz qajet.
Ana-Jeri Ústirtten nár alǵan jas Ábishtiń boiyna Áýezovtiń rýhani taǵylymy qut-bereke bop daryǵan.
Ábish qazaqtyń has sýretkeri bolyp, álem ádebietinen óz biigin tapqan sanaýly qazaqtyń biri.
Uly shyǵarmalar adamnyń jan-júregin ashady, sezimin baiytady. Sonan da kontslagerlermen, túrmelermen adam boiyndaǵy adamshylyq qasietti óltirý múmkin emes.
Qairan Alash-Orda qairatkerleriniń jankeshti adamdyq erlikteri sýretker Ábishtiń qadalǵan qyraǵy kózinen de, otanshyl jan-dúniesinen de esh shyqpaǵanyna men imandai senemin. Sengim keledi de turady.
Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmashylyǵy qazaq ortasynan, túrki áleminen, ǵasyr sheńberinen ozyp shyǵyp bolashaqqa umtylǵan rýhty qubylys. Jazýshynyń rýhani taǵylym-amanaty eliniń jadynda bolýǵa jazsyn.
Ábish Kekilbaev halqynyń tragediiaǵa toly taǵdyryn aiqyn jazǵan uly talant.
Ábish Kekilbaevtyń dúnieden ozǵanyna búgin bir jyl tolypty.
Endi Ábish Kekilbaevtyń rýhani álemi bizge amanat bolyp ortamyzda ómir súrmek.
Ol ál-Farabidyń, Iasaýidiń, Balasaǵunnyń, Mahambettiń, Shoqannyń, Abaidyń, Álihannyń, Ahmettiń, Mirjaqyptiń, Qanyshtyń, Muhtardyń, Ǵabittiń, Marǵulannyń amanatyndai ardaq, asyl dúnie.
Sol asyldy búgin qaitadan zerdelei zerttep Deshti-Qypshaq dalasynyń rýhani álemine úkilep qosý bizge paryz bolypty.
Qasqyr júrek qazaqtardan taǵylym daryǵan sońǵy kóshtiń sońǵy kósh basy Ábish Kekilbaevtyń rýhani álemi endi týǵan el-jurtynyń kógildir kóginde erkin talmai samǵaýǵa jazsyn.
Ábish álemdik ónerge de, qazaq ónerine de aýadai qajet tulǵa.
Sýretker aqyl kózimen kórip týady, jan kózimen kórip óledi.
Ana-Jerdiń taǵdyry adamnyń qolynda qalǵan qaterli kezeńde jerdi jaýapty adamzat balasy ǵana saqtap tura almaq.
Rollan SEISENBAEV
