Tirshiliktiń túp-tegi Jetisýdan taraǵan

Belgili bir ýaqyt kezeńinde ǵumyr keship, ýaqyt ótken saiyn artynda qaldyrǵan muralary jarqyrai túsetin tulǵalar bar. Ótken kúndermen birge olardyń adam balasynyń órkenin ósirip, onyń bolashaǵyna úles qosatyn rýhani igiliginiń qadir-qasieti de arta túsedi. Osy turǵyda sanaly ǵumyryn ekologiia salasyna arnap, qorshaǵan ortanyń qorǵaý­shysy bola bilgen jerlesimiz, biologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor, akademik Quralai KÁRIBAEVANY erekshe ataýǵa bolady.

Ol ekologiia salasynda elimizde atqarylǵan kóptegen iri jobanyń avtory retinde álemdik deńgeidegi ózekti máselelerdi sheshýge belsene qatysyp júrgen ǵalym. Ásirese, Jetisý óńirindegi birneshe Ulttyq saiabaqtyń qurylýyna atsalysyp, óńirdiń órkendeýine úlken úles qosty. Talai-talai talantty jastyń ǵylym salasynan baqyt tabýyna yqpal etken bilikti ustaz, álemdik deńgeidegi ǵalym qoǵam qairatkerlerimen áriptes bola júrip, olardyń bai tájiribesin keiingi býynǵa jalǵaǵan tulǵa. Zeinet jasynda bolsa da, QR Aýylsharýa­shylyq ministrligi janynan qurylǵan kógaldandyrý, ósimdikter, janýarlar dúniesin qorǵaý jáne ormansharýashylyǵyn damytý komissiiasynyń jetekshisi. Bilimin el bolashaǵyna arnaýdan jalyqpaǵan Quralai Nuqaqyzynyń mol tájiribesi men óńir ekologiiasyn qorǵaý­ǵa jumsaǵan qajyr-qasietin, ólkemizdiń tabiǵat bailyǵy jaily paiymyn bir ekshep, oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdik.

– Quralai apai! Aldymen 65 jasqa tolǵan týǵan kúnińizben quttyqtai keteiin. Siz respýblikaǵa belgili ǵalymdar aýyly atanǵan Jetisý eldi mekeniniń týmasysyz. Qai qyrynan kelsek te ómir tájiribeńiz jetisýlyqtar úshin taptyrmas bailyq. Árine, qyz balanyń ustaz, dáriger bolýǵa qulshynatyny anyq. Sizdiń kabinette otyryp emes, syrtta júrip qyzmet atqaratyn, qiyndyǵy men qyzyǵy mol ekolog mamandyǵyn tańdaýyńyzǵa  ne sebep bolǵanyn aityp berseńiz?

– Men ǵalymdar aýylynda dúniege kelgenimdi maqtan etemin. Bala kúnimizde aldyńǵy býynǵa eliktep erjettik. Kanikýlda jan-jaqtan aýylǵa jiylǵan bilimdi, mádenietti aǵalarymyzdy kórip, solarǵa qarap jetildik. Al mamandyqqa keler bolsam, onyń jóni basqa. Jetisý aýyly ujymshar bolyp jańadan boi kótergende ony úsh dos basqarypty. Sonyń biri, sharýashylyqtyń basshysy meniń ákem Nuqa Káribaev edi. Biz bir úide tórt qyz  boijettik, men úidiń kenjesi edim. Sondyqtan ákem meni bala kúnimnen janynan tastamai ertip júrip, aýyl tirligine aralastyryp ósirdi. Jaz jailaýda, qys qystaýda, taza tabiǵatpen etene boldym. Ákem úide kóp bolmaityn. Al mektepten tys ýaqytta ákemmen birge kóktem, jaz ailarynda malshy aýyldardy aralasaq, kúzde egin alqaptarynan tabylatynbyz. «Kóre-kóre kósem bolady» degendei, ólkeniń tamasha tabiǵatyn kóre júrip qorshaǵan ortaǵa degen qurmetim qalyptasty.

Rasymen bizdiń ata-analarymyz, olardyń qatarlastary eńbekqor, jany taza adamdar edi. Men sol adamdardan eńbeksúigishtikti úirenip, ómirge qushtarlyq pen tazalyqty janyma serik ettim. Aýyldaǵy orta mektepti bitirip, Almatyǵa oqýǵa attanǵanda ákem jol qarajatyma kerekti qarjyny ujymshardyń kassasynan qaryzǵa alyp bergeni áli kúnge kóz aldymnan ketpeidi. Eger óz qaltasynda sondai aqsha bolsa, esepshi qyzǵa ótinish jasamas edi ǵoi. Mine, bul sol kezdegi basshylardyń  kóptiń, eldiń múddesine degen adaldyǵynyń kórinisi edi.

Basynda dáriger bolsam dep armandadym. Taldyqorǵandaǵy onkologiialyq dispanser­den is-tájiribeden de ótip kór­dim. Biraq, júregim jumsaq, aiaý­shy­lyǵym basym bolǵandyqtan bul salanyń talabynan shyǵa almaitynymdy sezdim. Óitkeni, dáriger adam janyn emdeý úshin batyl bolýy kerek. Sosyn tańdaýymdy ózgertip, Qazaq memlekettik qyzdar  pedagogikalyq institýtynyń geografiia-biologiia fakýltetine oqýǵa tústim. Mine, sodan bergi qyryq jyldan astam ýaqytym elimizdiń ekologiialyq salasyn nyǵaitýǵa arnaldy. Abyroily jumys istedim dep oilaimyn. «Áttegen-ai» degen sátterdiń de bolǵany ras.

– Ómir boiy bir salada jumys isteý qiyn bolǵan joq pa?

– Qiyndyǵy da, qyzyǵy da kóp boldy. Meniń geografiia­-biologiia mamandyǵyna oqýǵa túskenimdi ákem qoldady. Sondyqtan bolar, qulshynystyń ar­qasynda 1974 jyly qyzyl diplommen bitirdim. Jumys istei júrip, oqýymdy jalǵastyrýdy da oiymda ustadym. Aqyry 1977 jyly QazSSR Ǵylym Akademiiasy Botanika institýtynyń aspirantýrasyna túsip, 1979 jyly «Shóleitti aimaqtarda jaiylymdy tiimdi paidalanýdyń aýystyrmaly joldary» atty dissertatsiiamdy qorǵap shyqtym. Alǵashqy eńbek jolymdy QazSSR Ǵylym Akademiiasy Botanika ins­titýtynyń ǵylymi qyzmetkeri bolyp bastap, 1995 jylǵa deiin sonda jumys istedim. Odan ary qarai «Ekologiia jáne turaqty damý» institýtyn quryp, direktorynyń ǵylymi jumystar jónindegi orynbasary, sońynan institýt direktory laýazymynda búgingi kúnge deiin qyzmettemin. Sol jyldary Ulybritaniia damý institýtynda, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne jaiylymdardy basqarý baǵdarlamasy boiynsha Kanadada, Eýroodaq­ta TASIS, Dúniejúzilik bank, ABRR, BUUDB/ ǴEQ, taǵy basqa da halyqaralyq uiymdarda «Qarjylandyrý men tiimdi paidalanýdy engizý» baǵdarlamasy boiynsha biliktiligimdi shyńdadym. Sonymen qatar, QR Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrliginiń shtattan tys sarapshysy, Ortalyq Aziianyń biologiialyq alýantúrliligi boiynsha dúniejúzilik saqtaý ortalyǵynyń keńesshisi, qorshaǵan ortany qorǵaý salasy boiynsha halyqaralyq damytý Garvard institýtynyń keńesshisi siiaqty mindetterdiń de údesinen shyqtym dei alamyn. Tipti, biraz jyl QR Turaqty damý men Ulttyq ekologiialyq ortalyǵynyń ońtústik aimaqtyq bóliminiń basshysy retinde, Jetisý jerindegi birqatar jobanyń júzege asýyna qol ushyn bergenim bar. Sol kezde  Jetisý Alataýynda «Jońǵar-Alataýy» memlekettik ulttyq tabiǵi saiabaǵynyń ashylýyna muryndyq boldym. Kóptegen halyqaralyq uiymdardyń múshesi retinde álemdik deńgeidegi jobalardyń atqarylýyna elimizge investitsiia tartý arqyly yqpal etýmen qatar qorshaǵan ortany qorǵaý jolyndaǵy umtylystarǵa ózindik úlesimdi qostym. Osy baǵytta 300-den astam ǵylymi eńbek, 5 monografiia jazdym. Álemniń, elimizdiń, Jetisý óńiriniń qorshaǵan ortasyn qorǵaýǵa qosqan eńbekterime arqaý bolǵan «Taýlardyń asyl alqasy» atty ǵylymi-tanymdyq, «Qazaqstannyń jabaiy almasy HHI ǵasyrdyń baý-baqtaryna deiin» atty ǵylymi-derekti filmder túsirildi. Qol jetkizgen mártebeli ataqtardyń bárin aityp jatýdyń keregi shamaly. Biraq, qyzmet barysynda dúniejúzine belgili qoǵam qairatkerlerimen áriptes bolyp, ǵalymdarmen qoian-qoltyq jumys istegenimdi súiinishpen eske alamyn. Sol múmkindiktiń arqasynda álemniń talai-talai biik minberlerinde halqymyzdyń qorshaǵan ortany qorǵaýdaǵy  ulttyq ustanymyn jetkizdim.

 – Sol tulǵalardyń arasynda sizge kóbirek jol nusqap, járdemdesip, aǵaiyndyq tanytqandar boldy ma?

– Iia, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qairatkeri, memlekettik syilyqtyń laýreaty, Tarlan syi lyǵynyń iegeri, akademik Edil Erǵojin aǵamyz meniń ómir jolymnyń ár satysynda aqyl-keńesin berip, óziniń ónegeli de eren eńbegimen úlgi bolyp keledi.

 Álemge áigili jazýshy Shyńǵys Aitmatovtai nar túlǵamen birge uzaq jyl úzeńgiles qyzmet atqardym. Shyńǵys aǵam Orta Aziialyq Aimaqtyq Ekologiialyq Ortalyq Basqarý Keńesiniń tóraǵasy boldy. Árine, kóp adam ol kisini jazýshy, parasatty adam, qoǵam qairatkeri retinde tanidy. Al men ol kisiniń adamdyq, azamattyq, aǵalyq qamqorlyǵyn kórdim. Shyńǵys aǵanyń Orta Aziiadaǵy bes eldiń qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy máselelerin sheshýge qosqan úlesi ushan-teńiz. Ol týraly arnaiy aitýǵa týra keledi. Otbasylyq qarym-qatynasqa keler bolsaq, eńbekte áriptes, bylaiǵy ómirde týystai syilastyq. Ol kisi ómiriniń sońyna deiin bizdiń qýanyshymyzdan qalmai, qaiǵymyz­dy bólisip júrdi. Áli esimde, úlken qyzymyz Nazgúl turmysqa shyqqan  kezde aǵaǵa shaqyrtý jiberdik. Sol kezde Qyrǵyz eliniń Belgiiadaǵy elshisi bolyp júrgen birtýar azamat qarbalas jumysyn ysyryp qoiyp, toiǵa katysyp aq batasyn berdi. Qysqasy, Shyńǵys aǵa otbasymyzdyń bir múshesindei bolyp, árdaiym janymyzdan tabylatyn. Qýanǵanda shabyt berdi, qinalǵanda dem berdi. Sondyqtan ulymyzdyń atyn aǵamyzdai azamat bolsyn degen nietpen Shyńǵys dep qoiyp edik. Ókinishke qarai, ómirden erte ótti. Biraq, sol aǵalarymnan alǵan tájiribem áli kúnge ómirime azyq bolyp keledi.

– Siz Birikken Ulttar Uiy­mynda biraz jyldan beri jumys istep kelesiz. Sol quzyretińizdi paidalana otyryp, týǵan jerińizge qandai kómek jasai aldyńyz?

– Birikken Ulttar Uiymynyń qorshaǵan ortany qorǵaý jobalary boiynsha jumysta júrgenime 20 jyldai bolypty. Eń aldymen Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Aqtaý, Atyraý, Aqtóbe jaqtaǵy munai kenishteriniń durys igerilmeýi­niń qorshaǵan ortaǵa tigizetin zardaby men jer betinde janyp jatqan gazdan týyndaityn ekologiialyq qaterler jaily tereń izdenister jasadyq. Sol tusta halyqaralyq uiymdar men respýblikalyq biýdjetten bólingen qarjyny osy maqsatqa jumsadyq. Qazir búkil álemde jer sharyn asharshylyqtan qorǵaý, azyq-túlik qaýipsizdigi, biologiialyq alýan túrliligin qorǵaý, qurǵaqshylyqpen kúresý taqyryptaryndaǵy baǵdarlamalar aiasynda jumys istelýde. Osy baǵdarlamalardyń iske asýynyń túiini Jetisý jerindegi ósimdikterdi qorǵaýmen tikelei qatysty bolyp otyr. Keiin kele joǵaryda atalǵan qarjy kózin Jetisý jerindegi tabiǵatty qorǵaýǵa baǵyttaý úshin birshama eńbek ettim.

Astana qalasy boi kótergennen keiin Elbasynyń tapsyrmasymen Elordanyń ainalasyn jasyl beldeýge ainaldyrý jobasy qolǵa alyndy. Bul beldeýde tabiǵattyń tutas zańdylyǵy, iaǵni, aǵash, buta, kópjyldyq shóp, birjyldyq shóp, odan keiin topyraqta ómir súretin mikroorganizmder, qumyrsqalar, ary qarai ań men qustyń tirshiligi qatar ósip, órkendep, kórkeiip keledi. Osyndai beldeý búkil álemde bolýy kerek. Sonda ǵana tirshilikti saqtap qala alamyz. Elbasynyń osy bastamasy álemdik deńgeide moiyndalyp, birqatar memlekette qolǵa alynýda. Qysqasy, bizdiń eldegi qorshaǵan ortanyń jaǵdaiy álemdik tabiǵat bailyǵynyń negizin qurap otyr. Bizdiń eýraziia­lyq el bolýymyzdyń túpkilikti sebebi osy.

– Jetisý óńirinde memlekettik “Jasyl-Damý” salalyq baǵdarlamasy aiasynda birqatar jumys atqaryldy. Osy baǵdarlama boiynsha aldaǵy ýaqytta qandai jobalar júzege asady?

– Jetisý óńirinde 2005 jyly «Sharyn», 2007 jyly «Kólsai kólderi», 2010 jyly «Jońǵar-Ala­taýy» memlekettik ulttyq tabiǵi parki erekshe qorǵalatyn aýmaq retinde quryldy. Aldaǵy ýaqytta QR Úkimetiniń “Jasyl-Damý” salalyq baǵdarlamasy aiasynda Ile ózeni atyrabyndaǵy flora men faýnany saqtap qalý maqsatynda Balqash aýdanynda «Ile-Balqash» memlekettik tabiǵi rezervatyn qurý úshin Almaty oblysy ákiminiń qoldaýymen 415164 gektar jerdi rezervte qaldyrý týraly sheshimi shyqty.  

 Álbette, Ile ózeniniń saǵasy Ortalyq Aziianyń eń iri ishki atyraby bolyp tabylady. Osy óńirden memlekettik tabiǵi rezervatyn qurý tabiǵat qorǵaý statýsyn joǵarylatýǵa baǵyttalǵan. Onyń qujattary Búkilálemdik baiyrǵy tabiǵat qory (WWF) jobasynyń aiasynda Ramsar Konventsiiasy hatshylyǵyna resmi túrde tapsyrylǵan. Eger osy óńirler Ramsar Konventsiiasyna enetin bolsa, Ile ózeniniń sýyn tiimdi paidalanýǵa múmkindik týady. Bir mezgilde Ile ózeniniń ańǵary men Balqash kóliniń atyrabyn ormany syńsyǵan, ósimdigi qulpyrǵan, janýary jyrtylyp-aiyrylatyn, balyǵy taidai týlaǵan, baqasy qoidai shýlaǵan baiyrǵy qalpyna qaitarýǵa bolady. Ary qarai ekologiiaǵa tigizetin paidasyn eseptei berińiz.

– Álbette, bul jeti ózen órnektegen óńir jurty úshin erekshe jańalyq  bolǵaly tur. Osy tusta «Jońǵar – Alataýy» memlekettik ulttyq tabiǵi parkiniń qurylýy da ózindik mańyzǵa ie. Búgingi kúnde mádeni almalardyń barlyq túriniń túp atasy Jetisý Alataýynda ósetin ózimizdiń jabaiy Sivers almasynan taraǵanyn búkil álem moiyndady. Endeshe, biz almanyń otany bola tura nelikten sol baǵaly bailyqtyń paidasyn kóre almai júrmiz?

– Qazaqstan – álemdegi tabiǵi bailyǵy eń mol memlekettiń biri. Birikken Ulttar Uiymynda «Eldi asharshylyqtan qorǵaý» degen halyqaralyq ósimdikter tizimdigi bar. Sonyń ishine Jetisý jerinen 25 ósimdik engizilgen. Osyǵan orai atalǵan ósimdikterdi qorǵaý maqsatynda 2010 jyly «Jońǵar-Alataýy» memlekettik ulttyq saia­baǵy ashyldy. Jańa tabiǵat parkiniń ashylýy ekologtardyń, orman sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandardyń, jurtshylyqtyń, memlekettik organdardyń kóp jylǵy jumystarynyń nátijesi. Óitkeni, saiabaq ashylmas buryn «Taý­lardyń jabaiy almasynan HHI ǵasyr­dyń baý-baqtaryna deiin» degen taqyryppen Jońǵar Alataýy­nyń quramyna enetin taý­lardyń tolyq kartasy jasaldy. Sol tusta burynǵy 37 genetikalyq rezervattyń 11-i ǵana saqtalyp qalǵanyn baiqadyq. Buǵan taý baý­raiyndaǵy jerdiń tiimsiz paidalanylýy, turǵyn úiler sanynyń kóbeiýi keri áser etken.  Sondyqtan otandyq ekologtar Úkimetke tabiǵat resýrstaryn qorǵaý jaily usynyspen shyqqan edik, qarjynyń tapshylyǵynan onymyz ótpei qaldy. Sonymen Ǵalamdyq Ekologiialyq Qordan 3 million dollar qarjy alyp, Jońǵar Alataýy men Ile Alataýynyń ekologiialyq ahýalyn zerdelep, ony qorǵap qalýdyń mańyzdylyǵyn dáleldedik. Bul eńbegimiz Elbasy tarapynan qoldaý taýyp, «Jońǵar-Alataýy» ulttyq tabiǵi saiabaǵy quryldy.  Ókinishke qarai, biz saiabaq aýmaǵyna tán 356 myń gektar jerdiń tek 308 myń gektaryn ǵana saqtap bekite  aldyq. Qalǵandary jeke sharýashylyqtardyń qolynda ketti.

Saiabaq taýly agroalýantúrlilikti saqtaýǵa baǵyttalǵan mańyz­dy ortalyq bolyp tabylady. Sebebi, álemde 30 myńnan artyq mádeni alma sorty bolsa, sonyń atategi qazaq jerinde ósetindigin ǵalymdar dáleldep berdi. Aitalyq, jańa qurylǵan saiabaqtyń  jalpy alańynyń 1,5 paiyzyn Sivers almasynyń jabaiy jemisti ormandy alqaptary alyp jatyr. Ol – Amerika, Afrika, Eýropa, Aziia qurlyǵynda ósetin almanyń túp tegi. AQSh-taǵy Garvard ýniversitetinde halyqaralyq genetikter álemdegi ósimdik ataý­lynyń atateginiń piramidasyn jasaǵan. Onyń eń basynda Jetisý taýly aimaǵynda ósetin jabaiy Sivers almasynyń geni tur. Sondai-aq, onyń Aziia, Eýropa, Afrika, Amerika elderine taraǵany kórsetilgen. Ókinishke qarai, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary alma baqtaryn sorttandyrý baǵdarlamasy men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy taý bókterlerindegi jabaiy alma aǵashtarynyń kóptep kesilip, otynǵa pai­dalanylýy saldarynan osy tabiǵi alma ormandarynyń kólemi tarylyp ketti. Óńirdiń tabiǵi qolailylyǵy arqasynda jan-janýarlar dúniesi de asa bai. Sirek kezdesetin qustar men ańdar jáne taǵy basqa da jan-janýarlar kezdesedi. Ólkemizde tek omyrtqaly janýarlardyń 300-den astam túri mekendeidi.

Ekologtardy alańdatatyn taǵy bir jaǵdai – ormannyń búlinýi. Oǵan ormandaǵy sanitarlyq jaǵ­daidyń nasharlyǵyn jatqyzýǵa bolady. Bir qýanarlyǵy, osyǵan deiin memlekettik parkterde ormannyń jappai aýrýǵa shaldyǵýy kezdespedi. Almaty oblysy iri óndiristik aimaq bolsa da orman qory jerleriniń óndiristen, óndiris qaldyqtarynan zardap shekken jaǵdaiy tirkelmepti. Biraq óńirimizde jeke tulǵalardyń órt qaýipsizdik, sanitarlyq erejesin buzý jáne basqa da ákimshilik-quqyq- buzýshylyqtary aldan shyǵady. Osynyń bári de orman-toǵaidy búldirýmen qatar jabaiy alma ósetin aýmaqty taryltyp jiberedi. Kemshilikterdi eskere otyryp, aldaǵy ýaqytta Tarbaǵatai taýlarynan jańa saiabaq ashý týraly Úkimetke ótinishpen shyqqan edik. Ótinishimiz qabyldandy. Qarjy bólinse, Tarbaǵatai taýlary aýmaǵynda elimizde  taǵy da bir  ulttyq saiabaq qurylady.

– Elimizdiń Ile, Jońǵar, Kúngei Alataýlarynyń bókterinde ósetin báisheshek gúliniń taǵdyry jurtty alańdatýda. Kóktem shyǵysymen ósimdik ataýlynyń ishinde birinshi bolyp gúl jaryp, sheshek atatyn, sóitip bókterler men qyrlardy kórkemdikke bólep, kórgen janǵa tamasha kóńil-kúi syilaityn báisheshekterdi tamyrynan julyp alyp, syiǵa tartý jiilep barady. Saldarynan báisheshekti Qyzyl kitapqa engizip tyndyq.

– Bul másele ekologtardy alańdatyp otyr. Birikken Ulttar Uiymy Damý Baǵdarlamasynyń «Taýly aimaqtaǵy agrobiologiia­lyq ártúrlilikti saqtaý» jónindegi jobasynyń sarapshylar toby jalpaq jurtqa kóktem merekesi kezinde qazaqstandyqtardy báisheshekterdi julmaýǵa jáne odan jasalǵan gúlshoqtaryn syilamaýǵa shaqyrdy. Rasynda, Halyqaralyq áielder kúni nemese basqa da mereke-meiramdarda aiaýly anasyn, ardaqty ápkesin, qymbatty qaryndasyn, súiikti jaryn, syilas qurbylaryna gúl syilap, qýantqysy keletin er adamdar úshin bul usynys bir qaraǵanda ersi kórinýi múmkin. Dei turǵanmen, máselege baiyppen qarap, tereńine boilasaq, bul bastamanyń bir sáttik piar-aktsiia emestigine kózimiz jete túsedi. Mamandardyń pikirine qulaq assaq, jyl saiyn kóktem shyǵysymen naýqandyq sipat alatyn báisheshek julý saldarynan onyń tabiǵattaǵy taralý shekarasy tarylyp barady. Qazaqstannyń barlyq turǵyndarynan, ásirese, almatylyqtardan báisheshek gúlshoqtaryn satyp almaýdy suraimyz. Óitkeni kóktem habarshylary sanalatyn osy gúlder kóktemgi merekelerde myńdap julynady, aiaýsyz qyrqylady.

Almaty qoryǵy men Ile Alataýy ulttyq parki qyzmetkerleriniń baqylaýy boiynsha, turǵyndar tarapynan báisheshek kóp terilgendikten sońǵy on jylda olar eldi mekenderden 5-7 shaqyrymǵa «alys­tap» ketken. Eger kóktem saiyn báisheshekterdi julý jáne aiaýsyz qyrqý jumystary dál qazirgidei qarqynmen jalǵasa beretin bolsa, onda kóktemniń habarshysy bolyp sanalatyn bul gúldiń kóp uzamai Alataý bókterinde kózden ǵaiyp bolmasyna  eshkim de kepildik bere almaidy. Sondyqtan da qorshaǵan orta úshin mańyzdy bul máselege qoǵam bolyp nazar aýdarý qajet. Zertteý nátijelerine sensek, Almaty oblysy boiynsha zańsyz julynǵan gúlderdi satý arqyly turǵyndar tabatyn tabysqa qaraǵynda, keltirilgen ziian 20 ese joǵary.  

Taǵy bir jaǵynan, biz jylyna shetelden qanshama qyzǵaldaq satyp alamyz. Bylaisha aitqanda, óz dalamyzdyń bailyǵyna ózimiz qol jetkize almai kelemiz. Bir qýa­narlyǵy, qyzǵaldaqtyń da otany  qazaq dalasy ekenin búkil álem bildi. Al endi Niderlandy úkimetiniń   qyzǵaldaqtyń Otany – Qazaqstan ekenin moiyndap, rizashylyǵyn bildirýin  qyzǵaldaq gúliniń jańa sortyn «Prezident Nazarbaev» dep ataýynan-aq ańǵaramyz.  Negizinen ósimdikterge nemese gúldiń jańa túrine tek mádeni sortty ashqan ǵalymdardyń esimderi beriletin.

– Sý – tirshilik kózi. Qazirgi kezde oǵan qajettilik pen suranys kún sanap artyp, kerisinshe, jetispeýshilik oryn alýda. Sonymen qatar, álemdik ekologiianyń lastanýy men aýyzsýdyń tapshylyǵy ár eldiń ishki arnalary men memleketaralyq sý júielerin tiimdi paidalaný mindetin kún tártibine qoidy. Keide sýdyń ómir nári ekenin bilsek te, «sýdyń da suraýy bar» ekenin eskere bermeimiz. Osy jaily sizdiń oiyńyzdy bilsek?

– Memleketimizdiń 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan aýyzsý baǵdarlamasyn júzege asyrý aiasynda búginge deiin qyrýar qarjy igerildi. Biraq mamandardyń aitýynsha, munyń ózi sapaly aýyzsýǵa degen zárýlikti tolyqtai sheshe almaidy. Bir qýanarlyǵy, ózender órnek­tegen Jetisý jerinde qazirge deiin sýdan tapshylyq bola qoiǵan joq. Degenmen, óńirimizdegi tasymaldanatyn aýyzsýmen kún kórip otyrǵan birqatar eldi meken bar. Olar memlekettik baǵdarlamalardyń sharapatyn kútip otyr. Budan bólek, taý qoinaýlarynan bastaý alatyn ózender men bulaq kózinen alynatyn aýyzsý qandai jolmen tazartylatynyn, jekemenshik kompaniialar taratatyn aýyzsý men dúken-bazarlarǵa shólmekpen jetkiziletin aýyzsýdyń standartqa qanshalyqty sáikestiginen eldiń bári beihabar.

Sondai-aq, sý máselesindegi taǵy da bir tolǵaqty jaǵdai – trans­shekaralyq ózen-sýlardy tiimdi paidalanýǵa saiady. Osy maqsatta elimiz kórshiles jatqan memlekettermen sý resýrstaryn birlese paidalaný jóninde yntymaqtastyq kelisimsharttarǵa qol qoiyp, soǵan sai baiypty sharalardy qolǵa alýda. Biraq jaǵdai oilaǵandai bolmai tur. Ásirese, ekonomikasy qaryshtap damyp, demografiialyq ahýaly álemdi alańdata bastaǵan kórshi Qytai eliniń ishki ózen-kólder men sý qoimalaryn paidalaný jaǵdaiy­nyń artýy sol elden elimizge aǵyp kiretin ózenderdiń sýyn azaitty. Aryǵa barmai-aq qoialyq, Qapshaǵai sý qoimasynyń búgingi jaǵdaiyn kórip, júregiń aýyrady. Arnasy tartylyp, qurǵap jatqan ózenshelerdiń qatary jyl ótken saiyn artyp keledi. Ózbekstannan Qazaqstanǵa kiretin ózenderdiń lastaný deńgeii joǵary. Oǵan Syr ózeni sýynyń egistikti sýǵarýǵa jaramaityn deńgeide lastanǵany dálel bola alady.  Qyr­ǵyz Respýb­likasynan kiretin Shý ózeniniń de tazalyq jaǵdaiynyń tómendigi jaily ǵalymdar dabyl qaǵa bastady. Ile ózeni sý kóleminiń azaiýy, lastanýy Balqash kóliniń ekologiialyq jaǵdaiyn búldiredi. Onyń zardaby Jetisý jerindegi tabiǵatqa da  tiedi.

Iá, tirshiliktiń paida bolýynyń birneshe sebebi bar. Sonyń biregeii – sý.  Ǵalamshar turǵyndaryn alańdatyp otyrǵan búginginiń basty máselesi de osy. Sońǵy 50 jylda munaidyń baǵasy 10 ese ósse, turmysqa qajetti sýǵa degen baǵa shamamen 100, al, aýyzsý baǵasy 1000 esege artqan. Munyń ózi sýdyń alpaýyt elderdiń kózqurtyna ainalyp otyrǵan qara altynnan áldeqaida mańyzdy, qajetti ekenin baiqatady. Qazaqstan da bul máseleden syrt qalmaidy. Ol jaily joǵaryda toqtaldyq. Elimizdegi qalalar men aýyldardy sýmen qamtamasyz etý QR Sý kodeksine jáne eldi mekenderdiń káriz júielerine sarqyn sýlardy qabyldaý erejesi men basqa da normativtik quqyqtyq aktiler boiynsha rettelýi kerek.

– Ǵalamdyq jáne óńirlik ekologiialyq jaǵdaidyń búgingi kelbeti jáne ol jaily tolǵaqty máseleler tóńireginde biraz oi órbittik. Endigi jerde oqyrmandarymyz sizdiń otbasy jaily da bilgisi keledi. Árine, jubaiyńyz Sailaýbai Toilybaev elimizge tanymal aqyn,  uzaq jyldar aqparat salasynda eńbek etken aǵamyzdyń óleńine jazylǵan ánder sahnada jii oryndalady. Osyndai jetistikterimen bedel biigine kóterildi. Siz jaily joǵaryda aittyq. Bul ómirlik maqsattaryńyzǵa yqpal etken joq pa?

– Iá, Sailaýbai ekeýmiz aýyldas, kórshi, tipti quda bala, qudasha bolyp birge óskenbiz. Bizdiń úide tórt qyz, al aǵalaryńnyń otbasynda eki ul erjetti. Meniń ápkem Aigúl  Sailaýbaidyń týǵan baýyry Jailaýbai kókemizge turmysqa shyqty. Orta mektepte birge oqyp júrgende bir-birimizge jaqyn óstik. Sol jaqyndyq Almatyda joǵary oqý ornynda  jalǵasty. Sol tusta Sákeńniń maǵan arnaǵan  «Qudasha» degen tamasha óleńi shyqty. Ol óleńdi «Dos-Muqasan» ansambli oryndap júrgen «Qudasha» ániniń áýezimen dostarymyz aityp ta júrdi. Sóitip, bizdiń osyndai qarym-qatynasymyz úlkenderdiń qulaǵyna jetedi. Basynda otbasy qurýǵa qarsylyq tanytty. Biraq buiryqtan aspaitynyń ras eken. Aqyry úlkenderdiń aq batasyn alyp, úilendik. Ol týraly aita bersek áńgime jeterlik. Men aspirantýrada oqyp júrgende úlken qyzymyz Nazgúl ómirge keldi. Bir jaǵynan oqý, endi bir jaǵynan bala baǵý qiyn tigendikten enem Nazgúldi aýylǵa alyp ketip, ápkem Aigúldiń tárbiesine berdi. Kenje  qyzymyz Shynardyń da erjetýine  kókem men ápkemizdiń  kóp kómegi tidi. Osylai berekeli tirlik ekeý­mizdiń óner men ǵylym jolyna alańsyz dendep, úlken nátijege jetýimizge jol ashty.

– Qazan-oshaq syldyrlaǵan joq pa?

– Árine, otbasy bolǵan soń bári bolady. Biz úilenetin kezde ata-analarymyz qarsylyq bildirgenin mana aittym. Biraq, biz baqytty ómir súretinimizdi alǵa tartyp, oiymyzdan qaitpadyq. Aqyry úilenbei tynbaitynymyzdy sezse kerek, Jailaýbai kókem: «Men senderge qoiatyn bir talabym bar. Sony oryndasańdar boldy, úlkenderdi men kóndiremin», – dedi. Aitqan ýádede turatynymyzdy bildirdik.

– Endeshe, talabym bireý-aq:  «Senderdiń renjiskenderińdi, bet jyrtysqandaryńdy kórmeitin bolaiyn. Óitkeni, senderdiń otbasynyń shyrqy buzylsa, ol ekeýińmen ketpeidi, shai despegen, berekesi bekem eki áýlettiń ortasyna daq túsedi. Senderdiń aralaryńdy jalǵaýǵa bolatyn shyǵar. Al úlkenderdiń qalǵan kóńilin nemen jýyp-shaiasyń. Osy talabymdy oryndaýǵa senimdi bolsańdar, qalǵan jumysty maǵan tapsyryńdar», – dedi.

Biz kelistik. Sodan beri ýádemizde turyp, otbasymyzdyń shyrqyn buzbaýǵa tyrystyq. Bul bizdi úlken ómirge baǵyttap, jetistikke jetelep otyrdy. Mine, búginde Sailaýbai tanymal aqyn, Almaty oblysy jáne Eskeldi aýdanynyń Qurmetti azamaty ataǵyn aldy. Qazir zeinetker, nemerelerine úlgi-ónegesin kórsetip, óziniń súiikti kásibi jazýshylyqpen shuǵyldanyp júr.
Eń bastysy, bizdiń otbasymyzǵa táńirdiń osyndai jaima-shýaq, yntymaqty ómir syilaǵanyna rizamyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Qajet AŃDAS

"Jetisý" gazeti