بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت كەزەڭٸندە عۇمىر كەشٸپ, ۋاقىت ٶتكەن سايىن ارتىندا قالدىرعان مۇرالارى جارقىراي تٷسەتٸن تۇلعالار بار. ٶتكەن كٷندەرمەن بٸرگە ولاردىڭ ادام بالاسىنىڭ ٶركەنٸن ٶسٸرٸپ, ونىڭ بولاشاعىنا ٷلەس قوساتىن رۋحاني يگٸلٸگٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸ دە ارتا تٷسەدٸ. وسى تۇرعىدا سانالى عۇمىرىن ەكولوگييا سالاسىنا ارناپ, قورشاعان ورتانىڭ قورعاۋشىسى بولا بٸلگەن جەرلەسٸمٸز, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, اكادەميك قۇرالاي كەرٸباەۆانى ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
ول ەكولوگييا سالاسىندا ەلٸمٸزدە اتقارىلعان كٶپتەگەن ٸرٸ جوبانىڭ اۆتورى رەتٸندە ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بەلسەنە قاتىسىپ جٷرگەن عالىم. ەسٸرەسە, جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندەگٸ بٸرنەشە ۇلتتىق ساياباقتىڭ قۇرىلۋىنا اتسالىسىپ, ٶڭٸردٸڭ ٶركەندەۋٸنە ٷلكەن ٷلەس قوستى. تالاي-تالاي تالانتتى جاستىڭ عىلىم سالاسىنان باقىت تابۋىنا ىقپال ەتكەن بٸلٸكتٸ ۇستاز, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ عالىم قوعام قايراتكەرلەرٸمەن ەرٸپتەس بولا جٷرٸپ, ولاردىڭ باي تەجٸريبەسٸن كەيٸنگٸ بۋىنعا جالعاعان تۇلعا. زەينەت جاسىندا بولسا دا, قر اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلٸگٸ جانىنان قۇرىلعان كٶگالداندىرۋ, ٶسٸمدٸكتەر, جانۋارلار دٷنيەسٸن قورعاۋ جەنە ورمانشارۋاشىلىعىن دامىتۋ كوميسسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ. بٸلٸمٸن ەل بولاشاعىنا ارناۋدان جالىقپاعان قۇرالاي نۇقاقىزىنىڭ مول تەجٸريبەسٸ مەن ٶڭٸر ەكولوگيياسىن قورعاۋعا جۇمساعان قاجىر-قاسيەتٸن, ٶلكەمٸزدٸڭ تابيعات بايلىعى جايلى پايىمىن بٸر ەكشەپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك.
– قۇرالاي اپاي! الدىمەن 65 جاسقا تولعان تۋعان كٷنٸڭٸزبەن قۇتتىقتاي كەتەيٸن. سٸز رەسپۋبليكاعا بەلگٸلٸ عالىمدار اۋىلى اتانعان جەتٸسۋ ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ تۋماسىسىز. قاي قىرىنان كەلسەك تە ٶمٸر تەجٸريبەڭٸز جەتٸسۋلىقتار ٷشٸن تاپتىرماس بايلىق. ەرينە, قىز بالانىڭ ۇستاز, دەرٸگەر بولۋعا قۇلشىناتىنى انىق. سٸزدٸڭ كابينەتتە وتىرىپ ەمەس, سىرتتا جٷرٸپ قىزمەت اتقاراتىن, قيىندىعى مەن قىزىعى مول ەكولوگ ماماندىعىن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولعانىن ايتىپ بەرسەڭٸز?
– مەن عالىمدار اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەنٸمدٸ ماقتان ەتەمٸن. بالا كٷنٸمٸزدە الدىڭعى بۋىنعا ەلٸكتەپ ەرجەتتٸك. كانيكۋلدا جان-جاقتان اۋىلعا جيىلعان بٸلٸمدٸ, مەدەنيەتتٸ اعالارىمىزدى كٶرٸپ, سولارعا قاراپ جەتٸلدٸك. ال ماماندىققا كەلەر بولسام, ونىڭ جٶنٸ باسقا. جەتٸسۋ اۋىلى ۇجىمشار بولىپ جاڭادان بوي كٶتەرگەندە ونى ٷش دوس باسقارىپتى. سونىڭ بٸرٸ, شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى مەنٸڭ ەكەم نۇقا كەرٸباەۆ ەدٸ. بٸز بٸر ٷيدە تٶرت قىز بويجەتتٸك, مەن ٷيدٸڭ كەنجەسٸ ەدٸم. سوندىقتان ەكەم مەنٸ بالا كٷنٸمنەن جانىنان تاستاماي ەرتٸپ جٷرٸپ, اۋىل تٸرلٸگٸنە ارالاستىرىپ ٶسٸردٸ. جاز جايلاۋدا, قىس قىستاۋدا, تازا تابيعاتپەن ەتەنە بولدىم. ەكەم ٷيدە كٶپ بولمايتىن. ال مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا ەكەممەن بٸرگە كٶكتەم, جاز ايلارىندا مالشى اۋىلداردى ارالاساق, كٷزدە ەگٸن القاپتارىنان تابىلاتىنبىز. «كٶرە-كٶرە كٶسەم بولادى» دەگەندەي, ٶلكەنٸڭ تاماشا تابيعاتىن كٶرە جٷرٸپ قورشاعان ورتاعا دەگەن قۇرمەتٸم قالىپتاستى.
راسىمەن بٸزدٸڭ اتا-انالارىمىز, ولاردىڭ قاتارلاستارى ەڭبەكقور, جانى تازا ادامدار ەدٸ. مەن سول ادامداردان ەڭبەكسٷيگٸشتٸكتٸ ٷيرەنٸپ, ٶمٸرگە قۇشتارلىق پەن تازالىقتى جانىما سەرٸك ەتتٸم. اۋىلداعى ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸرٸپ, الماتىعا وقۋعا اتتانعاندا ەكەم جول قاراجاتىما كەرەكتٸ قارجىنى ۇجىمشاردىڭ كاسساسىنان قارىزعا الىپ بەرگەنٸ ەلٸ كٷنگە كٶز الدىمنان كەتپەيدٸ. ەگەر ٶز قالتاسىندا سونداي اقشا بولسا, ەسەپشٸ قىزعا ٶتٸنٸش جاساماس ەدٸ عوي. مٸنە, بۇل سول كەزدەگٸ باسشىلاردىڭ كٶپتٸڭ, ەلدٸڭ مٷددەسٸنە دەگەن ادالدىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ ەدٸ.
باسىندا دەرٸگەر بولسام دەپ ارماندادىم. تالدىقورعانداعى ونكولوگييالىق ديسپانسەردەن ٸس-تەجٸريبەدەن دە ٶتٸپ كٶردٸم. بٸراق, جٷرەگٸم جۇمساق, اياۋشىلىعىم باسىم بولعاندىقتان بۇل سالانىڭ تالابىنان شىعا المايتىنىمدى سەزدٸم. ٶيتكەنٸ, دەرٸگەر ادام جانىن ەمدەۋ ٷشٸن باتىل بولۋى كەرەك. سوسىن تاڭداۋىمدى ٶزگەرتٸپ, قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ گەوگرافييا-بيولوگييا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷستٸم. مٸنە, سودان بەرگٸ قىرىق جىلدان استام ۋاقىتىم ەلٸمٸزدٸڭ ەكولوگييالىق سالاسىن نىعايتۋعا ارنالدى. ابىرويلى جۇمىس ٸستەدٸم دەپ ويلايمىن. «ەتتەگەن-اي» دەگەن سەتتەردٸڭ دە بولعانى راس.
– ٶمٸر بويى بٸر سالادا جۇمىس ٸستەۋ قيىن بولعان جوق پا?
– قيىندىعى دا, قىزىعى دا كٶپ بولدى. مەنٸڭ گەوگرافييا-بيولوگييا ماماندىعىنا وقۋعا تٷسكەنٸمدٸ ەكەم قولدادى. سوندىقتان بولار, قۇلشىنىستىڭ ارقاسىندا 1974 جىلى قىزىل ديپلوممەن بٸتٸردٸم. جۇمىس ٸستەي جٷرٸپ, وقۋىمدى جالعاستىرۋدى دا ويىمدا ۇستادىم. اقىرى 1977 جىلى قازسسر عىلىم اكادەميياسى بوتانيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تٷسٸپ, 1979 جىلى «شٶلەيتتٸ ايماقتاردا جايىلىمدى تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ اۋىستىرمالى جولدارى» اتتى ديسسەرتاتسييامدى قورعاپ شىقتىم. العاشقى ەڭبەك جولىمدى قازسسر عىلىم اكادەميياسى بوتانيكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ بولىپ باستاپ, 1995 جىلعا دەيٸن سوندا جۇمىس ٸستەدٸم. ودان ارى قاراي «ەكولوگييا جەنە تۇراقتى دامۋ» ينستيتۋتىن قۇرىپ, ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى, سوڭىنان ينستيتۋت ديرەكتورى لاۋازىمىندا بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قىزمەتتەمٸن. سول جىلدارى ۇلىبريتانييا دامۋ ينستيتۋتىندا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە جايىلىمداردى باسقارۋ باعدارلاماسى بويىنشا كانادادا, ەۋرووداقتا تاسيس, دٷنيەجٷزٸلٸك بانك, ابرر, بۇۇدب/ عەق, تاعى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا «قارجىلاندىرۋ مەن تيٸمدٸ پايدالانۋدى ەنگٸزۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بٸلٸكتٸلٸگٸمدٸ شىڭدادىم. سونىمەن قاتار, قر ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنٸڭ شتاتتان تىس ساراپشىسى, ورتالىق ازييانىڭ بيولوگييالىق الۋانتٷرلٸلٸگٸ بويىنشا دٷنيەجٷزٸلٸك ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ كەڭەسشٸسٸ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسى بويىنشا حالىقارالىق دامىتۋ گارۆارد ينستيتۋتىنىڭ كەڭەسشٸسٸ سيياقتى مٸندەتتەردٸڭ دە ٷدەسٸنەن شىقتىم دەي الامىن. تٸپتٸ, بٸراز جىل قر تۇراقتى دامۋ مەن ۇلتتىق ەكولوگييالىق ورتالىعىنىڭ وڭتٷستٸك ايماقتىق بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى رەتٸندە, جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ بٸرقاتار جوبانىڭ جٷزەگە اسۋىنا قول ۇشىن بەرگەنٸم بار. سول كەزدە جەتٸسۋ الاتاۋىندا «جوڭعار-الاتاۋى» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي ساياباعىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدىم. كٶپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جوبالاردىڭ اتقارىلۋىنا ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا تارتۋ ارقىلى ىقپال ەتۋمەن قاتار قورشاعان ورتانى قورعاۋ جولىنداعى ۇمتىلىستارعا ٶزٸندٸك ٷلەسٸمدٸ قوستىم. وسى باعىتتا 300-دەن استام عىلىمي ەڭبەك, 5 مونوگرافييا جازدىم. ەلەمنٸڭ, ەلٸمٸزدٸڭ, جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ قورشاعان ورتاسىن قورعاۋعا قوسقان ەڭبەكتەرٸمە ارقاۋ بولعان «تاۋلاردىڭ اسىل القاسى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق, «قازاقستاننىڭ جابايى الماسى ححٸ عاسىردىڭ باۋ-باقتارىنا دەيٸن» اتتى عىلىمي-دەرەكتٸ فيلمدەر تٷسٸرٸلدٸ. قول جەتكٸزگەن مەرتەبەلٸ اتاقتاردىڭ بەرٸن ايتىپ جاتۋدىڭ كەرەگٸ شامالى. بٸراق, قىزمەت بارىسىندا دٷنيەجٷزٸنە بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرلەرٸمەن ەرٸپتەس بولىپ, عالىمدارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەگەنٸمدٸ سٷيٸنٸشپەن ەسكە الامىن. سول مٷمكٸندٸكتٸڭ ارقاسىندا ەلەمنٸڭ تالاي-تالاي بيٸك مٸنبەرلەرٸندە حالقىمىزدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى ۇلتتىق ۇستانىمىن جەتكٸزدٸم.
– سول تۇلعالاردىڭ اراسىندا سٸزگە كٶبٸرەك جول نۇسقاپ, جەردەمدەسٸپ, اعايىندىق تانىتقاندار بولدى ما?
– ييا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن عىلىم قايراتكەرٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تارلان سىي لىعىنىڭ يەگەرٸ, اكادەميك ەدٸل ەرعوجين اعامىز مەنٸڭ ٶمٸر جولىمنىڭ ەر ساتىسىندا اقىل-كەڭەسٸن بەرٸپ, ٶزٸنٸڭ ٶنەگەلٸ دە ەرەن ەڭبەگٸمەن ٷلگٸ بولىپ كەلەدٸ.
ەلەمگە ەيگٸلٸ جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتاي نار تٷلعامەن بٸرگە ۇزاق جىل ٷزەڭگٸلەس قىزمەت اتقاردىم. شىڭعىس اعام ورتا ازييالىق ايماقتىق ەكولوگييالىق ورتالىق باسقارۋ كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولدى. ەرينە, كٶپ ادام ول كٸسٸنٸ جازۋشى, پاراساتتى ادام, قوعام قايراتكەرٸ رەتٸندە تانيدى. ال مەن ول كٸسٸنٸڭ ادامدىق, ازاماتتىق, اعالىق قامقورلىعىن كٶردٸم. شىڭعىس اعانىڭ ورتا ازيياداعى بەس ەلدٸڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى مەسەلەلەرٸن شەشۋگە قوسقان ٷلەسٸ ۇشان-تەڭٸز. ول تۋرالى ارنايى ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ. وتباسىلىق قارىم-قاتىناسقا كەلەر بولساق, ەڭبەكتە ەرٸپتەس, بىلايعى ٶمٸردە تۋىستاي سىيلاستىق. ول كٸسٸ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن بٸزدٸڭ قۋانىشىمىزدان قالماي, قايعىمىزدى بٶلٸسٸپ جٷردٸ. ەلٸ ەسٸمدە, ٷلكەن قىزىمىز نازگٷل تۇرمىسقا شىققان كەزدە اعاعا شاقىرتۋ جٸبەردٸك. سول كەزدە قىرعىز ەلٸنٸڭ بەلگيياداعى ەلشٸسٸ بولىپ جٷرگەن بٸرتۋار ازامات قاربالاس جۇمىسىن ىسىرىپ قويىپ, تويعا كاتىسىپ اق باتاسىن بەردٸ. قىسقاسى, شىڭعىس اعا وتباسىمىزدىڭ بٸر مٷشەسٸندەي بولىپ, ەردايىم جانىمىزدان تابىلاتىن. قۋانعاندا شابىت بەردٸ, قينالعاندا دەم بەردٸ. سوندىقتان ۇلىمىزدىڭ اتىن اعامىزداي ازامات بولسىن دەگەن نيەتپەن شىڭعىس دەپ قويىپ ەدٸك. ٶكٸنٸشكە قاراي, ٶمٸردەن ەرتە ٶتتٸ. بٸراق, سول اعالارىمنان العان تەجٸريبەم ەلٸ كٷنگە ٶمٸرٸمە ازىق بولىپ كەلەدٸ.
– سٸز بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا بٸراز جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەسٸز. سول قۇزىرەتٸڭٸزدٸ پايدالانا وتىرىپ, تۋعان جەرٸڭٸزگە قانداي كٶمەك جاساي الدىڭىز?
– بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جوبالارى بويىنشا جۇمىستا جٷرگەنٸمە 20 جىلداي بولىپتى. ەڭ الدىمەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا اقتاۋ, اتىراۋ, اقتٶبە جاقتاعى مۇناي كەنٸشتەرٸنٸڭ دۇرىس يگەرٸلمەۋٸنٸڭ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەتٸن زاردابى مەن جەر بەتٸندە جانىپ جاتقان گازدان تۋىندايتىن ەكولوگييالىق قاتەرلەر جايلى تەرەڭ ٸزدەنٸستەر جاسادىق. سول تۇستا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بٶلٸنگەن قارجىنى وسى ماقساتقا جۇمسادىق. قازٸر بٷكٸل ەلەمدە جەر شارىن اشارشىلىقتان قورعاۋ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ, بيولوگييالىق الۋان تٷرلٸلٸگٸن قورعاۋ, قۇرعاقشىلىقپەن كٷرەسۋ تاقىرىپتارىنداعى باعدارلامالار اياسىندا جۇمىس ٸستەلۋدە. وسى باعدارلامالاردىڭ ٸسكە اسۋىنىڭ تٷيٸنٸ جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ ٶسٸمدٸكتەردٸ قورعاۋمەن تٸكەلەي قاتىستى بولىپ وتىر. كەيٸن كەلە جوعارىدا اتالعان قارجى كٶزٸن جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ تابيعاتتى قورعاۋعا باعىتتاۋ ٷشٸن بٸرشاما ەڭبەك ەتتٸم.
استانا قالاسى بوي كٶتەرگەننەن كەيٸن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلوردانىڭ اينالاسىن جاسىل بەلدەۋگە اينالدىرۋ جوباسى قولعا الىندى. بۇل بەلدەۋدە تابيعاتتىڭ تۇتاس زاڭدىلىعى, ياعني, اعاش, بۇتا, كٶپجىلدىق شٶپ, بٸرجىلدىق شٶپ, ودان كەيٸن توپىراقتا ٶمٸر سٷرەتٸن ميكروورگانيزمدەر, قۇمىرسقالار, ارى قاراي اڭ مەن قۇستىڭ تٸرشٸلٸگٸ قاتار ٶسٸپ, ٶركەندەپ, كٶركەيٸپ كەلەدٸ. وسىنداي بەلدەۋ بٷكٸل ەلەمدە بولۋى كەرەك. سوندا عانا تٸرشٸلٸكتٸ ساقتاپ قالا الامىز. ەلباسىنىڭ وسى باستاماسى ەلەمدٸك دەڭگەيدە مويىندالىپ, بٸرقاتار مەملەكەتتە قولعا الىنۋدا. قىسقاسى, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ قورشاعان ورتانىڭ جاعدايى ەلەمدٸك تابيعات بايلىعىنىڭ نەگٸزٸن قۇراپ وتىر. بٸزدٸڭ ەۋرازييالىق ەل بولۋىمىزدىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ وسى.
– جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندە مەملەكەتتٸك “جاسىل-دامۋ” سالالىق باعدارلاماسى اياسىندا بٸرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. وسى باعدارلاما بويىنشا الداعى ۋاقىتتا قانداي جوبالار جٷزەگە اسادى?
– جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندە 2005 جىلى «شارىن», 2007 جىلى «كٶلساي كٶلدەرٸ», 2010 جىلى «جوڭعار-الاتاۋى» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸ ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق رەتٸندە قۇرىلدى. الداعى ۋاقىتتا قر ٷكٸمەتٸنٸڭ “جاسىل-دامۋ” سالالىق باعدارلاماسى اياسىندا ٸلە ٶزەنٸ اتىرابىنداعى فلورا مەن فاۋنانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا بالقاش اۋدانىندا «ٸلە-بالقاش» مەملەكەتتٸك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ ٷشٸن الماتى وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ قولداۋىمەن 415164 گەكتار جەردٸ رەزەرۆتە قالدىرۋ تۋرالى شەشٸمٸ شىقتى.
ەلبەتتە, ٸلە ٶزەنٸنٸڭ ساعاسى ورتالىق ازييانىڭ ەڭ ٸرٸ ٸشكٸ اتىرابى بولىپ تابىلادى. وسى ٶڭٸردەن مەملەكەتتٸك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ تابيعات قورعاۋ ستاتۋسىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان. ونىڭ قۇجاتتارى بٷكٸلەلەمدٸك بايىرعى تابيعات قورى (WWF) جوباسىنىڭ اياسىندا رامسار كونۆەنتسيياسى حاتشىلىعىنا رەسمي تٷردە تاپسىرىلعان. ەگەر وسى ٶڭٸرلەر رامسار كونۆەنتسيياسىنا ەنەتٸن بولسا, ٸلە ٶزەنٸنٸڭ سۋىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. بٸر مەزگٸلدە ٸلە ٶزەنٸنٸڭ اڭعارى مەن بالقاش كٶلٸنٸڭ اتىرابىن ورمانى سىڭسىعان, ٶسٸمدٸگٸ قۇلپىرعان, جانۋارى جىرتىلىپ-ايىرىلاتىن, بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان بايىرعى قالپىنا قايتارۋعا بولادى. ارى قاراي ەكولوگيياعا تيگٸزەتٸن پايداسىن ەسەپتەي بەرٸڭٸز.
– ەلبەتتە, بۇل جەتٸ ٶزەن ٶرنەكتەگەن ٶڭٸر جۇرتى ٷشٸن ەرەكشە جاڭالىق بولعالى تۇر. وسى تۇستا «جوڭعار – الاتاۋى» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸنٸڭ قۇرىلۋى دا ٶزٸندٸك ماڭىزعا يە. بٷگٸنگٸ كٷندە مەدەني المالاردىڭ بارلىق تٷرٸنٸڭ تٷپ اتاسى جەتٸسۋ الاتاۋىندا ٶسەتٸن ٶزٸمٸزدٸڭ جابايى سيۆەرس الماسىنان تاراعانىن بٷكٸل ەلەم مويىندادى. ەندەشە, بٸز المانىڭ وتانى بولا تۇرا نەلٸكتەن سول باعالى بايلىقتىڭ پايداسىن كٶرە الماي جٷرمٸز?
– قازاقستان – ەلەمدەگٸ تابيعي بايلىعى ەڭ مول مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا «ەلدٸ اشارشىلىقتان قورعاۋ» دەگەن حالىقارالىق ٶسٸمدٸكتەر تٸزٸمدٸگٸ بار. سونىڭ ٸشٸنە جەتٸسۋ جەرٸنەن 25 ٶسٸمدٸك ەنگٸزٸلگەن. وسىعان وراي اتالعان ٶسٸمدٸكتەردٸ قورعاۋ ماقساتىندا 2010 جىلى «جوڭعار-الاتاۋى» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق ساياباعى اشىلدى. جاڭا تابيعات پاركٸنٸڭ اشىلۋى ەكولوگتاردىڭ, ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مامانداردىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ كٶپ جىلعى جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸ. ٶيتكەنٸ, ساياباق اشىلماس بۇرىن «تاۋلاردىڭ جابايى الماسىنان ححٸ عاسىردىڭ باۋ-باقتارىنا دەيٸن» دەگەن تاقىرىپپەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ قۇرامىنا ەنەتٸن تاۋلاردىڭ تولىق كارتاسى جاسالدى. سول تۇستا بۇرىنعى 37 گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتىڭ 11-ٸ عانا ساقتالىپ قالعانىن بايقادىق. بۇعان تاۋ باۋرايىنداعى جەردٸڭ تيٸمسٸز پايدالانىلۋى, تۇرعىن ٷيلەر سانىنىڭ كٶبەيۋٸ كەرٸ ەسەر ەتكەن. سوندىقتان وتاندىق ەكولوگتار ٷكٸمەتكە تابيعات رەسۋرستارىن قورعاۋ جايلى ۇسىنىسپەن شىققان ەدٸك, قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان ونىمىز ٶتپەي قالدى. سونىمەن عالامدىق ەكولوگييالىق قوردان 3 ميلليون دوللار قارجى الىپ, جوڭعار الاتاۋى مەن ٸلە الاتاۋىنىڭ ەكولوگييالىق احۋالىن زەردەلەپ, ونى قورعاپ قالۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دەلەلدەدٸك. بۇل ەڭبەگٸمٸز ەلباسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, «جوڭعار-الاتاۋى» ۇلتتىق تابيعي ساياباعى قۇرىلدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز ساياباق اۋماعىنا تەن 356 مىڭ گەكتار جەردٸڭ تەك 308 مىڭ گەكتارىن عانا ساقتاپ بەكٸتە الدىق. قالعاندارى جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ قولىندا كەتتٸ.
ساياباق تاۋلى اگروالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ورتالىق بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ, ەلەمدە 30 مىڭنان ارتىق مەدەني الما سورتى بولسا, سونىڭ اتاتەگٸ قازاق جەرٸندە ٶسەتٸندٸگٸن عالىمدار دەلەلدەپ بەردٸ. ايتالىق, جاڭا قۇرىلعان ساياباقتىڭ جالپى الاڭىنىڭ 1,5 پايىزىن سيۆەرس الماسىنىڭ جابايى جەمٸستٸ ورماندى القاپتارى الىپ جاتىر. ول – امەريكا, افريكا, ەۋروپا, ازييا قۇرلىعىندا ٶسەتٸن المانىڭ تٷپ تەگٸ. اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸندە حالىقارالىق گەنەتيكتەر ەلەمدەگٸ ٶسٸمدٸك اتاۋلىنىڭ اتاتەگٸنٸڭ پيراميداسىن جاساعان. ونىڭ ەڭ باسىندا جەتٸسۋ تاۋلى ايماعىندا ٶسەتٸن جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنٸ تۇر. سونداي-اق, ونىڭ ازييا, ەۋروپا, افريكا, امەريكا ەلدەرٸنە تاراعانى كٶرسەتٸلگەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, ٶتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى الما باقتارىن سورتتاندىرۋ باعدارلاماسى مەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاۋ بٶكتەرلەرٸندەگٸ جابايى الما اعاشتارىنىڭ كٶپتەپ كەسٸلٸپ, وتىنعا پايدالانىلۋى سالدارىنان وسى تابيعي الما ورماندارىنىڭ كٶلەمٸ تارىلىپ كەتتٸ. ٶڭٸردٸڭ تابيعي قولايلىلىعى ارقاسىندا جان-جانۋارلار دٷنيەسٸ دە اسا باي. سيرەك كەزدەسەتٸن قۇستار مەن اڭدار جەنە تاعى باسقا دا جان-جانۋارلار كەزدەسەدٸ. ٶلكەمٸزدە تەك ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 300-دەن استام تٷرٸ مەكەندەيدٸ.
ەكولوگتاردى الاڭداتاتىن تاعى بٸر جاعداي – ورماننىڭ بٷلٸنۋٸ. وعان ورمانداعى سانيتارلىق جاعدايدىڭ ناشارلىعىن جاتقىزۋعا بولادى. بٸر قۋانارلىعى, وسىعان دەيٸن مەملەكەتتٸك پاركتەردە ورماننىڭ جاپپاي اۋرۋعا شالدىعۋى كەزدەسپەدٸ. الماتى وبلىسى ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك ايماق بولسا دا ورمان قورى جەرلەرٸنٸڭ ٶندٸرٸستەن, ٶندٸرٸس قالدىقتارىنان زارداپ شەككەن جاعدايى تٸركەلمەپتٸ. بٸراق ٶڭٸرٸمٸزدە جەكە تۇلعالاردىڭ ٶرت قاۋٸپسٸزدٸك, سانيتارلىق ەرەجەسٸن بۇزۋ جەنە باسقا دا ەكٸمشٸلٸك-قۇقىق- بۇزۋشىلىقتارى الدان شىعادى. وسىنىڭ بەرٸ دە ورمان-توعايدى بٷلدٸرۋمەن قاتار جابايى الما ٶسەتٸن اۋماقتى تارىلتىپ جٸبەرەدٸ. كەمشٸلٸكتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا تارباعاتاي تاۋلارىنان جاڭا ساياباق اشۋ تۋرالى ٷكٸمەتكە ٶتٸنٸشپەن شىققان ەدٸك. ٶتٸنٸشٸمٸز قابىلداندى. قارجى بٶلٸنسە, تارباعاتاي تاۋلارى اۋماعىندا ەلٸمٸزدە تاعى دا بٸر ۇلتتىق ساياباق قۇرىلادى.
– ەلٸمٸزدٸڭ ٸلە, جوڭعار, كٷنگەي الاتاۋلارىنىڭ بٶكتەرٸندە ٶسەتٸن بەيشەشەك گٷلٸنٸڭ تاعدىرى جۇرتتى الاڭداتۋدا. كٶكتەم شىعىسىمەن ٶسٸمدٸك اتاۋلىنىڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ بولىپ گٷل جارىپ, شەشەك اتاتىن, سٶيتٸپ بٶكتەرلەر مەن قىرلاردى كٶركەمدٸككە بٶلەپ, كٶرگەن جانعا تاماشا كٶڭٸل-كٷي سىيلايتىن بەيشەشەكتەردٸ تامىرىنان جۇلىپ الىپ, سىيعا تارتۋ جيٸلەپ بارادى. سالدارىنان بەيشەشەكتٸ قىزىل كٸتاپقا ەنگٸزٸپ تىندىق.
– بۇل مەسەلە ەكولوگتاردى الاڭداتىپ وتىر. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ «تاۋلى ايماقتاعى اگروبيولوگييالىق ەرتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ» جٶنٸندەگٸ جوباسىنىڭ ساراپشىلار توبى جالپاق جۇرتقا كٶكتەم مەرەكەسٸ كەزٸندە قازاقستاندىقتاردى بەيشەشەكتەردٸ جۇلماۋعا جەنە ودان جاسالعان گٷلشوقتارىن سىيلاماۋعا شاقىردى. راسىندا, حالىقارالىق ەيەلدەر كٷنٸ نەمەسە باسقا دا مەرەكە-مەيرامداردا اياۋلى اناسىن, ارداقتى ەپكەسٸن, قىمباتتى قارىنداسىن, سٷيٸكتٸ جارىن, سىيلاس قۇربىلارىنا گٷل سىيلاپ, قۋانتقىسى كەلەتٸن ەر ادامدار ٷشٸن بۇل ۇسىنىس بٸر قاراعاندا ەرسٸ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. دەي تۇرعانمەن, مەسەلەگە بايىپپەن قاراپ, تەرەڭٸنە بويلاساق, بۇل باستامانىڭ بٸر سەتتٸك پيار-اكتسييا ەمەستٸگٸنە كٶزٸمٸز جەتە تٷسەدٸ. مامانداردىڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسساق, جىل سايىن كٶكتەم شىعىسىمەن ناۋقاندىق سيپات الاتىن بەيشەشەك جۇلۋ سالدارىنان ونىڭ تابيعاتتاعى تارالۋ شەكاراسى تارىلىپ بارادى. قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىندارىنان, ەسٸرەسە, الماتىلىقتاردان بەيشەشەك گٷلشوقتارىن ساتىپ الماۋدى سۇرايمىز. ٶيتكەنٸ كٶكتەم حابارشىلارى سانالاتىن وسى گٷلدەر كٶكتەمگٸ مەرەكەلەردە مىڭداپ جۇلىنادى, اياۋسىز قىرقىلادى.
الماتى قورىعى مەن ٸلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ باقىلاۋى بويىنشا, تۇرعىندار تاراپىنان بەيشەشەك كٶپ تەرٸلگەندٸكتەن سوڭعى ون جىلدا ولار ەلدٸ مەكەندەردەن 5-7 شاقىرىمعا «الىستاپ» كەتكەن. ەگەر كٶكتەم سايىن بەيشەشەكتەردٸ جۇلۋ جەنە اياۋسىز قىرقۋ جۇمىستارى دەل قازٸرگٸدەي قارقىنمەن جالعاسا بەرەتٸن بولسا, وندا كٶكتەمنٸڭ حابارشىسى بولىپ سانالاتىن بۇل گٷلدٸڭ كٶپ ۇزاماي الاتاۋ بٶكتەرٸندە كٶزدەن عايىپ بولماسىنا ەشكٸم دە كەپٸلدٸك بەرە المايدى. سوندىقتان دا قورشاعان ورتا ٷشٸن ماڭىزدى بۇل مەسەلەگە قوعام بولىپ نازار اۋدارۋ قاجەت. زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸنە سەنسەك, الماتى وبلىسى بويىنشا زاڭسىز جۇلىنعان گٷلدەردٸ ساتۋ ارقىلى تۇرعىندار تاباتىن تابىسقا قاراعىندا, كەلتٸرٸلگەن زييان 20 ەسە جوعارى.
تاعى بٸر جاعىنان, بٸز جىلىنا شەتەلدەن قانشاما قىزعالداق ساتىپ الامىز. بىلايشا ايتقاندا, ٶز دالامىزدىڭ بايلىعىنا ٶزٸمٸز قول جەتكٸزە الماي كەلەمٸز. بٸر قۋانارلىعى, قىزعالداقتىڭ دا وتانى قازاق دالاسى ەكەنٸن بٷكٸل ەلەم بٸلدٸ. ال ەندٸ نيدەرلاندى ٷكٸمەتٸنٸڭ قىزعالداقتىڭ وتانى – قازاقستان ەكەنٸن مويىنداپ, ريزاشىلىعىن بٸلدٸرۋٸن قىزعالداق گٷلٸنٸڭ جاڭا سورتىن «پرەزيدەنت نازارباەۆ» دەپ اتاۋىنان-اق اڭعارامىز. نەگٸزٸنەن ٶسٸمدٸكتەرگە نەمەسە گٷلدٸڭ جاڭا تٷرٸنە تەك مەدەني سورتتى اشقان عالىمداردىڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلەتٸن.
– سۋ – تٸرشٸلٸك كٶزٸ. قازٸرگٸ كەزدە وعان قاجەتتٸلٸك پەن سۇرانىس كٷن ساناپ ارتىپ, كەرٸسٸنشە, جەتٸسپەۋشٸلٸك ورىن الۋدا. سونىمەن قاتار, ەلەمدٸك ەكولوگييانىڭ لاستانۋى مەن اۋىزسۋدىڭ تاپشىلىعى ەر ەلدٸڭ ٸشكٸ ارنالارى مەن مەملەكەتارالىق سۋ جٷيەلەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ مٸندەتٸن كٷن تەرتٸبٸنە قويدى. كەيدە سۋدىڭ ٶمٸر نەرٸ ەكەنٸن بٸلسەك تە, «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» ەكەنٸن ەسكەرە بەرمەيمٸز. وسى جايلى سٸزدٸڭ ويىڭىزدى بٸلسەك?
– مەملەكەتٸمٸزدٸڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان اۋىزسۋ باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا بٷگٸنگە دەيٸن قىرۋار قارجى يگەرٸلدٸ. بٸراق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ ٶزٸ ساپالى اۋىزسۋعا دەگەن زەرۋلٸكتٸ تولىقتاي شەشە المايدى. بٸر قۋانارلىعى, ٶزەندەر ٶرنەكتەگەن جەتٸسۋ جەرٸندە قازٸرگە دەيٸن سۋدان تاپشىلىق بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ تاسىمالداناتىن اۋىزسۋمەن كٷن كٶرٸپ وتىرعان بٸرقاتار ەلدٸ مەكەن بار. ولار مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ شاراپاتىن كٷتٸپ وتىر. بۇدان بٶلەك, تاۋ قويناۋلارىنان باستاۋ الاتىن ٶزەندەر مەن بۇلاق كٶزٸنەن الىناتىن اۋىزسۋ قانداي جولمەن تازارتىلاتىنىن, جەكەمەنشٸك كومپانييالار تاراتاتىن اۋىزسۋ مەن دٷكەن-بازارلارعا شٶلمەكپەن جەتكٸزٸلەتٸن اۋىزسۋدىڭ ستاندارتقا قانشالىقتى سەيكەستٸگٸنەن ەلدٸڭ بەرٸ بەيحابار.
سونداي-اق, سۋ مەسەلەسٸندەگٸ تاعى دا بٸر تولعاقتى جاعداي – ترانسشەكارالىق ٶزەن-سۋلاردى تيٸمدٸ پايدالانۋعا سايادى. وسى ماقساتتا ەلٸمٸز كٶرشٸلەس جاتقان مەملەكەتتەرمەن سۋ رەسۋرستارىن بٸرلەسە پايدالانۋ جٶنٸندە ىنتىماقتاستىق كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويىپ, سوعان ساي بايىپتى شارالاردى قولعا الۋدا. بٸراق جاعداي ويلاعانداي بولماي تۇر. ەسٸرەسە, ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ, دەموگرافييالىق احۋالى ەلەمدٸ الاڭداتا باستاعان كٶرشٸ قىتاي ەلٸنٸڭ ٸشكٸ ٶزەن-كٶلدەر مەن سۋ قويمالارىن پايدالانۋ جاعدايىنىڭ ارتۋى سول ەلدەن ەلٸمٸزگە اعىپ كٸرەتٸن ٶزەندەردٸڭ سۋىن ازايتتى. ارىعا بارماي-اق قويالىق, قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايىن كٶرٸپ, جٷرەگٸڭ اۋىرادى. ارناسى تارتىلىپ, قۇرعاپ جاتقان ٶزەنشەلەردٸڭ قاتارى جىل ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. ٶزبەكستاننان قازاقستانعا كٸرەتٸن ٶزەندەردٸڭ لاستانۋ دەڭگەيٸ جوعارى. وعان سىر ٶزەنٸ سۋىنىڭ ەگٸستٸكتٸ سۋعارۋعا جارامايتىن دەڭگەيدە لاستانعانى دەلەل بولا الادى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان كٸرەتٸن شۋ ٶزەنٸنٸڭ دە تازالىق جاعدايىنىڭ تٶمەندٸگٸ جايلى عالىمدار دابىل قاعا باستادى. ٸلە ٶزەنٸ سۋ كٶلەمٸنٸڭ ازايۋى, لاستانۋى بالقاش كٶلٸنٸڭ ەكولوگييالىق جاعدايىن بٷلدٸرەدٸ. ونىڭ زاردابى جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ تابيعاتقا دا تيەدٸ.
يە, تٸرشٸلٸكتٸڭ پايدا بولۋىنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. سونىڭ بٸرەگەيٸ – سۋ. عالامشار تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان بٷگٸنگٸنٸڭ باستى مەسەلەسٸ دە وسى. سوڭعى 50 جىلدا مۇنايدىڭ باعاسى 10 ەسە ٶسسە, تۇرمىسقا قاجەتتٸ سۋعا دەگەن باعا شامامەن 100, ال, اۋىزسۋ باعاسى 1000 ەسەگە ارتقان. مۇنىڭ ٶزٸ سۋدىڭ الپاۋىت ەلدەردٸڭ كٶزقۇرتىنا اينالىپ وتىرعان قارا التىننان ەلدەقايدا ماڭىزدى, قاجەتتٸ ەكەنٸن بايقاتادى. قازاقستان دا بۇل مەسەلەدەن سىرت قالمايدى. ول جايلى جوعارىدا توقتالدىق. ەلٸمٸزدەگٸ قالالار مەن اۋىلداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قر سۋ كودەكسٸنە جەنە ەلدٸ مەكەندەردٸڭ كەرٸز جٷيەلەرٸنە سارقىن سۋلاردى قابىلداۋ ەرەجەسٸ مەن باسقا دا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر بويىنشا رەتتەلۋٸ كەرەك.
– عالامدىق جەنە ٶڭٸرلٸك ەكولوگييالىق جاعدايدىڭ بٷگٸنگٸ كەلبەتٸ جەنە ول جايلى تولعاقتى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە بٸراز وي ٶربٸتتٸك. ەندٸگٸ جەردە وقىرماندارىمىز سٸزدٸڭ وتباسى جايلى دا بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. ەرينە, جۇبايىڭىز سايلاۋباي تويلىباەۆ ەلٸمٸزگە تانىمال اقىن, ۇزاق جىلدار اقپارات سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن اعامىزدىڭ ٶلەڭٸنە جازىلعان ەندەر ساحنادا جيٸ ورىندالادى. وسىنداي جەتٸستٸكتەرٸمەن بەدەل بيٸگٸنە كٶتەرٸلدٸ. سٸز جايلى جوعارىدا ايتتىق. بۇل ٶمٸرلٸك ماقساتتارىڭىزعا ىقپال ەتكەن جوق پا?
– يە, سايلاۋباي ەكەۋمٸز اۋىلداس, كٶرشٸ, تٸپتٸ قۇدا بالا, قۇداشا بولىپ بٸرگە ٶسكەنبٸز. بٸزدٸڭ ٷيدە تٶرت قىز, ال اعالارىڭنىڭ وتباسىندا ەكٸ ۇل ەرجەتتٸ. مەنٸڭ ەپكەم ايگٷل سايلاۋبايدىڭ تۋعان باۋىرى جايلاۋباي كٶكەمٸزگە تۇرمىسقا شىقتى. ورتا مەكتەپتە بٸرگە وقىپ جٷرگەندە بٸر-بٸرٸمٸزگە جاقىن ٶستٸك. سول جاقىندىق الماتىدا جوعارى وقۋ ورنىندا جالعاستى. سول تۇستا سەكەڭنٸڭ ماعان ارناعان «قۇداشا» دەگەن تاماشا ٶلەڭٸ شىقتى. ول ٶلەڭدٸ «دوس-مۇقاسان» انسامبلٸ ورىنداپ جٷرگەن «قۇداشا» ەنٸنٸڭ ەۋەزٸمەن دوستارىمىز ايتىپ تا جٷردٸ. سٶيتٸپ, بٸزدٸڭ وسىنداي قارىم-قاتىناسىمىز ٷلكەندەردٸڭ قۇلاعىنا جەتەدٸ. باسىندا وتباسى قۇرۋعا قارسىلىق تانىتتى. بٸراق بۇيرىقتان اسپايتىنىڭ راس ەكەن. اقىرى ٷلكەندەردٸڭ اق باتاسىن الىپ, ٷيلەندٸك. ول تۋرالى ايتا بەرسەك ەڭگٸمە جەتەرلٸك. مەن اسپيرانتۋرادا وقىپ جٷرگەندە ٷلكەن قىزىمىز نازگٷل ٶمٸرگە كەلدٸ. بٸر جاعىنان وقۋ, ەندٸ بٸر جاعىنان بالا باعۋ قيىن تيگەندٸكتەن ەنەم نازگٷلدٸ اۋىلعا الىپ كەتٸپ, ەپكەم ايگٷلدٸڭ تەربيەسٸنە بەردٸ. كەنجە قىزىمىز شىناردىڭ دا ەرجەتۋٸنە كٶكەم مەن ەپكەمٸزدٸڭ كٶپ كٶمەگٸ تيدٸ. وسىلاي بەرەكەلٸ تٸرلٸك ەكەۋمٸزدٸڭ ٶنەر مەن عىلىم جولىنا الاڭسىز دەندەپ, ٷلكەن نەتيجەگە جەتۋٸمٸزگە جول اشتى.
– قازان-وشاق سىلدىرلاعان جوق پا?
– ەرينە, وتباسى بولعان سوڭ بەرٸ بولادى. بٸز ٷيلەنەتٸن كەزدە اتا-انالارىمىز قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸن مانا ايتتىم. بٸراق, بٸز باقىتتى ٶمٸر سٷرەتٸنٸمٸزدٸ العا تارتىپ, ويىمىزدان قايتپادىق. اقىرى ٷيلەنبەي تىنبايتىنىمىزدى سەزسە كەرەك, جايلاۋباي كٶكەم: «مەن سەندەرگە قوياتىن بٸر تالابىم بار. سونى ورىنداساڭدار بولدى, ٷلكەندەردٸ مەن كٶندٸرەمٸن», – دەدٸ. ايتقان ۋەدەدە تۇراتىنىمىزدى بٸلدٸردٸك.
– ەندەشە, تالابىم بٸرەۋ-اق: «سەندەردٸڭ رەنجٸسكەندەرٸڭدٸ, بەت جىرتىسقاندارىڭدى كٶرمەيتٸن بولايىن. ٶيتكەنٸ, سەندەردٸڭ وتباسىنىڭ شىرقى بۇزىلسا, ول ەكەۋٸڭمەن كەتپەيدٸ, شاي دەسپەگەن, بەرەكەسٸ بەكەم ەكٸ ەۋلەتتٸڭ ورتاسىنا داق تٷسەدٸ. سەندەردٸڭ ارالارىڭدى جالعاۋعا بولاتىن شىعار. ال ٷلكەندەردٸڭ قالعان كٶڭٸلٸن نەمەن جۋىپ-شاياسىڭ. وسى تالابىمدى ورىنداۋعا سەنٸمدٸ بولساڭدار, قالعان جۇمىستى ماعان تاپسىرىڭدار», – دەدٸ.
بٸز كەلٸستٸك. سودان بەرٸ ۋەدەمٸزدە تۇرىپ, وتباسىمىزدىڭ شىرقىن بۇزباۋعا تىرىستىق. بۇل بٸزدٸ ٷلكەن ٶمٸرگە باعىتتاپ, جەتٸستٸككە جەتەلەپ وتىردى. مٸنە, بٷگٸندە سايلاۋباي تانىمال اقىن, الماتى وبلىسى جەنە ەسكەلدٸ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى اتاعىن الدى. قازٸر زەينەتكەر, نەمەرەلەرٸنە ٷلگٸ-ٶنەگەسٸن كٶرسەتٸپ, ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ كەسٸبٸ جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانىپ جٷر.
ەڭ باستىسى, بٸزدٸڭ وتباسىمىزعا تەڭٸردٸڭ وسىنداي جايما-شۋاق, ىنتىماقتى ٶمٸر سىيلاعانىنا ريزامىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
قاجەت اڭداس
"جەتٸسۋ" گازەتٸ
