Ilgeri jyldary el Prezidentin sailaý naýqany bolyp ótkeni belgili. Mine, sol aitýly oqiǵada basty úmitkerdi jarnamalaityn uranymyz «Biz Elbasyǵa daýys beremiz!» degen uranmen berildi. Osy bir jai sóilemde keshirilmes qate ketti. Ony osylai jazýdy usynǵan adamnyń saýatsyzdyǵyna qynjylasyń, ishiń qan jylaidy. Basqa basqa, al endi kúlli jurtqa jar salar uranǵa qate jazýǵa bola ma? Tilimizde septeýdiń eki túri - jai septeý jáne táýeldi septeýdiń bar ekendigin muny jazǵan adam bilmegen nemese ony bilýge basyn aýyrtpaǵan, óitkeni ózin eshkim jazalamaitynyna ol adamnyń eti úirenip ketken. «Elbasy» sózi III jaqta táýeldenip tur, endeshe oǵan barys septiginiń -na jalǵaýy jalǵanýy qajet edi de (tilde sondai ereje baryn 5-synyptyń balasy da biledi), uranymyz «Biz Elbasyna daýys beremiz!» bolyp durys berilgen bolar edi. Áldebireýdiń kesirinen búkil qazaqstan halqy, barsha til súier qaýym óz tiline ózi ie emestei kúi keshkenin túsinýge bolady. Mundai jaýapty urandardy jazbas buryn quzyrly organdarmen nemese til janashyrlary jinalǵan A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty ǵalymdarymen aqyldasqan jón edi.
Biraz jyldan beri qalalyq jolaýshylardy mýnitsipaldy avtoparkterdiń arnaiy tapsyryspen jasalǵan kólikteri tasymaldai bastady. Onda bilet berý tártibi «validator» atty elektrondyq apparat arqyly júzege asady. Qolyńyzǵa alǵan sol biletke qarasańyz «Qalalyq jol qatynasynda jolaýshylardyń jol júrýine arnalǵan bilet» degen uzaq sonar tirkesti oqisyz. Muny qysqa da nusqa «jol bileti, tekserý bileti nemese jolaýshynyń jol bileti, jol júrý bileti, jol bileti, jolaýshy bileti» degen sózderdiń birimen jazǵan durys bolar edi. Tipti qazaq tilin úirenem deýshige osynyń ózi de qarapaiym bir úlgi bolyp esepteleri sózsiz. Al álgindei shubalańqy tirkespen jazylǵan túsiniktemeni basqa ult emes óz qazaǵymyzdyń da oqýǵa zaýqy soqpasy kámil. Atalǵan avtobýstyń ishindegi artqy jaq búiirine úńilseńiz, zapasnoi vyhod sózin qazaqsha battyityp turyp zapastaǵy shyǵý esiginde dep aýdarǵandaryna kýá bolasyz. Ne túsindińiz? Óz basym eshteńe túsine almadym. Bul tirkesti qosymsha shyǵý esigi nemese qosalqy shyǵý esigi, qosalqy shyǵý, qosalqy esik dep aýdarý qajet bolatyn. Bul bir qaraǵan adamǵa badyraiyp kórinetin qateler. Al endi kez kelgen kólik ishine qystyrylǵan ákim jarlyqtarynda, erejelerde, kólik baǵdarynyń sulbasynda, kóshe attarynda, túrli nusqaýlyqtarda qate degenińiz órip júredi. Tipti aialdamalardy qazaqsha jariialaǵanda qatelikterge, nemquraidylyqqa jol beriledi. Bir mysal keltireiin. Jolyńyz túsip, Qulja kúrejolyna shyǵa qalsańyz, habarlaýshynyń orys tilinde: «Sledýiýshaia ostanovka – VIRG» degenin estisiz de, onyń qazaqsha nusqasynyń «Kelesi aialdama – Kirk» dep «kúńk» etken shalajansar, túsiniksiz qazaqsha nusqasyn estisiz. Surastyrsam, kóptegen júrgizýshiler «VIRG» degen qysqarǵan sózdiń qalai taldanatynyn bilmei shyqty. Biletin bireýi (ózge ult ókili) «VIRG – Vsesoiýznyi institýt radiologii i gidrologii» dep taldap berdi. Ony ózim de keńes kezinde mekeme mańdaishasynan oqyǵan edim. Olai bolsa, qazaqsha nusqasy «Búkilodaqtyq radiologiia jáne gidrologiia institýty (BRGI)» bolýy qajet siiaqty. Qazir keńes úkimeti kelmeske ketti. Endeshe, ondai mekeme de jumys jasamaityny belgili.
Sózderdi qoldanýda ádebi norma qaperge alynýy tiis. Ókinishke orai, gazet-jýrnaldarda, radio-teledidarda, túrli oryndardaǵy jarnamalarda ádebi tilden tys sóz qoldanystary berilip jatady. Ony qadaǵalap, rettep jatqan, sóz qoldanystaryna jaýap berip jatqan eshkim joq. Mysaly, teledidardan kún saiyn «qulabatyr, keleiatyr, oqybatyr, baraiatyr, ana iaq, myna iaq, aitatuǵyn, keletuǵyn, bartuǵyn, áibát, kórim» syndy jergilikti tilge tán qoldanystardy berý sánge ainaldy. Jýrnalister jaiy bar, jaǵdaiy bar, qadirli aǵaiyn syndy sózderdi de ár sóilem saiyn qoldanýǵa mashyqtanyp aldy. Bul teledidar qarap otyrǵan kóreremendi sharshatyp jiberetini anyq.
Kóshede ilýli turǵan bannerde «Almaty meniń súiikti qalam» dep jazylypty. Osyndaǵy Almatysózinen keiin syzyqsha qoiý kerektigi eshkimniń qaperine kelmegen tirizdi. Taǵy bir mysal: «naýchnyi stil mody» sóz tirkesi qazaqsha sándik ǵylymi stil dep aýdarylypty. Bul jerde anyqtalatyn sóz stil sózi de qalǵan eki sóz anyqtaityn (anyqtaýysh) sóz. Endeshe, bul tirkes sánniń ǵylymi stili bolyp aýdarylyp berilgeni jón bolar edi.
Keide óz qundylyqtarymyzǵa ózimiz ie bola almai qalyp jatamyz. Etke qamyr, t.b. dámdeýishter qosyp daiarlanatyn «Besbarmaq» atty ulttyq taǵamymyzdy qashanǵy «Beshbarmaq» dep atai beremiz. Basqa ulttar solai aityp júr dep biz de tilimizdi burap sóileýimiz kerek pe? Joq, álde, ózge ulttarǵa jaǵyný úshin solai aitpaqpyz ba? Tipti kezinde «KTK» telearnasynan «Beshbarmaq shoý» degen baǵdarlama da júrgizildi. Ejelgi qazaq tilinde s dybysynyń ornyna sh aitylǵany belgili, biraq qazir sh dybysynyń ornyna s dybysy júretini taǵy aqiqat. Besbarmaq sóziniń shyǵý tórkini «bes barmaqpen jeitin as» degendi bildirse kerek-ti. Olai bolsa, «Beshbarmaq» emes, kózdi de, sózdi de «Besbarmaqqa» túzeiik. Áitpese kiiz úiimizge evrei, qymyzymyzǵa nemis, kókparymyzǵa qyrǵyz ie bolǵysy keletinindei, besbarmaqtan da aiyrylyp qalý qaýpi tónip tur.
Sońǵy kezderi dúken esikterine «Biz ashyldyq» degen habarlandyrý ilip qoiatyn boldy. Orys tilindegi «My otkrylis» degen jarnama sol tildi tutynýshyǵa, sol tildegi sóz qoldaný ereksheligine tán qubylys shyǵar, al qazaq tiline mundai qoldanys jat nárse ekeni sózsiz. Belgili bir saýda ornynyń ashylǵandyǵyn habarlaityn bolsaq, qysqa da nusqa «Dúken ashyldy» dep bersek, keibireýler túsinbei qalady deýden aýlaqpyn. Nemese gazet-jýrnal, radiodan habarlaityn jaǵdaida, mysaly: «Vestel» dúkeni alǵashqy kelýshilerin qabyldady», «Vestel» dúkeni tutynýshylardy qabyldai bastady», «Vestel» dúkeni kelýshilerge qyzmet kórsete bastady, «Vestel» dúkeni satyp alýshylarǵa (kelýshilerge, tutynýshylarǵa) esigin aiqara ashty» túrdegi qazaqy oramdy sóilemdermen berýge ábden bolady emes pe.
Belgili bir qajettilikpen memlekettik organdardyń (ákimdik, salyq, keden komiteti, sot, bank t.b.) tabaldyryǵyn attasańyz, sizge toltyrýǵa mekemeniń blankin usynady. Úńilip qarasańyz, blank mátininiń qazaqsha bóligin toltyrýǵa uialasyz, kóre tura qynjylasyz, óitkeni onda maǵynalyq, dybystyq qateler órip júredi. Bul da bir memlekettik tilge degen nemquraidylyqty, uqypsyzdyqty bildirip turady. Sonda bizge «sol mekemede otyrǵan qazaq tiline jaýap beretin qyzmetkerler ne bitirip otyr» degen oi keledi. Belgili bir qujatty óndiriske jibermes úshin ony birneshe ret súzgiden ótkizip alý árbir qyzmetkerdiń qyzmettik te azamattyq mindeti ekeni belgili.
Ókinishke orai, qazirgi kezde jastardyń ádebi til normalaryn saqtamai, jabaiy, dóreki sóz qoldanystaryn, iaǵni qarapaiym, jargon sózderdi qoldaný úrdisi sánge ainala bastady. «Bireýdi kemsitý, jeńý», «paida túsirý» maǵynasynda syndyrý, jyrtý etistigin qoldanady. Sóilemmen mysal keltirsek: Men ony syndyrdym. Men odan myń teńge syndyryp aldym. Bizdiń jigitter qarsy komandany jyrtty. t.b. «Jeńildi, úndemedi» tárizdi sózderdiń ornyna óship qaldy, óshti degen etistikter qoldanylady. Mysaly: Ol meniń dáleldi sózimdi estigen soń óship qaldy. Ol biraz daýlasqannan keiin múldem óshti. «Aqyl-esi durys emes» deýdiń ornyna «qýyp ketken, qýǵynbai, qýyp júr, aýyp ketken, aýysh, aýyp júr, kryshasy ketken, aýasyń ba, qýasyń ba», «tanysy bar» tirkesiniń ornyna kókesi bar, kryshasy bar tárizdi sóz, sóz tirkesteri qoldanylady. «Keremet, tamasha, jaqsy, ádemi» sózderiniń ornyna jyndy, tema sózderin qoldanady. Mysaly: Men búgin jyndy-y-y kino kórdim. Onyń mashinasy te-e-e-ma eken. «Qinalma» sóziniń ornyna terleme, terlemeshi degen sózderdi qoldanady. Osy qatarda bazar joq, kakoi bazar, qýmashyqoldanystaryn da aitýǵa bolady. Sózderdi qysqartyp qoldaný da baiqalady. Mysaly, «qalyń qalai» deýdiń ornyna «qalaisyń» dep qysqa qaiyramyz. Bul qoldanysty tipti basqa ult ókilderi de, ásirese, bailanys salasynda jii qoldanady. Kóshedegi jarnamaǵa da «qalaisyń» jazylady. Bul – til buzarlyqtyń naǵyz aiqyn bir kórinisi. Qazaqtildilerdiń ózi tilimizdi shubarlap jatqan kezde ony taza ustaýdy, úirenýdi basqalardan qalai talap ete almaqpyz?
Tilde jazylý (orfografiia) men aitylý (orfoepiia) zańdylyǵy bar ekeni belgili. Biraq bul zań únemi saqtala bermeidi. Mysaly, radiodan án shyrqap turǵan keibir ánshiniń án mátinin sózdiń aitylýy boiynsha aitqanynda, qulaq quryshyń qanyp, tyńdai bergiń keledi. Al án mátinderin tek jazylýy boiynsha aityp júrgen ánshiler de barshylyq. Ondai ánshiler tyńdaýshyny mezi qylary sózsiz. Mysaly, «kúlim kóz, kógildir kólder, túngi dala» tirkesterin aitylýy boiynsha kúlúm góz, kógúldúr gólder, túńgú dala túrinde aitsa, qulaqqa jaǵymdy estilerine kúmán joq. Keide sózderdi aitylýy boiynsha aitamyz dep asyra siltep jiberetinimiz de bar, iaǵni jazylýy boiynsha aitylatyn sózderdi tildi kúrmep jalǵan aitylýy boiynsha aitatyn kezder de bolady. Belgili ánshi baýyrymyz «Áselim» atty ánniń «Týlaidy júrek tolqyndai shalqyp» óleń jolyn «Týlaidy júrek tolǵyndai shalǵyp» dep aityp júr. Bul óleń jolynyń durys aitylýy «Tuýlaiduý júrók tolquýndai shalqyp» bolar edi. Al, kerisinshe, osy ánniń «Taǵdyrǵa nala negerek aityp» dep aitylýǵa tiis jolyn ánshi jigit «Taǵdyrǵa nala ne kerek aityp» dep jazylýy boiynsha aitady, iaǵni dybys úndestigin saqtamai shyrqaidy. Mundai qatelik kóptegen ánshilerge tán qasiet ekenin aitqym keledi.
Bolashaqta qoldanylatyn latynnegizdi álipbimen sózderdi aitylýyna jaqyndatyp tańbalasaq durys bolar edi. Sonda mundai olqylyqtar bolmaityn shyǵar. Bárimizge belgili tilimizde ekinshi, úshinshi, tipti tórtinshi-besinshi býyndarǵa deiin erin úndestigi saqtalyp aitylatyn sózder barshylyq. Mysaly, túlki, úki, óner, ómir, bólim, kóńil tárizdi sózder aitylýda ekinshi býynda erin úndestigi saqtalyp, tiisinshe túlkú, úkú, ónór, ómúr, bólúm, kóńúl, al úshinshi-tórtinshi býyndarda túlkúlórdúń, úkúlórdú, ónórlórúmúzdú, ómúrúmúzdú, bólúmdórúmúzdú, kóńúlúmdú túrinde aitylady. Olai bolsa, bul saryndas sózderdi jańa qazaq ulttyq latynnegizdi álipbimen aitylýy boiynsha túlkú, úkú, ónór, ómúr, bólúm, kóńúl túrinde jazsaq. Latyn álipbiine kóshý úrdisi bizge zor tarihi múmkindik berip otyr, sony durys paidalana alaiyq.
Týystas qyrǵyz tilinde erin úndestigi jaqsy damyǵan jáne jyldar aǵymynda saqtalyp otyr. Olar qosarly daýysty dybysty, sózdiń barlyq býynynda erin úndestigin saqtap aitady ári ony sol qalpynda jazady. Oǵan qarap, qyrǵyz tili artta qalǵan, áýezsiz til dep eshkim aita almaidy. Kerisinshe, úndestik saqtalsa, sóz qulaqqa jaǵymdy, áserli de jyly tiedi. Qazaqtyń qyrǵyz yrlaryn súiip tyńdaityny, tipti ánshilerimiz qyrǵyz ánderin shyrqaýǵa nemese áýenin alýǵa qumar keletini – qyrǵyz sózderindegi dybystardyń tamasha úndesimi bolsa kerek. Osylaisha, qyrǵyz jurty tiliniń sulýlyǵyn, áýezdiligin, úilesimdiligin, ereksheligin, onyń tumadai tunyǵyn lailamai, urpaǵyna ǵasyrlai boiy amanat etip otyr. Sózim dáleldi bolý úshin bir ǵana sóilemmen mysal keltireiin: Bishkek shaardyk keńeshtin toktomdorýnýn júrúshú jónúndó» 195-toktomý. Al bizde aitylýǵa jyqyndatyp jazaiyq desek, «únemdeý kerek», «kózkórimge oǵash kórinedi», «aitý men jazýǵa yńǵaisyzdyq týdyrady», «jurttan uiat», t.b. tolyp jatqan syltaýlardy estip jatamyz.
Búginde jańa terminder men ataýlar jasaý isi birtindep rettelip, terminder jaiynda salmaqty oi, tushymdy pikirler aitatyn, kóńilge qonymdy, qulaqqa estirge jaǵymdy terminder usynatyn til janashyrlary kóptep sanalady. Mysaly, belgili terminshi-ǵalym B. Qalievtiń anatomiia, kosmetika, maiatnik, plenka, retsept, fakt, fýnktsiia dep atalyp, jazylyp júrgen sózderdi qazaqsha tántaný, rian, bigesh, juqaltyr, dárel, mánbi, berne dep, al artist, teatr, spektakl, kontsert, magistr, medal, rels, tsement dep oryssha qoldanylyp júrgen sózderdi qazaq tiliniń fonomorfologiialyq ereksheligi boiynsha ártis, tyiatyr, ispektákil, kánsert, mágistir, medál, relis, sement dep qazaqsha qoldanýǵa ábden bolady degen pikirin qoldaýǵa bolady. Terminjasaý isimen shuǵyldanyp júrgen Q.Iýsýftyń usynǵan identifikatsiia-taqylettestik, motiv-mátip, tolerantnost-taǵattylyq, ambitsiia-mardat, logika-paiym, akt-kesim, normativ-nizam, normativnye-pravovye akty-nizamdyq-huqylyq kesimder, fýnktsiia-ýázipa, vedomstvo-idara, flora-nábetat, faýna-maqulyqat, rejim-ýájip, kontrakt-bekim, shartnama, toqtam, kategoriia-sanat, patrýldik politsiia-sholǵynshy politsiia, lobbizm-deneý, lobbirovanie-deneýshilik, vyzov-talqy syndy usynǵan sózder men sóz tirkesteri kóńilge qonady.
Endi terminjasam protsesindegi biraz keleńsiz jaittardy sóz etsek. Kezinde Terminkom qazaqshaǵa aýdaryp bekitken biraz sózder qazirde oryssha nusqalaryna qaita aýdarylyp bekitilýde. Mysaly, synyp, qaǵidat, paiyz, úrdis, mýzei, gimn, potentsial sózderiniń endi tiisinshe, oryssha nusqalaryklass, printsip, protsent, tendentsiia, murajai, ánuran, áleýet, taǵy da birshama sózderdiń oryssha nusqalary qoldanylatyn bolady. Ádette kózkórimge, dybystaýǵa yńǵaisyz, halyq qabyldamaǵan sózderdi qaita ózgertýge bolady. Al bul sózder halyq arasynda sińip, keń qoldanysqa ie bolyp, qalyptasyp qalǵan edi. Bul sózderdi ózgertý kimge qajet boldy eken. Sonda buǵan ǵalymdar men qalyq jurtshylyqtyń buǵan deiingi etken eńbegi esh ketkeni, ony talqylap, kóz maiyn taýsyp jasaǵan jumystary bala eńbegindei bylqyldaq bolǵany ma?
Jalpy, biz osy kez kelgen nársege «ózgertýler men tolyqtyrýlar engizýmen tym áýestenip ketkenimiz joq pa» degen oi týady mende. Árine, kóp nárseni ózgertýge bolady, biraq tildi erikkenniń ermegi etýge bolmaidy. Budan terminjasam jumysy jandanbaidy, kerisinshe keri ketý protsesi júredi. Sózdiń de kiesi bar ekendigin eskerýimiz qajet.
Qoryta aitqanda, memlekettik tilge nemquraily qaraý – óz elin, jerin, ultyn, túptep kelgende, ózin-ózi syilamaityn pendeniń tirligi. Tilge qurmet kórsetý qarapaiym-aq tásilden, atap aitqanda: durys sóileýden, qatesiz jazýdan, balabaqshadaǵy baladan bastap ana tilinde sóileýge mashyqtanýǵa baýlýdan bastalady. Ár mekemede otyrǵan tilge jaýapty qyzmetker qazaq tilin qyzǵyshtai qorýǵa daǵdylanýy qajet. «Tilge qurmet – elge qurmet» demekshi, tildi kórkeite otyryp, jurt bolyp jumylyp, álemdik órkeniet kóshinen qalmaýǵa tyrysý kerek.
Nurlan Shúlenbaev,
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty
Terminologiia bóliminiń ǵylymi qyzmetkeri
Arnaiy Ult portaly úshin
