ٸلگەرٸ جىلدارى ەل پرەزيدەنتٸن سايلاۋ ناۋقانى بولىپ ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. مٸنە, سول ايتۋلى وقيعادا باستى ٷمٸتكەردٸ جارنامالايتىن ۇرانىمىز «بٸز ەلباسىعا داۋىس بەرەمٸز!» دەگەن ۇرانمەن بەرٸلدٸ. وسى بٸر جاي سٶيلەمدە كەشٸرٸلمەس قاتە كەتتٸ. ونى وسىلاي جازۋدى ۇسىنعان ادامنىڭ ساۋاتسىزدىعىنا قىنجىلاسىڭ, ٸشٸڭ قان جىلايدى. باسقا باسقا, ال ەندٸ كٷللٸ جۇرتقا جار سالار ۇرانعا قاتە جازۋعا بولا ما? تٸلٸمٸزدە سەپتەۋدٸڭ ەكٸ تٷرٸ - جاي سەپتەۋ جەنە تەۋەلدٸ سەپتەۋدٸڭ بار ەكەندٸگٸن مۇنى جازعان ادام بٸلمەگەن نەمەسە ونى بٸلۋگە باسىن اۋىرتپاعان, ٶيتكەنٸ ٶزٸن ەشكٸم جازالامايتىنىنا ول ادامنىڭ ەتٸ ٷيرەنٸپ كەتكەن. «ەلباسى» سٶزٸ ٸٸٸ جاقتا تەۋەلدەنٸپ تۇر, ەندەشە وعان بارىس سەپتٸگٸنٸڭ -نا جالعاۋى جالعانۋى قاجەت ەدٸ دە (تٸلدە سونداي ەرەجە بارىن 5-سىنىپتىڭ بالاسى دا بٸلەدٸ), ۇرانىمىز «بٸز ەلباسىنا داۋىس بەرەمٸز!» بولىپ دۇرىس بەرٸلگەن بولار ەدٸ. ەلدەبٸرەۋدٸڭ كەسٸرٸنەن بٷكٸل قازاقستان حالقى, بارشا تٸل سٷيەر قاۋىم ٶز تٸلٸنە ٶزٸ يە ەمەستەي كٷي كەشكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى. مۇنداي جاۋاپتى ۇرانداردى جازباس بۇرىن قۇزىرلى ورگاندارمەن نەمەسە تٸل جاناشىرلارى جينالعان ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى عالىمدارىمەن اقىلداسقان جٶن ەدٸ.
بٸراز جىلدان بەرٸ قالالىق جولاۋشىلاردى مۋنيتسيپالدى اۆتوپاركتەردٸڭ ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالعان كٶلٸكتەرٸ تاسىمالداي باستادى. وندا بيلەت بەرۋ تەرتٸبٸ «ۆاليداتور» اتتى ەلەكتروندىق اپپارات ارقىلى جٷزەگە اسادى. قولىڭىزعا العان سول بيلەتكە قاراساڭىز «قالالىق جول قاتىناسىندا جولاۋشىلاردىڭ جول جٷرۋٸنە ارنالعان بيلەت» دەگەن ۇزاق سونار تٸركەستٸ وقيسىز. مۇنى قىسقا دا نۇسقا «جول بيلەتٸ, تەكسەرۋ بيلەتٸ نەمەسە جولاۋشىنىڭ جول بيلەتٸ, جول جٷرۋ بيلەتٸ, جول بيلەتٸ, جولاۋشى بيلەتٸ» دەگەن سٶزدەردٸڭ بٸرٸمەن جازعان دۇرىس بولار ەدٸ. تٸپتٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنەم دەۋشٸگە وسىنىڭ ٶزٸ دە قاراپايىم بٸر ٷلگٸ بولىپ ەسەپتەلەرٸ سٶزسٸز. ال ەلگٸندەي شۇبالاڭقى تٸركەسپەن جازىلعان تٷسٸنٸكتەمەنٸ باسقا ۇلت ەمەس ٶز قازاعىمىزدىڭ دا وقۋعا زاۋقى سوقپاسى كەمٸل. اتالعان اۆتوبۋستىڭ ٸشٸندەگٸ ارتقى جاق بٷيٸرٸنە ٷڭٸلسەڭٸز, زاپاسنوي ۆىحود سٶزٸن قازاقشا باتتىيتىپ تۇرىپ زاپاستاعى شىعۋ ەسٸگٸندە دەپ اۋدارعاندارىنا كۋە بولاسىز. نە تٷسٸندٸڭٸز? ٶز باسىم ەشتەڭە تٷسٸنە المادىم. بۇل تٸركەستٸ قوسىمشا شىعۋ ەسٸگٸ نەمەسە قوسالقى شىعۋ ەسٸگٸ, قوسالقى شىعۋ, قوسالقى ەسٸك دەپ اۋدارۋ قاجەت بولاتىن. بۇل بٸر قاراعان ادامعا بادىرايىپ كٶرٸنەتٸن قاتەلەر. ال ەندٸ كەز كەلگەن كٶلٸك ٸشٸنە قىستىرىلعان ەكٸم جارلىقتارىندا, ەرەجەلەردە, كٶلٸك باعدارىنىڭ سۇلباسىندا, كٶشە اتتارىندا, تٷرلٸ نۇسقاۋلىقتاردا قاتە دەگەنٸڭٸز ٶرٸپ جٷرەدٸ. تٸپتٸ ايالدامالاردى قازاقشا جارييالاعاندا قاتەلٸكتەرگە, نەمقۇرايدىلىققا جول بەرٸلەدٸ. بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن. جولىڭىز تٷسٸپ, قۇلجا كٷرەجولىنا شىعا قالساڭىز, حابارلاۋشىنىڭ ورىس تٸلٸندە: «سلەدۋيۋششايا وستانوۆكا – ۆيرگ» دەگەنٸن ەستيسٸز دە, ونىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ «كەلەسٸ ايالداما – كيرك» دەپ «كٷڭك» ەتكەن شالاجانسار, تٷسٸنٸكسٸز قازاقشا نۇسقاسىن ەستيسٸز. سۇراستىرسام, كٶپتەگەن جٷرگٸزۋشٸلەر «ۆيرگ» دەگەن قىسقارعان سٶزدٸڭ قالاي تالداناتىنىن بٸلمەي شىقتى. بٸلەتٸن بٸرەۋٸ (ٶزگە ۇلت ٶكٸلٸ) «ۆيرگ – ۆسەسويۋزنىي ينستيتۋت راديولوگيي ي گيدرولوگيي» دەپ تالداپ بەردٸ. ونى ٶزٸم دە كەڭەس كەزٸندە مەكەمە ماڭدايشاسىنان وقىعان ەدٸم. ولاي بولسا, قازاقشا نۇسقاسى «بٷكٸلوداقتىق راديولوگييا جەنە گيدرولوگييا ينستيتۋتى (برگي)» بولۋى قاجەت سيياقتى. قازٸر كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەلمەسكە كەتتٸ. ەندەشە, ونداي مەكەمە دە جۇمىس جاسامايتىنى بەلگٸلٸ.
سٶزدەردٸ قولدانۋدا ەدەبي نورما قاپەرگە الىنۋى تيٸس. ٶكٸنٸشكە وراي, گازەت-جۋرنالداردا, راديو-تەلەديداردا, تٷرلٸ ورىندارداعى جارنامالاردا ەدەبي تٸلدەن تىس سٶز قولدانىستارى بەرٸلٸپ جاتادى. ونى قاداعالاپ, رەتتەپ جاتقان, سٶز قولدانىستارىنا جاۋاپ بەرٸپ جاتقان ەشكٸم جوق. مىسالى, تەلەديداردان كٷن سايىن «قۇلاباتىر, كەلەياتىر, وقىباتىر, باراياتىر, انا ياق, مىنا ياق, ايتاتۇعىن, كەلەتۇعىن, بارتۇعىن, ەيبەت, كٶرٸم» سىندى جەرگٸلٸكتٸ تٸلگە تەن قولدانىستاردى بەرۋ سەنگە اينالدى. جۋرناليستەر جايى بار, جاعدايى بار, قادٸرلٸ اعايىن سىندى سٶزدەردٸ دە ەر سٶيلەم سايىن قولدانۋعا ماشىقتانىپ الدى. بۇل تەلەديدار قاراپ وتىرعان كٶرەرەمەندٸ شارشاتىپ جٸبەرەتٸنٸ انىق.
كٶشەدە ٸلۋلٸ تۇرعان باننەردە «الماتى مەنٸڭ سٷيٸكتٸ قالام» دەپ جازىلىپتى. وسىنداعى الماتىسٶزٸنەن كەيٸن سىزىقشا قويۋ كەرەكتٸگٸ ەشكٸمنٸڭ قاپەرٸنە كەلمەگەن تٸرٸزدٸ. تاعى بٸر مىسال: «ناۋچنىي ستيل مودى» سٶز تٸركەسٸ قازاقشا سەندٸك عىلىمي ستيل دەپ اۋدارىلىپتى. بۇل جەردە انىقتالاتىن سٶز ستيل سٶزٸ دە قالعان ەكٸ سٶز انىقتايتىن (انىقتاۋىش) سٶز. ەندەشە, بۇل تٸركەس سەننٸڭ عىلىمي ستيلٸ بولىپ اۋدارىلىپ بەرٸلگەنٸ جٶن بولار ەدٸ.
كەيدە ٶز قۇندىلىقتارىمىزعا ٶزٸمٸز يە بولا الماي قالىپ جاتامىز. ەتكە قامىر, ت.ب. دەمدەۋٸشتەر قوسىپ دايارلاناتىن «بەسبارماق» اتتى ۇلتتىق تاعامىمىزدى قاشانعى «بەشبارماق» دەپ اتاي بەرەمٸز. باسقا ۇلتتار سولاي ايتىپ جٷر دەپ بٸز دە تٸلٸمٸزدٸ بۇراپ سٶيلەۋٸمٸز كەرەك پە? جوق, ەلدە, ٶزگە ۇلتتارعا جاعىنۋ ٷشٸن سولاي ايتپاقپىز با? تٸپتٸ كەزٸندە «كتك» تەلەارناسىنان «بەشبارماق شوۋ» دەگەن باعدارلاما دا جٷرگٸزٸلدٸ. ەجەلگٸ قازاق تٸلٸندە س دىبىسىنىڭ ورنىنا ش ايتىلعانى بەلگٸلٸ, بٸراق قازٸر ش دىبىسىنىڭ ورنىنا س دىبىسى جٷرەتٸنٸ تاعى اقيقات. بەسبارماق سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸ «بەس بارماقپەن جەيتٸن اس» دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك-تٸ. ولاي بولسا, «بەشبارماق» ەمەس, كٶزدٸ دە, سٶزدٸ دە «بەسبارماققا» تٷزەيٸك. ەيتپەسە كيٸز ٷيٸمٸزگە ەۆرەي, قىمىزىمىزعا نەمٸس, كٶكپارىمىزعا قىرعىز يە بولعىسى كەلەتٸنٸندەي, بەسبارماقتان دا ايىرىلىپ قالۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇر.
سوڭعى كەزدەرٸ دٷكەن ەسٸكتەرٸنە «بٸز اشىلدىق» دەگەن حابارلاندىرۋ ٸلٸپ قوياتىن بولدى. ورىس تٸلٸندەگٸ «مى وتكرىليس» دەگەن جارناما سول تٸلدٸ تۇتىنۋشىعا, سول تٸلدەگٸ سٶز قولدانۋ ەرەكشەلٸگٸنە تەن قۇبىلىس شىعار, ال قازاق تٸلٸنە مۇنداي قولدانىس جات نەرسە ەكەنٸ سٶزسٸز. بەلگٸلٸ بٸر ساۋدا ورنىنىڭ اشىلعاندىعىن حابارلايتىن بولساق, قىسقا دا نۇسقا «دٷكەن اشىلدى» دەپ بەرسەك, كەيبٸرەۋلەر تٷسٸنبەي قالادى دەۋدەن اۋلاقپىن. نەمەسە گازەت-جۋرنال, راديودان حابارلايتىن جاعدايدا, مىسالى: «ۆەستەل» دٷكەنٸ العاشقى كەلۋشٸلەرٸن قابىلدادى», «ۆەستەل» دٷكەنٸ تۇتىنۋشىلاردى قابىلداي باستادى», «ۆەستەل» دٷكەنٸ كەلۋشٸلەرگە قىزمەت كٶرسەتە باستادى, «ۆەستەل» دٷكەنٸ ساتىپ الۋشىلارعا (كەلۋشٸلەرگە, تۇتىنۋشىلارعا) ەسٸگٸن ايقارا اشتى» تٷردەگٸ قازاقى ورامدى سٶيلەمدەرمەن بەرۋگە ەبدەن بولادى ەمەس پە.
بەلگٸلٸ بٸر قاجەتتٸلٸكپەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ (ەكٸمدٸك, سالىق, كەدەن كوميتەتٸ, سوت, بانك ت.ب.) تابالدىرىعىن اتتاساڭىز, سٸزگە تولتىرۋعا مەكەمەنٸڭ بلانكٸن ۇسىنادى. ٷڭٸلٸپ قاراساڭىز, بلانك مەتٸنٸنٸڭ قازاقشا بٶلٸگٸن تولتىرۋعا ۇيالاسىز, كٶرە تۇرا قىنجىلاسىز, ٶيتكەنٸ وندا ماعىنالىق, دىبىستىق قاتەلەر ٶرٸپ جٷرەدٸ. بۇل دا بٸر مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن نەمقۇرايدىلىقتى, ۇقىپسىزدىقتى بٸلدٸرٸپ تۇرادى. سوندا بٸزگە «سول مەكەمەدە وتىرعان قازاق تٸلٸنە جاۋاپ بەرەتٸن قىزمەتكەرلەر نە بٸتٸرٸپ وتىر» دەگەن وي كەلەدٸ. بەلگٸلٸ بٸر قۇجاتتى ٶندٸرٸسكە جٸبەرمەس ٷشٸن ونى بٸرنەشە رەت سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ الۋ ەربٸر قىزمەتكەردٸڭ قىزمەتتٸك تە ازاماتتىق مٸندەتٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ كەزدە جاستاردىڭ ەدەبي تٸل نورمالارىن ساقتاماي, جابايى, دٶرەكٸ سٶز قولدانىستارىن, ياعني قاراپايىم, جارگون سٶزدەردٸ قولدانۋ ٷردٸسٸ سەنگە اينالا باستادى. «بٸرەۋدٸ كەمسٸتۋ, جەڭۋ», «پايدا تٷسٸرۋ» ماعىناسىندا سىندىرۋ, جىرتۋ ەتٸستٸگٸن قولدانادى. سٶيلەممەن مىسال كەلتٸرسەك: مەن ونى سىندىردىم. مەن ودان مىڭ تەڭگە سىندىرىپ الدىم. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر قارسى كوماندانى جىرتتى. ت.ب. «جەڭٸلدٸ, ٷندەمەدٸ» تەرٸزدٸ سٶزدەردٸڭ ورنىنا ٶشٸپ قالدى, ٶشتٸ دەگەن ەتٸستٸكتەر قولدانىلادى. مىسالى: ول مەنٸڭ دەلەلدٸ سٶزٸمدٸ ەستٸگەن سوڭ ٶشٸپ قالدى. ول بٸراز داۋلاسقاننان كەيٸن مٷلدەم ٶشتٸ. «اقىل-ەسٸ دۇرىس ەمەس» دەۋدٸڭ ورنىنا «قۋىپ كەتكەن, قۋعىنباي, قۋىپ جٷر, اۋىپ كەتكەن, اۋىش, اۋىپ جٷر, كرىشاسى كەتكەن, اۋاسىڭ با, قۋاسىڭ با», «تانىسى بار» تٸركەسٸنٸڭ ورنىنا كٶكەسٸ بار, كرىشاسى بار تەرٸزدٸ سٶز, سٶز تٸركەستەرٸ قولدانىلادى. «كەرەمەت, تاماشا, جاقسى, ەدەمٸ» سٶزدەرٸنٸڭ ورنىنا جىندى, تەما سٶزدەرٸن قولدانادى. مىسالى: مەن بٷگٸن جىندى-ى-ى كينو كٶردٸم. ونىڭ ماشيناسى تە-ە-ە-ما ەكەن. «قينالما» سٶزٸنٸڭ ورنىنا تەرلەمە, تەرلەمەشٸ دەگەن سٶزدەردٸ قولدانادى. وسى قاتاردا بازار جوق, كاكوي بازار, قۋماشىقولدانىستارىن دا ايتۋعا بولادى. سٶزدەردٸ قىسقارتىپ قولدانۋ دا بايقالادى. مىسالى, «قالىڭ قالاي» دەۋدٸڭ ورنىنا «قالايسىڭ» دەپ قىسقا قايىرامىز. بۇل قولدانىستى تٸپتٸ باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ دە, ەسٸرەسە, بايلانىس سالاسىندا جيٸ قولدانادى. كٶشەدەگٸ جارناماعا دا «قالايسىڭ» جازىلادى. بۇل – تٸل بۇزارلىقتىڭ ناعىز ايقىن بٸر كٶرٸنٸسٸ. قازاقتٸلدٸلەردٸڭ ٶزٸ تٸلٸمٸزدٸ شۇبارلاپ جاتقان كەزدە ونى تازا ۇستاۋدى, ٷيرەنۋدٸ باسقالاردان قالاي تالاپ ەتە الماقپىز?
تٸلدە جازىلۋ (ورفوگرافييا) مەن ايتىلۋ (ورفوەپييا) زاڭدىلىعى بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. بٸراق بۇل زاڭ ٷنەمٸ ساقتالا بەرمەيدٸ. مىسالى, راديودان ەن شىرقاپ تۇرعان كەيبٸر ەنشٸنٸڭ ەن مەتٸنٸن سٶزدٸڭ ايتىلۋى بويىنشا ايتقانىندا, قۇلاق قۇرىشىڭ قانىپ, تىڭداي بەرگٸڭ كەلەدٸ. ال ەن مەتٸندەرٸن تەك جازىلۋى بويىنشا ايتىپ جٷرگەن ەنشٸلەر دە بارشىلىق. ونداي ەنشٸلەر تىڭداۋشىنى مەزٸ قىلارى سٶزسٸز. مىسالى, «كٷلٸم كٶز, كٶگٸلدٸر كٶلدەر, تٷنگٸ دالا» تٸركەستەرٸن ايتىلۋى بويىنشا كٷلٷم گٶز, كٶگٷلدٷر گٶلدەر, تٷڭگٷ دالا تٷرٸندە ايتسا, قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەرٸنە كٷمەن جوق. كەيدە سٶزدەردٸ ايتىلۋى بويىنشا ايتامىز دەپ اسىرا سٸلتەپ جٸبەرەتٸنٸمٸز دە بار, ياعني جازىلۋى بويىنشا ايتىلاتىن سٶزدەردٸ تٸلدٸ كٷرمەپ جالعان ايتىلۋى بويىنشا ايتاتىن كەزدەر دە بولادى. بەلگٸلٸ ەنشٸ باۋىرىمىز «ەسەلٸم» اتتى ەننٸڭ «تۋلايدى جٷرەك تولقىنداي شالقىپ» ٶلەڭ جولىن «تۋلايدى جٷرەك تولعىنداي شالعىپ» دەپ ايتىپ جٷر. بۇل ٶلەڭ جولىنىڭ دۇرىس ايتىلۋى «تۇۋلايدۇۋ جٷرٶك تولقۇۋنداي شالقىپ» بولار ەدٸ. ال, كەرٸسٸنشە, وسى ەننٸڭ «تاعدىرعا نالا نەگەرەك ايتىپ» دەپ ايتىلۋعا تيٸس جولىن ەنشٸ جٸگٸت «تاعدىرعا نالا نە كەرەك ايتىپ» دەپ جازىلۋى بويىنشا ايتادى, ياعني دىبىس ٷندەستٸگٸن ساقتاماي شىرقايدى. مۇنداي قاتەلٸك كٶپتەگەن ەنشٸلەرگە تەن قاسيەت ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ.
بولاشاقتا قولدانىلاتىن لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيمەن سٶزدەردٸ ايتىلۋىنا جاقىنداتىپ تاڭبالاساق دۇرىس بولار ەدٸ. سوندا مۇنداي ولقىلىقتار بولمايتىن شىعار. بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ تٸلٸمٸزدە ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ, تٸپتٸ تٶرتٸنشٸ-بەسٸنشٸ بۋىندارعا دەيٸن ەرٸن ٷندەستٸگٸ ساقتالىپ ايتىلاتىن سٶزدەر بارشىلىق. مىسالى, تٷلكٸ, ٷكٸ, ٶنەر, ٶمٸر, بٶلٸم, كٶڭٸل تەرٸزدٸ سٶزدەر ايتىلۋدا ەكٸنشٸ بۋىندا ەرٸن ٷندەستٸگٸ ساقتالىپ, تيٸسٸنشە تٷلكٷ, ٷكٷ, ٶنٶر, ٶمٷر, بٶلٷم, كٶڭٷل, ال ٷشٸنشٸ-تٶرتٸنشٸ بۋىنداردا تٷلكٷلٶردٷڭ, ٷكٷلٶردٷ, ٶنٶرلٶرٷمٷزدٷ, ٶمٷرٷمٷزدٷ, بٶلٷمدٶرٷمٷزدٷ, كٶڭٷلٷمدٷ تٷرٸندە ايتىلادى. ولاي بولسا, بۇل سارىنداس سٶزدەردٸ جاڭا قازاق ۇلتتىق لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيمەن ايتىلۋى بويىنشا túlكú, úكú, ónór, ómúr, bólúm, كóńúl تٷرٸندە جازساق. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ ٷردٸسٸ بٸزگە زور تاريحي مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر, سونى دۇرىس پايدالانا الايىق.
تۋىستاس قىرعىز تٸلٸندە ەرٸن ٷندەستٸگٸ جاقسى دامىعان جەنە جىلدار اعىمىندا ساقتالىپ وتىر. ولار قوسارلى داۋىستى دىبىستى, سٶزدٸڭ بارلىق بۋىنىندا ەرٸن ٷندەستٸگٸن ساقتاپ ايتادى ەرٸ ونى سول قالپىندا جازادى. وعان قاراپ, قىرعىز تٸلٸ ارتتا قالعان, ەۋەزسٸز تٸل دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. كەرٸسٸنشە, ٷندەستٸك ساقتالسا, سٶز قۇلاققا جاعىمدى, ەسەرلٸ دە جىلى تيەدٸ. قازاقتىڭ قىرعىز ىرلارىن سٷيٸپ تىڭدايتىنى, تٸپتٸ ەنشٸلەرٸمٸز قىرعىز ەندەرٸن شىرقاۋعا نەمەسە ەۋەنٸن الۋعا قۇمار كەلەتٸنٸ – قىرعىز سٶزدەرٸندەگٸ دىبىستاردىڭ تاماشا ٷندەسٸمٸ بولسا كەرەك. وسىلايشا, قىرعىز جۇرتى تٸلٸنٸڭ سۇلۋلىعىن, ەۋەزدٸلٸگٸن, ٷيلەسٸمدٸلٸگٸن, ەرەكشەلٸگٸن, ونىڭ تۇماداي تۇنىعىن لايلاماي, ۇرپاعىنا عاسىرلاي بويى امانات ەتٸپ وتىر. سٶزٸم دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن بٸر عانا سٶيلەممەن مىسال كەلتٸرەيٸن: بيشكەك شااردىك كەڭەشتين توكتومدورۋنۋن جٷرٷشٷ جٶنٷندٶ» 195-توكتومۋ. ال بٸزدە ايتىلۋعا جىقىنداتىپ جازايىق دەسەك, «ٷنەمدەۋ كەرەك», «كٶزكٶرٸمگە وعاش كٶرٸنەدٸ», «ايتۋ مەن جازۋعا ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى», «جۇرتتان ۇيات», ت.ب. تولىپ جاتقان سىلتاۋلاردى ەستٸپ جاتامىز.
بٷگٸندە جاڭا تەرميندەر مەن اتاۋلار جاساۋ ٸسٸ بٸرتٸندەپ رەتتەلٸپ, تەرميندەر جايىندا سالماقتى وي, تۇشىمدى پٸكٸرلەر ايتاتىن, كٶڭٸلگە قونىمدى, قۇلاققا ەستٸرگە جاعىمدى تەرميندەر ۇسىناتىن تٸل جاناشىرلارى كٶپتەپ سانالادى. مىسالى, بەلگٸلٸ تەرمينشٸ-عالىم ب. قاليەۆتٸڭ اناتومييا, كوسمەتيكا, ماياتنيك, پلەنكا, رەتسەپت, فاكت, فۋنكتسييا دەپ اتالىپ, جازىلىپ جٷرگەن سٶزدەردٸ قازاقشا تەنتانۋ, ريان, بيگەش, جۇقالتىر, دەرەل, مەنبٸ, بەرنە دەپ, ال ارتيست, تەاتر, سپەكتاكل, كونتسەرت, ماگيستر, مەدال, رەلس, تسەمەنت دەپ ورىسشا قولدانىلىپ جٷرگەن سٶزدەردٸ قازاق تٸلٸنٸڭ فونومورفولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸ بويىنشا ەرتٸس, تىياتىر, ٸسپەكتەكٸل, كەنسەرت, مەگٸستٸر, مەدەل, رەلٸس, سەمەنت دەپ قازاقشا قولدانۋعا ەبدەن بولادى دەگەن پٸكٸرٸن قولداۋعا بولادى. تەرمينجاساۋ ٸسٸمەن شۇعىلدانىپ جٷرگەن ق.يۋسۋفتىڭ ۇسىنعان يدەنتيفيكاتسييا-تاقىلەتتەستٸك, موتيۆ-مەتٸپ, تولەرانتنوست-تاعاتتىلىق, امبيتسييا-ماردات, لوگيكا-پايىم, اكت-كەسٸم, نورماتيۆ-نيزام, نورماتيۆنىە-پراۆوۆىە اكتى-نيزامدىق-حۇقىلىق كەسٸمدەر, فۋنكتسييا-ۋەزيپا, ۆەدومستۆو-يدارا, فلورا-نەبەتات, فاۋنا-ماقۇلىقات, رەجٸم-ۋەجٸپ, كونتراكت-بەكٸم, شارتناما, توقتام, كاتەگورييا-سانات, پاترۋلدٸك پوليتسييا-شولعىنشى پوليتسييا, لوببيزم-دەنەۋ, لوببيروۆانيە-دەنەۋشٸلٸك, ۆىزوۆ-تالقى سىندى ۇسىنعان سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ كٶڭٸلگە قونادى.
ەندٸ تەرمينجاسام پروتسەسٸندەگٸ بٸراز كەلەڭسٸز جايتتاردى سٶز ەتسەك. كەزٸندە تەرمينكوم قازاقشاعا اۋدارىپ بەكٸتكەن بٸراز سٶزدەر قازٸردە ورىسشا نۇسقالارىنا قايتا اۋدارىلىپ بەكٸتٸلۋدە. مىسالى, سىنىپ, قاعيدات, پايىز, ٷردٸس, مۋزەي, گيمن, پوتەنتسيال سٶزدەرٸنٸڭ ەندٸ تيٸسٸنشە, ورىسشا نۇسقالارىكلاسس, پرينتسيپ, پروتسەنت, تەندەنتسييا, مۇراجاي, ەنۇران, ەلەۋەت, تاعى دا بٸرشاما سٶزدەردٸڭ ورىسشا نۇسقالارى قولدانىلاتىن بولادى. ەدەتتە كٶزكٶرٸمگە, دىبىستاۋعا ىڭعايسىز, حالىق قابىلداماعان سٶزدەردٸ قايتا ٶزگەرتۋگە بولادى. ال بۇل سٶزدەر حالىق اراسىندا سٸڭٸپ, كەڭ قولدانىسقا يە بولىپ, قالىپتاسىپ قالعان ەدٸ. بۇل سٶزدەردٸ ٶزگەرتۋ كٸمگە قاجەت بولدى ەكەن. سوندا بۇعان عالىمدار مەن قالىق جۇرتشىلىقتىڭ بۇعان دەيٸنگٸ ەتكەن ەڭبەگٸ ەش كەتكەنٸ, ونى تالقىلاپ, كٶز مايىن تاۋسىپ جاساعان جۇمىستارى بالا ەڭبەگٸندەي بىلقىلداق بولعانى ما?
جالپى, بٸز وسى كەز كەلگەن نەرسەگە «ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋمەن تىم ەۋەستەنٸپ كەتكەنٸمٸز جوق پا» دەگەن وي تۋادى مەندە. ەرينە, كٶپ نەرسەنٸ ٶزگەرتۋگە بولادى, بٸراق تٸلدٸ ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ ەتۋگە بولمايدى. بۇدان تەرمينجاسام جۇمىسى جاندانبايدى, كەرٸسٸنشە كەرٸ كەتۋ پروتسەسٸ جٷرەدٸ. سٶزدٸڭ دە كيەسٸ بار ەكەندٸگٸن ەسكەرۋٸمٸز قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتٸك تٸلگە نەمقۇرايلى قاراۋ – ٶز ەلٸن, جەرٸن, ۇلتىن, تٷپتەپ كەلگەندە, ٶزٸن-ٶزٸ سىيلامايتىن پەندەنٸڭ تٸرلٸگٸ. تٸلگە قۇرمەت كٶرسەتۋ قاراپايىم-اق تەسٸلدەن, اتاپ ايتقاندا: دۇرىس سٶيلەۋدەن, قاتەسٸز جازۋدان, بالاباقشاداعى بالادان باستاپ انا تٸلٸندە سٶيلەۋگە ماشىقتانۋعا باۋلۋدان باستالادى. ەر مەكەمەدە وتىرعان تٸلگە جاۋاپتى قىزمەتكەر قازاق تٸلٸن قىزعىشتاي قورۋعا داعدىلانۋى قاجەت. «تٸلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت» دەمەكشٸ, تٸلدٸ كٶركەيتە وتىرىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالماۋعا تىرىسۋ كەرەك.
نۇرلان شٷلەنباەۆ,
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى
تەرمينولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن
