Ult portaly «Til – Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń ǵalym-hatshysy, f.ǵ.d., professor Quralai Kúderinovanyń qazaq jazba tiline qatysty oiyn bilgisi kep, arnaiy taqyryp tóńireginde az-kem talqy júrgizgen. Endeshe, sol suhbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz.
- Armysyz, Quralai hanym! Búgingi áńgimemiz jazba tili týraly órbimek. Endeshe, alǵashqy saýalymyzdy qoisaq. Sózdiń qýaty bar degen ras bolsa, jazý adam oiyn ózgerte me, álde oi adamnyń jazýyna áser ete me?
- Búginde tildei qýatty qarý joq. Al tildiń qýatyn arttyryp otyrǵan – jazý. Dálirek aitqanda, jazba til. Jazýdyń adamzat ǵumyrynda uly jańalyq ekeni, al jazba til órkeniettiń negizi ekeni dáleldeýdi qajet etpeidi. 20 ǵasyr basynda-aq, qazaq halqynyń saýattylyǵy 2 ǵana paiyzdy quraidy degen dáýirde, A.Baitursynuly “Bizdiń zaman – jazý zamany: jazýmen sóilesý aýyzben sóilesýden artyq dárejege jetken zaman” degen. Endeshe, qazirgi zaman – jazba tildiń bilik qurǵan, jazba tildiń derbestik alǵan zamany. Jazýdy jazba til - aýyzsha til, jazý - sana, jazý - oilaý, jazý - til siiaqty irgeli uǵymdar oppozitsiiasynda qaraityn zaman.
Jazýdyń bul dominanttylyǵy sóz institýttarynyń – mektep, JOO, keńse, baspa, BAQ-tyń – mańyzdanýynan jáne oqytý (mektep, ýniversitet), basqarý (keńse), aqparat (BAQ) júiesiniń jazýǵa negizdelýinen shyǵyp otyr. Ásirese buqaralyq aqparat búginde tildik, mádeni shekaralardan ótip, qoǵamnyń saiasi, ideologiia, óndiris, bilik quraly boldy. Sondyqtan aqparatty júieleitin, jaǵdaiatty eksplitsitti túrde baiandaýǵa múmkindik beretin, jazylǵan mátinge qaita oralyp, jóndeýge bolatyn jazý aqparattar mátinin qurýdyń tásiline ainaldy. Ony ásirese jazýǵa bailanǵan teledidar, radio habarlarynan kórýge bolady. Aýdialdy (radio, aýdiotaspa), video-aýdialdy (teledidar, beinetaspa) BAQ-ta aqparattyq habarlar, kórkem ádebi baǵdarlamalar tili aldymen jazba mátin bolyp daiyndalady. Óitkeni jazý sanadaǵy oidyń jetilýine, paida bolýyna, júielenýine, aiqyndalýyna qyzmet etedi. Jazý – adam oiynyń materialdanyp, jaryqqa shyǵýynyń, dálirek aitqanda tvorchestvolyq áreketiniń quraly. “Kóńildegi kórikti oidyń syrtqa shyqqanda óńi qashatyn” bolsa, jazýdyń arqasynda qaǵazǵa túsken shashyrańqy oidy júieleýge bolady. Jazylǵan mátindi qaitalap oqyp, tolyqtyrýǵa, qysqartýǵa, naqtylaýǵa, qaita qurýǵa múmkindik bar. Jazba mátindi araǵa ýaqyt salyp qaita qarap, jetildirýge bolady. Oi ústine oi jalǵaýǵa bolady. Adam oiyn qaǵazǵa túsire otyryp, jetildiredi, jazý arqyly oilanady, sóitip, jazý endi oidyń ózine túrtki bolady. Árine, aýyzsha sóileý de adam oiynyń naqtylanýyna, júielenýine áser etedi. Al jazý tildik sanadaǵy barlyq qaltarystardy qaǵaz betine túsirýge múmkindik beredi. Sondyqtan jazýdyń oijasamdyq qyzmeti aýyzsha sózdiń oijasamdyq qyzmetine qaraǵanda qorytyndy, túiindi, aiaqqy bolady.
Jazýdaǵy standart qurylymdar, sóilem músheleriniń turaqty oryn tártibi aqyr sońynda syrtqa shyqqan adam oiyn ózgeshe sipat aldyrady. Sóitip, jazý túptiń túbinde adamnyń óz oiyn bógdelendiredi. Jazýdyń arqasynda sóz ekinshi ómirge, derbes ómirge ie bolady.
Bul derbestik jazýdyń fakt, argýment, dálel bolý qyzmetinde de bar. Búginde resmi qujattar (memlekettik, quqyqtyq, notarialdyq) men isqaǵazdar “tiri adamnyń ózi” retinde júretin boldy. Biz kisimen emes, qolyndaǵy qaǵazymen sóilesetin boldyq. «Qaǵazdar» sóilese bastady. Qaǵaz senimdi. Endeshe jazylǵan sózde jalǵan bolmaýy kerek, tekserilgen aqparat, qanyq oi ǵana tasqa basylý qajet. Biraq jalǵan aqparat jazylǵan qaǵaz aqiqat bolyp, oǵan kópshilikti de, ózin de sendiretin kezder jasyryn emes. “Qaǵazbastylyq”, “formaldylyq” ásirese memlekettik mekemelerdiń úirenshikti sipatyna ainaldy. (Bul óz aldyna áńgime).
Sóitip, qazaq qoǵamynda jazýdyń róli artty. Alaida jańa latyn jazýymen bailanysty búgingi reformada jazýǵa qatysty bir kózqaras aiqyndalmai otyr. Ol qazaq jazýy – qazaqtyń aýyzsha sóziniń kóshirmesi ǵana ma, álde tildi ózindik qurylymy men sipatyna salǵan derbes júie me degenge kózqaras.
- Qazaq jazýynyń búgin men bolashaǵy týraly pikirińizdi tarqata otsańyz...
- Qazaq jazýynyń búgini men bolashaǵy tilimizdiń memlekettik mártebesine bailanaiyn dep tur. Elbasymyz: «Men elimiz myqty, ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qalai qadam basatynymyz jáne buqaralyq sanany qalai ózgertetinimiz týraly kózqarastarymdy ortaǵa salýdy jón kórdim» deidi. Jańa álipbige kóshý arqyly tildi jańǵyrtý men sanany ózgertýdi qoidy. Bul qazaq tiliniń jazýyn kirilden latynǵa kóshirý arqyly tildiń memlekettik mártebesin bekitetin qadam jasady degen sóz. Bul, bireýler aitatyndai, qazaq tilinen úrkitetin, shoshyndyratyn qadam emes, kerisinshe, tildiń bedelin arttyratyn, tilge qyzyqtyratyn qadam (nemese bolýy kerek).
Qazirgi qazaq til biliminde jazýdy qaǵazǵa túsken tildiń kóshirmesi ǵana, tildik kommýnikatsiianyń qosalqy quraly dep taný basym. Bul jazýdyń mártebesin kótermeidi. Mektep jazba tildi jetik meńgerýge emes, sózdi tek qatesiz, kórkem jazýǵa úiretýden aspasa, jazýǵa qatysty bul kózqaras ózgermeidi. Sondyqtan jazýdy árippen tańbalanatyn, oidy jaryqqa shyǵarýdyń, kommýnikatsiia jasaýdyń ózindik deńgeileri, júiesi men qurylymy qalyptasqan tildik júie dep alý qajet. Damyǵan tilderdiń – aǵylshyn, qytai, arab tilderiniń – jazba tili ózindik derbes júie bolyp ketkeli qashan. Qazaq jazýynyń mártebesin kóterý úshin jazý dástúrin saqtaýdyń, aýyzsha til men jazba tildi eki túrli aýditoriiada qyzmet etetin tildik júie retinde tanýdyń, qalyptastyrýdyń mańyzy bar. Jazýdyń “jaman-jaqsylyǵyna” oǵan degen kózqaras áser etedi. Eger jazý aýyzsha tildiń qaǵazǵa túsken kóshirmesi ǵana desek, onda emle normalaryn únemi aýystyryp otyrýǵa týra keledi, grafikalyq beinelermen «oinaýǵa» týra keledi. Al eger jazýǵa derbes qurylymy bar, oidy jaryqqa shyǵaratyn, bekitetin, kommýnikatsiianyń quraly, júie dep qarasaq, aýyzsha tildi jazý qursaýyna salmaityn, shaldyrmaityn aýyzsha sóileý erkindigin jasaimyz.
- Osy oraida "aýyzsha sóileý men jazba tildiń" ara jigin, aiyrmashylyǵyn aiqyndap berseńiz...
- Qazaq tilinde aýyzsha sóileý men jazba tildi bir dep túsingennen orfoepiia umyt qalýǵa ainaldy. Bárimizdiń qulaq, kóz, zeiinimizdi jaýlap alǵan, tilimizdi normalaityn kúsh alyp ketken teledidar tili jazylǵan materialyn kóp rette ózgerissiz oqi alatyn (áriptep) sóz úlgisin ǵana kórsetip otyr. Jazylǵan sózderi kóbine sóilenbeidi de, dybystalmaidy da (iaǵni aýyzsha tildiń sóz sazyna sai) tek oqylady. Osy «úlginiń» áserinen qazaq tiliniń aýyzsha aitý normasy, ulttyq orfoepiiasy bar ekenin bilmeitin urpaq qalyptasty. Til biliminiń zertteý nysany áripter, jazylǵan sóz, tirkes, sóilemder boldy. Aýyzsha sózdegi dybys (árip emes), býyn (tasymal emes), yrǵaqtyq top (sóz tirkesi emes), sóz saptaý (sóilem emes) tildi meńgertýdiń birlikteri bolýdyń ornyna, basqa tilde (aǵylshyn, orys tilderinde) ǵana bar, qazaq tilinde joq nemese sahna tiliniń sheńberinde ǵana kórinetin dúniege ainaldy. Aýyzsha sóz ǵylymi zertteýlerge alynbaidy. Óitkeni ony qazaq tilinde joq dep taptyq. Óitkeni aitylǵan sóz jazba tildiń tek oqylýy ǵana dep kettik.
Al kúndelikti ómirde jazý-syzý biletin adam men qara tanymaityn adamnyń oilaýy men sóileýinen ózgeshelik birden baiqalady. Adam kishkentai kezinen otbasy, úi ishinde, aýyl, aýla ainalasy, qoǵamdyq oryndarda (kólik, dúken, ashana t.b.) aýyzeki tildi meńgerip, teledidar, radio, mádeni oryndardaǵy sóilenisterden ádebi tilde sóileýdi azdap estip ósedi. Mektepke baryp, saýatyn ashqannan jazba til júiesin meńgere bastaidy. 7-8 synypqa deiin bala kórkem týyndyny oqyp, mazmunyn aita alady nemese jaza alady (mazmundama). Qabileti barlar oidy áserli jetkizetin quraldardy qoldanýdy zerdesine toqyp, oiyn kórkemdep jetkizý dárejesine jetedi (shyǵarma). Sondyqtan 6-7-8 synypta erkin taqyryptaǵy shyǵarmashylyqtyń deńgeii joǵary. Oqýshy óz sezimine áser etken kez kelgen qubylysty kórkemdep, ásirelep jetkizýge tósele bastaidy (kórkemsóz stili). Óitkeni shyǵarmashyl til aldymen adamnyń jeke basy keshirgen áserden shyǵady. 9-11 synyp baǵdarlamasy shyǵarmanyń avtory, keiipkeri, oqiǵanyń ótý dáýirine taldaý jasaýǵa aýysady. Bala endi sezimine áser etken motivti ásirelep jetkizýdi emes, onyń sebebin izdeýge kóshedi. Sóitip, shyǵarmasynda salqynqandylyq, sanaly oi kórine bastaidy (sharshysóz stili). Bala mektepti osy úrdiste aiaqtaidy da, keiin JOO-nda óz mamandyǵynyń terminologiiasymen tanysyp, sala tiline mamandanady (ǵylymi stil). Al jumysqa ornalasqanda qyzmet babyndaǵy resmi sóileý, resmi isqaǵazdar stilin meńgeredi. Sonda adam tildi aýyzeki (otbasy, aýla t.b.) jáne sóileý tilinen (qoǵamdyq oryndar), iaǵni aýyzsha tilden bastap meńgeredi, keiin taza jazba tilge aýysady. Oǵan mektep ómiri (7-18 jas aralyǵynda), stýdenttik jyldar (18-22 jasynda), qyzmet (22 jastan bylai qarai) degen ómir joldary tikelei áser etedi. Biraq tildi meńgerý aýyzeki sóileý tilinen jazba tilge qarai (ásirese ǵylymi, resmi isqaǵazdary) qiyndai túsedi. Ol, jazý júiesiniń tańbalyq sipatynan shyǵady.
Aýyzsha tildegi dybystyq ózgerister, almasýlar, morfologiialyq aýytqýlar, ádebi tilge tán emes leksika, sóz saptaýdaǵy únem (ellipsis, redýktsiia), qysqartýlar, júiesizdik – mine, bunyń bári aýyzsha tildiń tabiǵaty, jany. Aýyzsha sóilengen aýditoriiada ǵana, betpe-bet, júzbe-júz otyrǵan tildesýshilerge ǵana sol mezette túsinikti, jaqyn bolatyn til. Jazba tildiń kózimen qarasańyz, bul – naǵyz júiesiz til. Biraq óz aýditoriiasynda jeńiske jetken til. Eger ol júiesizdikti sol qalpy tańbalasańyz, jazý da júiesiz bolý kerek edi, al júiesiz jazba materialdan tildiń júiesin tabý múmkin emes edi. Biraq qaǵazǵa túsken oi – júieli. Iaǵni jazba til keńistigine ótken oi júieli.
Jazba tildiń birlikteri árip, ideogrammalyq belgiler, tynys belgiler, azatjol, bas árip, kishi árip, sózdi birge, bólek, defispen jazý grafikasy; kólbeý, maily, syzylǵan (qara, túrli-tústi boiaýmen), úzdikti syzylǵan qaripter bolyp tabylady. Al leksikalyq, morfologiialyq, sintaksistik birlikterine qazirgi ádebi tildiń grammatikalyq, leksikalyq birlikteri jatady.
Sondyqtan latynnegizdi jańa qazaq jazýyn meńgertý mektepaldy, orta, joǵary mektep baǵdarlamalarynda orfografiia (durys jazý) men orfoepiia (durys aitý) erejesin qatar alyp júrý arqyly iske asyrylmaq. A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty ázirlep jatqan «Qazaq tiliniń orfografiialyq jáne orfoepiialyq sózdigi» sózdiń emlesimen birge aitylý sazyn kórsetetin jańa turpattaǵy sózdik bolmaq. Bul, joǵaryda aitqandai, jazýdy derbes qurylymy bar, oidy jaryqqa shyǵaratyn, bekitetin, kommýnikatsiianyń quraly, júie dep alýǵa, sóitip, aýyzsha tildi jazý qursaýyna salmaityn, shaldyrmaityn aýyzsha sóileý erkindigin jasaýǵa múmkindik beredi.
- Ýaqyt bólip, paidaly oi bóliskenińiz úshin kóp rahmet!
Ult portaly
