ۇلت پورتالى «تٸل – قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ عالىم-حاتشىسى, ف.ع.د., پروفەسسور قۇرالاي كٷدەرينوۆانىڭ قازاق جازبا تٸلٸنە قاتىستى ويىن بٸلگٸسٸ كەپ, ارنايى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە از-كەم تالقى جٷرگٸزگەن. ەندەشە, سول سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- ارمىسىز, قۇرالاي حانىم! بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸز جازبا تٸلٸ تۋرالى ٶربٸمەك. ەندەشە, العاشقى ساۋالىمىزدى قويساق. سٶزدٸڭ قۋاتى بار دەگەن راس بولسا, جازۋ ادام ويىن ٶزگەرتە مە, ەلدە وي ادامنىڭ جازۋىنا ەسەر ەتە مە?
- بٷگٸندە تٸلدەي قۋاتتى قارۋ جوق. ال تٸلدٸڭ قۋاتىن ارتتىرىپ وتىرعان – جازۋ. دەلٸرەك ايتقاندا, جازبا تٸل. جازۋدىڭ ادامزات عۇمىرىندا ۇلى جاڭالىق ەكەنٸ, ال جازبا تٸل ٶركەنيەتتٸڭ نەگٸزٸ ەكەنٸ دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيدٸ. 20 عاسىر باسىندا-اق, قازاق حالقىنىڭ ساۋاتتىلىعى 2 عانا پايىزدى قۇرايدى دەگەن دەۋٸردە, ا.بايتۇرسىنۇلى “بٸزدٸڭ زامان – جازۋ زامانى: جازۋمەن سٶيلەسۋ اۋىزبەن سٶيلەسۋدەن ارتىق دەرەجەگە جەتكەن زامان” دەگەن. ەندەشە, قازٸرگٸ زامان – جازبا تٸلدٸڭ بيلٸك قۇرعان, جازبا تٸلدٸڭ دەربەستٸك العان زامانى. جازۋدى جازبا تٸل - اۋىزشا تٸل, جازۋ - سانا, جازۋ - ويلاۋ, جازۋ - تٸل سيياقتى ٸرگەلٸ ۇعىمدار وپپوزيتسيياسىندا قارايتىن زامان.
جازۋدىڭ بۇل دومينانتتىلىعى سٶز ينستيتۋتتارىنىڭ – مەكتەپ, جوو, كەڭسە, باسپا, باق-تىڭ – ماڭىزدانۋىنان جەنە وقىتۋ (مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت), باسقارۋ (كەڭسە), اقپارات (باق) جٷيەسٸنٸڭ جازۋعا نەگٸزدەلۋٸنەن شىعىپ وتىر. ەسٸرەسە بۇقارالىق اقپارات بٷگٸندە تٸلدٸك, مەدەني شەكارالاردان ٶتٸپ, قوعامنىڭ ساياسي, يدەولوگييا, ٶندٸرٸس, بيلٸك قۇرالى بولدى. سوندىقتان اقپاراتتى جٷيەلەيتٸن, جاعداياتتى ەكسپليتسيتتٸ تٷردە بايانداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, جازىلعان مەتٸنگە قايتا ورالىپ, جٶندەۋگە بولاتىن جازۋ اقپاراتتار مەتٸنٸن قۇرۋدىڭ تەسٸلٸنە اينالدى. ونى ەسٸرەسە جازۋعا بايلانعان تەلەديدار, راديو حابارلارىنان كٶرۋگە بولادى. اۋديالدى (راديو, اۋديوتاسپا), ۆيدەو-اۋديالدى (تەلەديدار, بەينەتاسپا) باق-تا اقپاراتتىق حابارلار, كٶركەم ەدەبي باعدارلامالار تٸلٸ الدىمەن جازبا مەتٸن بولىپ دايىندالادى. ٶيتكەنٸ جازۋ ساناداعى ويدىڭ جەتٸلۋٸنە, پايدا بولۋىنا, جٷيەلەنۋiنە, ايقىندالۋىنا قىزمەت ەتەدi. جازۋ – ادام ويىنىڭ ماتەريالدانىپ, جارىققا شىعۋىنىڭ, دەلiرەك ايتقاندا تۆورچەستۆولىق ەرەكەتiنiڭ قۇرالى. “كٶڭiلدەگi كٶرiكتi ويدىڭ سىرتقا شىققاندا ٶڭi قاشاتىن” بولسا, جازۋدىڭ ارقاسىندا قاعازعا تٷسكەن شاشىراڭقى ويدى جٷيەلەۋگە بولادى. جازىلعان مەتiندi قايتالاپ وقىپ, تولىقتىرۋعا, قىسقارتۋعا, ناقتىلاۋعا, قايتا قۇرۋعا مٷمكiندiك بار. جازبا مەتٸندٸ اراعا ۋاقىت سالىپ قايتا قاراپ, جەتiلدiرۋگە بولادى. وي ٷستiنە وي جالعاۋعا بولادى. ادام ويىن قاعازعا تٷسiرە وتىرىپ, جەتiلدiرەدi, جازۋ ارقىلى ويلانادى, سٶيتiپ, جازۋ ەندi ويدىڭ ٶزiنە تٷرتكi بولادى. ەرينە, اۋىزشا سٶيلەۋ دە ادام ويىنىڭ ناقتىلانۋىنا, جٷيەلەنۋٸنە ەسەر ەتەدi. ال جازۋ تiلدiك ساناداعى بارلىق قالتارىستاردى قاعاز بەتiنە تٷسiرۋگە مٷمكiندiك بەرەدi. سوندىقتان جازۋدىڭ ويجاسامدىق قىزمەتٸ اۋىزشا سٶزدٸڭ ويجاسامدىق قىزمەتٸنە قاراعاندا قورىتىندى, تٷيٸندٸ, اياققى بولادى.
جازۋداعى ستاندارت قۇرىلىمدار, سٶيلەم مٷشەلەرiنiڭ تۇراقتى ورىن تەرتiبi اقىر سوڭىندا سىرتقا شىققان ادام ويىن ٶزگەشە سيپات الدىرادى. سٶيتiپ, جازۋ تٷپتiڭ تٷبiندە ادامنىڭ ٶز ويىن بٶگدەلەندٸرەدٸ. جازۋدىڭ ارقاسىندا سٶز ەكiنشi ٶمiرگە, دەربەس ٶمiرگە يە بولادى.
بۇل دەربەستٸك جازۋدىڭ فاكت, ارگۋمەنت, دەلەل بولۋ قىزمەتٸندە دە بار. بٷگٸندە رەسمي قۇجاتتار (مەملەكەتتٸك, قۇقىقتىق, نوتاريالدىق) مەن ٸسقاعازدار “تٸرٸ ادامنىڭ ٶزٸ” رەتٸندە جٷرەتٸن بولدى. بٸز كٸسٸمەن ەمەس, قولىنداعى قاعازىمەن سٶيلەسەتٸن بولدىق. «قاعازدار» سٶيلەسە باستادى. قاعاز سەنٸمدٸ. ەندەشە جازىلعان سٶزدە جالعان بولماۋى كەرەك, تەكسەرٸلگەن اقپارات, قانىق وي عانا تاسقا باسىلۋ قاجەت. بٸراق جالعان اقپارات جازىلعان قاعاز اقيقات بولىپ, وعان كٶپشٸلٸكتٸ دە, ٶزٸن دە سەندٸرەتٸن كەزدەر جاسىرىن ەمەس. “قاعازباستىلىق”, “فورمالدىلىق” ەسٸرەسە مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ سيپاتىنا اينالدى. (بۇل ٶز الدىنا ەڭگٸمە).
سٶيتٸپ, قازاق قوعامىندا جازۋدىڭ رٶلٸ ارتتى. الايدا جاڭا لاتىن جازۋىمەن بايلانىستى بٷگٸنگٸ رەفورمادا جازۋعا قاتىستى بٸر كٶزقاراس ايقىندالماي وتىر. ول قازاق جازۋى – قازاقتىڭ اۋىزشا سٶزٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ عانا ما, ەلدە تٸلدٸ ٶزٸندٸك قۇرىلىمى مەن سيپاتىنا سالعان دەربەس جٷيە مە دەگەنگە كٶزقاراس.
- قازاق جازۋىنىڭ بٷگٸن مەن بولاشاعى تۋرالى پٸكٸرٸڭٸزدٸ تارقاتا وتساڭىز...
- قازاق جازۋىنىڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى تٸلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸنە بايلانايىن دەپ تۇر. ەلباسىمىز: «مەن ەلٸمٸز مىقتى, ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى بٸرتۇتاس ۇلت بولۋ ٷشٸن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز جەنە بۇقارالىق سانانى قالاي ٶزگەرتەتٸنٸمٸز تۋرالى كٶزقاراستارىمدى ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم» دەيدٸ. جاڭا ەلٸپبيگە كٶشۋ ارقىلى تٸلدٸ جاڭعىرتۋ مەن سانانى ٶزگەرتۋدٸ قويدى. بۇل قازاق تٸلٸنٸڭ جازۋىن كيريلدەن لاتىنعا كٶشٸرۋ ارقىلى تٸلدٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن بەكٸتەتٸن قادام جاسادى دەگەن سٶز. بۇل, بٸرەۋلەر ايتاتىنداي, قازاق تٸلٸنەن ٷركٸتەتٸن, شوشىندىراتىن قادام ەمەس, كەرٸسٸنشە, تٸلدٸڭ بەدەلٸن ارتتىراتىن, تٸلگە قىزىقتىراتىن قادام (نەمەسە بولۋى كەرەك).
قازٸرگٸ قازاق تٸل بٸلٸمٸندە جازۋدى قاعازعا تٷسكەن تٸلدٸڭ كٶشٸرمەسٸ عانا, تٸلدٸك كوممۋنيكاتسييانىڭ قوسالقى قۇرالى دەپ تانۋ باسىم. بۇل جازۋدىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرمەيدٸ. مەكتەپ جازبا تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرۋگە ەمەس, سٶزدٸ تەك قاتەسٸز, كٶركەم جازۋعا ٷيرەتۋدەن اسپاسا, جازۋعا قاتىستى بۇل كٶزقاراس ٶزگەرمەيدٸ. سوندىقتان جازۋدى ەرٸپپەن تاڭبالاناتىن, ويدى جارىققا شىعارۋدىڭ, كوممۋنيكاتسييا جاساۋدىڭ ٶزٸندٸك دەڭگەيلەرٸ, جٷيەسٸ مەن قۇرىلىمى قالىپتاسقان تٸلدٸك جٷيە دەپ الۋ قاجەت. دامىعان تٸلدەردٸڭ – اعىلشىن, قىتاي, اراب تٸلدەرٸنٸڭ – جازبا تٸلٸ ٶزٸندٸك دەربەس جٷيە بولىپ كەتكەلٸ قاشان. قازاق جازۋىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ ٷشٸن جازۋ دەستٷرٸن ساقتاۋدىڭ, اۋىزشا تٸل مەن جازبا تٸلدٸ ەكٸ تٷرلٸ اۋديتورييادا قىزمەت ەتەتٸن تٸلدٸك جٷيە رەتٸندە تانۋدىڭ, قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى بار. جازۋدىڭ “جامان-جاقسىلىعىنا” وعان دەگەن كٶزقاراس ەسەر ەتەدٸ. ەگەر جازۋ اۋىزشا تٸلدٸڭ قاعازعا تٷسكەن كٶشٸرمەسٸ عانا دەسەك, وندا ەملە نورمالارىن ٷنەمٸ اۋىستىرىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدٸ, گرافيكالىق بەينەلەرمەن «ويناۋعا» تۋرا كەلەدٸ. ال ەگەر جازۋعا دەربەس قۇرىلىمى بار, ويدى جارىققا شىعاراتىن, بەكٸتەتٸن, كوممۋنيكاتسييانىڭ قۇرالى, جٷيە دەپ قاراساق, اۋىزشا تٸلدٸ جازۋ قۇرساۋىنا سالمايتىن, شالدىرمايتىن اۋىزشا سٶيلەۋ ەركٸندٸگٸن جاسايمىز.
- وسى ورايدا "اۋىزشا سٶيلەۋ مەن جازبا تٸلدٸڭ" ارا جٸگٸن, ايىرماشىلىعىن ايقىنداپ بەرسەڭٸز...
- قازاق تٸلٸندە اۋىزشا سٶيلەۋ مەن جازبا تٸلدٸ بٸر دەپ تٷسٸنگەننەن ورفوەپييا ۇمىت قالۋعا اينالدى. بەرٸمٸزدٸڭ قۇلاق, كٶز, زەيٸنٸمٸزدٸ جاۋلاپ العان, تٸلٸمٸزدٸ نورمالايتىن كٷش الىپ كەتكەن تەلەديدار تٸلٸ جازىلعان ماتەريالىن كٶپ رەتتە ٶزگەرٸسسٸز وقي الاتىن (ەرٸپتەپ) سٶز ٷلگٸسٸن عانا كٶرسەتٸپ وتىر. جازىلعان سٶزدەرٸ كٶبٸنە سٶيلەنبەيدٸ دە, دىبىستالمايدى دا (ياعني اۋىزشا تٸلدٸڭ سٶز سازىنا ساي) تەك وقىلادى. وسى «ٷلگٸنٸڭ» ەسەرٸنەن قازاق تٸلٸنٸڭ اۋىزشا ايتۋ نورماسى, ۇلتتىق ورفوەپيياسى بار ەكەنٸن بٸلمەيتٸن ۇرپاق قالىپتاستى. تٸل بٸلٸمٸنٸڭ زەرتتەۋ نىسانى ەرٸپتەر, جازىلعان سٶز, تٸركەس, سٶيلەمدەر بولدى. اۋىزشا سٶزدەگٸ دىبىس (ەرٸپ ەمەس), بۋىن (تاسىمال ەمەس), ىرعاقتىق توپ (سٶز تٸركەسٸ ەمەس), سٶز ساپتاۋ (سٶيلەم ەمەس) تٸلدٸ مەڭگەرتۋدٸڭ بٸرلٸكتەرٸ بولۋدىڭ ورنىنا, باسقا تٸلدە (اعىلشىن, ورىس تٸلدەرٸندە) عانا بار, قازاق تٸلٸندە جوق نەمەسە ساحنا تٸلٸنٸڭ شەڭبەرٸندە عانا كٶرٸنەتٸن دٷنيەگە اينالدى. اۋىزشا سٶز عىلىمي زەرتتەۋلەرگە الىنبايدى. ٶيتكەنٸ ونى قازاق تٸلٸندە جوق دەپ تاپتىق. ٶيتكەنٸ ايتىلعان سٶز جازبا تٸلدٸڭ تەك وقىلۋى عانا دەپ كەتتٸك.
ال كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە جازۋ-سىزۋ بٸلەتٸن ادام مەن قارا تانىمايتىن ادامنىڭ ويلاۋى مەن سٶيلەۋٸنەن ٶزگەشەلٸك بٸردەن بايقالادى. ادام كٸشكەنتاي كەزٸنەن وتباسى, ٷي ٸشٸندە, اۋىل, اۋلا اينالاسى, قوعامدىق ورىنداردا (كٶلٸك, دٷكەن, اسحانا ت.ب.) اۋىزەكٸ تٸلدٸ مەڭگەرٸپ, تەلەديدار, راديو, مەدەني ورىندارداعى سٶيلەنٸستەردەن ەدەبي تٸلدە سٶيلەۋدٸ ازداپ ەستٸپ ٶسەدٸ. مەكتەپكە بارىپ, ساۋاتىن اشقاننان جازبا تٸل جٷيەسٸن مەڭگەرە باستايدى. 7-8 سىنىپقا دەيٸن بالا كٶركەم تۋىندىنى وقىپ, مازمۇنىن ايتا الادى نەمەسە جازا الادى (مازمۇنداما). قابٸلەتٸ بارلار ويدى ەسەرلٸ جەتكٸزەتٸن قۇرالداردى قولدانۋدى زەردەسٸنە توقىپ, ويىن كٶركەمدەپ جەتكٸزۋ دەرەجەسٸنە جەتەدٸ (شىعارما). سوندىقتان 6-7-8 سىنىپتا ەركٸن تاقىرىپتاعى شىعارماشىلىقتىڭ دەڭگەيٸ جوعارى. وقۋشى ٶز سەزٸمٸنە ەسەر ەتكەن كەز كەلگەن قۇبىلىستى كٶركەمدەپ, ەسٸرەلەپ جەتكٸزۋگە تٶسەلە باستايدى (كٶركەمسٶز ستيلٸ). ٶيتكەنٸ شىعارماشىل تٸل الدىمەن ادامنىڭ جەكە باسى كەشٸرگەن ەسەردەن شىعادى. 9-11 سىنىپ باعدارلاماسى شىعارمانىڭ اۆتورى, كەيٸپكەرٸ, وقيعانىڭ ٶتۋ دەۋٸرٸنە تالداۋ جاساۋعا اۋىسادى. بالا ەندٸ سەزٸمٸنە ەسەر ەتكەن موتيۆتٸ ەسٸرەلەپ جەتكٸزۋدٸ ەمەس, ونىڭ سەبەبٸن ٸزدەۋگە كٶشەدٸ. سٶيتٸپ, شىعارماسىندا سالقىنقاندىلىق, سانالى وي كٶرٸنە باستايدى (شارشىسٶز ستيلٸ). بالا مەكتەپتٸ وسى ٷردٸستە اياقتايدى دا, كەيٸن جوو-ندا ٶز ماماندىعىنىڭ تەرمينولوگيياسىمەن تانىسىپ, سالا تٸلٸنە ماماندانادى (عىلىمي ستيل). ال جۇمىسقا ورنالاسقاندا قىزمەت بابىنداعى رەسمي سٶيلەۋ, رەسمي ٸسقاعازدار ستيلٸن مەڭگەرەدٸ. سوندا ادام تٸلدٸ اۋىزەكٸ (وتباسى, اۋلا ت.ب.) جەنە سٶيلەۋ تٸلٸنەن (قوعامدىق ورىندار), ياعني اۋىزشا تٸلدەن باستاپ مەڭگەرەدٸ, كەيٸن تازا جازبا تٸلگە اۋىسادى. وعان مەكتەپ ٶمٸرٸ (7-18 جاس ارالىعىندا), ستۋدەنتتٸك جىلدار (18-22 جاسىندا), قىزمەت (22 جاستان بىلاي قاراي) دەگەن ٶمٸر جولدارى تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. بٸراق تٸلدٸ مەڭگەرۋ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنەن جازبا تٸلگە قاراي (ەسٸرەسە عىلىمي, رەسمي ٸسقاعازدارى) قيىنداي تٷسەدٸ. ول, جازۋ جٷيەسٸنٸڭ تاڭبالىق سيپاتىنان شىعادى.
اۋىزشا تٸلدەگٸ دىبىستىق ٶزگەرٸستەر, الماسۋلار, مورفولوگييالىق اۋىتقۋلار, ەدەبي تٸلگە تەن ەمەس لەكسيكا, سٶز ساپتاۋداعى ٷنەم (ەلليپسيس, رەدۋكتسييا), قىسقارتۋلار, جٷيەسٸزدٸك – مٸنە, بۇنىڭ بەرٸ اۋىزشا تٸلدٸڭ تابيعاتى, جانى. اۋىزشا سٶيلەنگەن اۋديتورييادا عانا, بەتپە-بەت, جٷزبە-جٷز وتىرعان تٸلدەسۋشٸلەرگە عانا سول مەزەتتە تٷسٸنٸكتٸ, جاقىن بولاتىن تٸل. جازبا تٸلدٸڭ كٶزٸمەن قاراساڭىز, بۇل – ناعىز جٷيەسٸز تٸل. بٸراق ٶز اۋديتوريياسىندا جەڭٸسكە جەتكەن تٸل. ەگەر ول جٷيەسٸزدٸكتٸ سول قالپى تاڭبالاساڭىز, جازۋ دا جٷيەسٸز بولۋ كەرەك ەدٸ, ال جٷيەسٸز جازبا ماتەريالدان تٸلدٸڭ جٷيەسٸن تابۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. بٸراق قاعازعا تٷسكەن وي – جٷيەلٸ. ياعني جازبا تٸل كەڭٸستٸگٸنە ٶتكەن وي جٷيەلٸ.
جازبا تٸلدٸڭ بٸرلٸكتەرٸ ەرٸپ, يدەوگراممالىق بەلگٸلەر, تىنىس بەلگٸلەر, ازاتجول, باس ەرٸپ, كٸشٸ ەرٸپ, سٶزدٸ بٸرگە, بٶلەك, دەفيسپەن جازۋ گرافيكاسى; كٶلبەۋ, مايلى, سىزىلعان (قارا, تٷرلٸ-تٷستٸ بوياۋمەن), ٷزدٸكتٸ سىزىلعان قارٸپتەر بولىپ تابىلادى. ال لەكسيكالىق, مورفولوگييالىق, سينتاكسيستٸك بٸرلٸكتەرٸنە قازٸرگٸ ەدەبي تٸلدٸڭ گرامماتيكالىق, لەكسيكالىق بٸرلٸكتەرٸ جاتادى.
سوندىقتان لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىن مەڭگەرتۋ مەكتەپالدى, ورتا, جوعارى مەكتەپ باعدارلامالارىندا ورفوگرافييا (دۇرىس جازۋ) مەن ورفوەپييا (دۇرىس ايتۋ) ەرەجەسٸن قاتار الىپ جٷرۋ ارقىلى ٸسكە اسىرىلماق. ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ەزٸرلەپ جاتقان «قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق جەنە ورفوەپييالىق سٶزدٸگٸ» سٶزدٸڭ ەملەسٸمەن بٸرگە ايتىلۋ سازىن كٶرسەتەتٸن جاڭا تۇرپاتتاعى سٶزدٸك بولماق. بۇل, جوعارىدا ايتقانداي, جازۋدى دەربەس قۇرىلىمى بار, ويدى جارىققا شىعاراتىن, بەكٸتەتٸن, كوممۋنيكاتسييانىڭ قۇرالى, جٷيە دەپ الۋعا, سٶيتٸپ, اۋىزشا تٸلدٸ جازۋ قۇرساۋىنا سالمايتىن, شالدىرمايتىن اۋىزشا سٶيلەۋ ەركٸندٸگٸن جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- ۋاقىت بٶلٸپ, پايدالى وي بٶلٸسكەنٸڭٸز ٷشٸن كٶپ راحمەت!
ۇلت پورتالى
