Prezident Q.Toqaevtyń qazaq tiline degen shynaiy janashyrlyq kózqarasy qabyldaǵan sheshimderi men usynystarynan aiqyn ańǵarylyp otyr. Álipbidi jetildirýge bailanysty jáne tildik reformaǵa qatysty tapsyrmalary osynyń aiǵaǵy.
Eń birinshi tildik reforma degenimiz ne degen suraqqa toqtala ketsek. Jalpy reforma degen sózdiń ózi bárimizge belgili «ózgeris» degen maǵynany bildiredi. Osy latyn grafikasyna kóshý sharalary bastalǵannan beri ásirese ǵalymdar, tilshiler tarapynan «tildik reforma» júzege asady degen tirkes óte jii aitylyp kele jatyr. Sonda tildik reforma degen ne? Qoldanystaǵy sózderimizdi basqa sózdermen aýystyryp, múlde basqa tildi qabyldaý ma? Joq árine. Tildik reforma degenimiz:
Birinshiden, belgili bir tildiń grafikasyna, iaǵni álipbiine, leksikasyna, grammatikasyna jáne sózdik qoryna júrgiziletin ózgeris;
Ekinshiden, bundai ózgerister sol tildi qoldanýdy jeńildetý maqsatynda jasalady, iaǵni tildegi áriptik bolsyn, grammatikalyq bolsyn, leksikalyq turǵydan bolsyn qiyndyq týdyratyn, basy artyq elementterden qutylý;
Úshinshiden, bul ózgeristerdiń arnaiy qujattar arqyly resmi túrde bekitilýi jáne halyqtyń jappai soǵan baǵynýy.
Mine, tildik reforma degen uǵym osylardy bildiredi.
Jalpy álemde tildik reforma uǵymy eń birinshi álipbi men emleni jeńildetýmen, orfografiiany ońailatýmen tikelei bailanysty qarastyrylady. Máselen álem tilderi mysalyna qarasaq, qytailar jazýyndaǵy dástúrli ieroglifterdi jeńildetilgen ieroglifterge, chehtar XIX ǵasyrdaǵy w árpin v tańbasyna aýystyrýyn tildik reforma retinde qarastyrady. Keibir tilderde kóne tildik elementterden bas tartyp, sózdikterdi jańartý úrdisi bolǵan, buny da tildik reformaǵa jatqyzady, sondai-aq qosymshalardy qysqartý, ózgertý úrdisi de tildik reforma dep tanylady. Mysaly alysqa barmai-aq orys tiline nazar salsaq, I Petrdiń tusyndaǵy alfavittegi ózgeristi, XVIII ǵasyrdaǵy Lomonosovtyń orys tiliniń bailyǵy men múmkindikterin sipattaǵan grammatikasynyń jaryqqa shyǵýyn, sondai-aq 1917-18 jyldardaǵy emledegi ózgeristerdi, odan keiingi 1918-56 jyldar aralyǵyndaǵy emledegi ózgeristerdi tildik reforma dep baǵalaidy.
Al qazaq qoǵamynda tildik reforma boldy ma? Árine boldy, álipbi aýystyrý negizinde 3 ret tildik reforma júrgizildi. Onyń eń birinshisin, jazýdy ońtailandyrý jáne halyqty jappai saýattandyrý isin jeńildetý baǵytyndaǵy alǵashqy reformany A.Baitursynuly jasady. A.Baitursynuly jasaǵan tildik reforma qandai boldy degende:
1) Qanshama ǵasyr boiy ózgerissiz qoldanylyp kele jatqan arab álipbiindegi qazaq tili úshin qajetsiz dep tanylǵan artyq 12-13 tańbany alyp tastady;
2) Ortatúrki jazý dástúrine tán elementter men túrki qosymshalarynan qazaq jazý júiesin tolyqtai tazalady;
3) Túpnusqamen jazylyp júrgen arab, parsy sózderin qoldanystan shyǵaryp, qazaq tiliniń aitylymyna ikemdelgen nusqasyn ornyqtyrdy;
4) Ulttyq jazý júiesine negizdelgen eń alǵashqy emle erejelerin qalyptastyrdy.
Bul HH ǵasyrdyń basyndaǵy eń sátti ári tiimdi jasalǵan tildik reforma boldy.
Odan keiin bárimizge belgili 1929 jyly latyn grafikasyn qabyldadyq. Bul kezeńdegi jazý reformasy túrki halyqtaryn kirillitsaǵa ótkizý úshin ýaqytsha jasalǵan nárse bolatyn. Bul kezdegi reformada da til janashyrlary jazýdy jetildirýge, jeńildetýge jantalasty. Bul eki kezeńdegi álipbi júisinde, iaǵni Baitursynuly álipbii men 1929 jylǵy latyn álipbiinde basy artyq tańbalar bolǵan joq. Sol úshin de kirme sózderdiń barlyǵy ulttyq dybystyq erekshelikke sáikes jazylǵan bolatyn. Odan keiingi qabyldanǵan kirill álipbiin bárimiz bilemiz. Tól dybysymyz 28 bolsa da, 42 áripti qabyldap, 80 jylǵa jýyq orys sózderin orys orfografiiasymen, qazaq sózderin qazaq orfografiiasymen jazyp kele jatyrmyz.
Endi dál qazirgi tańdaǵy qolǵa alynyp otyrǵan jazý reformasy, iaǵni latyn álipbiine kóshý – eń birinshiden artyq áripterden qutylýǵa múmkindik jasap otyr. 2017 jyldan bastap latynǵa kóshýge bailanysty jumystar bastalyp ketti. Qazaq jazýy úshin qandai álipbi kerek, álipbi qandai sharttar men talaptarǵa jaýap berýi kerek, emleniń qurylymy men mazmuny qandai baǵytta bolý kerek degen másele birshama aiqyndaldy. Qazir arnaiy qurylǵan jumys toby mamandary osymen ainalysyp jatyr.
Jazý reformasynyń sátti, ári ýaqtyly júzege asýy úshin myna nárselerge basa nazar aýdarǵan durys degen oidamyn:
1) Prezident álipbidi jetildirýge bailanysty sheshim qabyldanǵan soń qoǵam pikirimen sanasý maqsatynda jekelegen azamattar tarapynan usynylǵan álipbi jobalary talqylaýdan ótip jatyr. Bul árine, paidaly, durys. Desek te aldaǵy ýaqytta kelip túsip jatqan bundai jobalardyń árqaisysyn talqylaýǵa ýaqyt ketirmei, orfografiialyq top músheleri durys dep tanyǵan, ońtaily álipbi jobasy tez arada Úkimetke usynylýy kerek. Sebebi, ulttyq jazýdyń sharttaryna sáikes kelmeitin, qazaq jazýyna jaramaityn álipbi jobalaryn talqylaýǵa ýaqyt ketirýdiń qajeti joq.
2) Bir dybys bir tańbamen belgilenýi kerek, ár dybysqa jeke-jeke tańba arnalýy kerek, digraf, trigraftar álipbi quramynda bolmaýy kerek degen printsipten aýytqymaýymyz qajet, bul orfografiialyq jumys tobynyń qarary retinde resmi túrde usynylǵany durys. Bundai resmi túrdegi qarardyń bolmaýy kesirinen álipbi jobasyn usynýshylar tarapynan eki dybysty bir tańbamen berý, t.b. kemshilikter oryn alyp jatyr.
3) Jazý reformasyna qoǵam bei-jai qaramaityny anyq, osy turǵydan alǵanda ǵalymdar tarapynan bolsyn, halyq tarapynan bolsyn pikir qaishylyq pen daý-damaidyń oryn alý zańdylyq jáne buny toqtatpasa ol jalǵasa beredi, eshqashan toqtamaidy. Sol úshin durys dep tanylǵan 4-shi álipbi men emle erejesi resmi túrde arnaiy Jarlyqpen bekitilýi kerek (maquldaný emes). Emle erejesi bekitilgennen keiin júieli jumys júredi. Latyn álipbiine kóshý jumystarynyń barlyǵy osy emle erejesine tirelip otyr.
4) Qazir 42 árip 32 áripke túskennen keiin emledegi eń kóp ózgeris kirme sózderdi tańbalaýda bolyp otyr. Osy máselede pýristik baǵytty ustanýshylar men kerisinshe jaqtamaýshylar tarapynan pikir ekige jaryldy. Pýristik baǵyttyń jaǵymdy da, jaǵymsyz da tustary bolatyndyǵyn eskerýimiz kerek. Ministr sózin ministir, ýniversitet sózin únibersitet, film sózin pilim dep jazǵannan eshkim patriot bolyp ketpeidi, bulaisha túbegeili tóńkeris jasaýǵa asyqpaýymyz kerek. Sebebi biz HH ǵasyrda emes, HHI ǵasyrda aqparattyq tehnologiia damyǵan zamanda, úshtildilik júiesi bar qoǵamda otyrǵanymyzdy jáne kiril sanadaǵy halyq pen latyn sanadaǵy jas urpaqtyń aralyǵynda otyrǵanymyzdy umytpaǵanymyz jón. Tildik reforma degen jazýdy, orfografiiany jeńildetý ekendigin eskersek, bazalyq normada qalyptasqan sózderge túbegeili tóńkeris jasaý qalam ustaýshylarǵa jeńildik emes, qiyndyq týdyratyny sózsiz. Sol úshin bastapqy kezeńde álipbi quramynda tańbalary joq kirme sózderdiń jazylymyn retteýge basa nazar aýdarylǵany durys.
Gúlfar Mamyrbek
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»
ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy
Orfografiia basqarmasynyń basshysy
