پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن شىنايى جاناشىرلىق كٶزقاراسى قابىلداعان شەشٸمدەرٸ مەن ۇسىنىستارىنان ايقىن اڭعارىلىپ وتىر. ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋگە بايلانىستى جەنە تٸلدٸك رەفورماعا قاتىستى تاپسىرمالارى وسىنىڭ ايعاعى.
ەڭ بٸرٸنشٸ تٸلدٸك رەفورما دەگەنٸمٸز نە دەگەن سۇراققا توقتالا كەتسەك. جالپى رەفورما دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ «ٶزگەرٸس» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. وسى لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ شارالارى باستالعاننان بەرٸ ەسٸرەسە عالىمدار, تٸلشٸلەر تاراپىنان «تٸلدٸك رەفورما» جٷزەگە اسادى دەگەن تٸركەس ٶتە جيٸ ايتىلىپ كەلە جاتىر. سوندا تٸلدٸك رەفورما دەگەن نە? قولدانىستاعى سٶزدەرٸمٸزدٸ باسقا سٶزدەرمەن اۋىستىرىپ, مٷلدە باسقا تٸلدٸ قابىلداۋ ما? جوق ەرينە. تٸلدٸك رەفورما دەگەنٸمٸز:
بٸرٸنشٸدەن, بەلگٸلٸ بٸر تٸلدٸڭ گرافيكاسىنا, ياعني ەلٸپبيٸنە, لەكسيكاسىنا, گرامماتيكاسىنا جەنە سٶزدٸك قورىنا جٷرگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸس;
ەكٸنشٸدەن, بۇنداي ٶزگەرٸستەر سول تٸلدٸ قولدانۋدى جەڭٸلدەتۋ ماقساتىندا جاسالادى, ياعني تٸلدەگٸ ەرٸپتٸك بولسىن, گرامماتيكالىق بولسىن, لەكسيكالىق تۇرعىدان بولسىن قيىندىق تۋدىراتىن, باسى ارتىق ەلەمەنتتەردەن قۇتىلۋ;
ٷشٸنشٸدەن, بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ ارنايى قۇجاتتار ارقىلى رەسمي تٷردە بەكٸتٸلۋٸ جەنە حالىقتىڭ جاپپاي سوعان باعىنۋى.
مٸنە, تٸلدٸك رەفورما دەگەن ۇعىم وسىلاردى بٸلدٸرەدٸ.
جالپى ەلەمدە تٸلدٸك رەفورما ۇعىمى ەڭ بٸرٸنشٸ ەلٸپبي مەن ەملەنٸ جەڭٸلدەتۋمەن, ورفوگرافييانى وڭايلاتۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى قاراستىرىلادى. مەسەلەن ەلەم تٸلدەرٸ مىسالىنا قاراساق, قىتايلار جازۋىنداعى دەستٷرلٸ يەروگليفتەردٸ جەڭٸلدەتٸلگەن يەروگليفتەرگە, چەحتار XIX عاسىرداعى w ەرپٸن v تاڭباسىنا اۋىستىرۋىن تٸلدٸك رەفورما رەتٸندە قاراستىرادى. كەيبٸر تٸلدەردە كٶنە تٸلدٸك ەلەمەنتتەردەن باس تارتىپ, سٶزدٸكتەردٸ جاڭارتۋ ٷردٸسٸ بولعان, بۇنى دا تٸلدٸك رەفورماعا جاتقىزادى, سونداي-اق قوسىمشالاردى قىسقارتۋ, ٶزگەرتۋ ٷردٸسٸ دە تٸلدٸك رەفورما دەپ تانىلادى. مىسالى الىسقا بارماي-اق ورىس تٸلٸنە نازار سالساق, I پەتردٸڭ تۇسىنداعى الفاۆيتتەگٸ ٶزگەرٸستٸ, XVIII عاسىرداعى لومونوسوۆتىڭ ورىس تٸلٸنٸڭ بايلىعى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن سيپاتتاعان گرامماتيكاسىنىڭ جارىققا شىعۋىن, سونداي-اق 1917-18 جىلدارداعى ەملەدەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ, ودان كەيٸنگٸ 1918-56 جىلدار ارالىعىنداعى ەملەدەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ تٸلدٸك رەفورما دەپ باعالايدى.
ال قازاق قوعامىندا تٸلدٸك رەفورما بولدى ما? ەرينە بولدى, ەلٸپبي اۋىستىرۋ نەگٸزٸندە 3 رەت تٸلدٸك رەفورما جٷرگٸزٸلدٸ. ونىڭ ەڭ بٸرٸنشٸسٸن, جازۋدى وڭتايلاندىرۋ جەنە حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ ٸسٸن جەڭٸلدەتۋ باعىتىنداعى العاشقى رەفورمانى ا.بايتۇرسىنۇلى جاسادى. ا.بايتۇرسىنۇلى جاساعان تٸلدٸك رەفورما قانداي بولدى دەگەندە:
1) قانشاما عاسىر بويى ٶزگەرٸسسٸز قولدانىلىپ كەلە جاتقان اراب ەلٸپبيٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ٷشٸن قاجەتسٸز دەپ تانىلعان ارتىق 12-13 تاڭبانى الىپ تاستادى;
2) ورتاتٷركٸ جازۋ دەستٷرٸنە تەن ەلەمەنتتەر مەن تٷركٸ قوسىمشالارىنان قازاق جازۋ جٷيەسٸن تولىقتاي تازالادى;
3) تٷپنۇسقامەن جازىلىپ جٷرگەن اراب, پارسى سٶزدەرٸن قولدانىستان شىعارىپ, قازاق تٸلٸنٸڭ ايتىلىمىنا يكەمدەلگەن نۇسقاسىن ورنىقتىردى;
4) ۇلتتىق جازۋ جٷيەسٸنە نەگٸزدەلگەن ەڭ العاشقى ەملە ەرەجەلەرٸن قالىپتاستىردى.
بۇل حح عاسىردىڭ باسىنداعى ەڭ سەتتٸ ەرٸ تيٸمدٸ جاسالعان تٸلدٸك رەفورما بولدى.
ودان كەيٸن بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ 1929 جىلى لاتىن گرافيكاسىن قابىلدادىق. بۇل كەزەڭدەگٸ جازۋ رەفورماسى تٷركٸ حالىقتارىن كيريلليتساعا ٶتكٸزۋ ٷشٸن ۋاقىتشا جاسالعان نەرسە بولاتىن. بۇل كەزدەگٸ رەفورمادا دا تٸل جاناشىرلارى جازۋدى جەتٸلدٸرۋگە, جەڭٸلدەتۋگە جانتالاستى. بۇل ەكٸ كەزەڭدەگٸ ەلٸپبي جٷيسٸندە, ياعني بايتۇرسىنۇلى ەلٸپبيٸ مەن 1929 جىلعى لاتىن ەلٸپبيٸندە باسى ارتىق تاڭبالار بولعان جوق. سول ٷشٸن دە كٸرمە سٶزدەردٸڭ بارلىعى ۇلتتىق دىبىستىق ەرەكشەلٸككە سەيكەس جازىلعان بولاتىن. ودان كەيٸنگٸ قابىلدانعان كيريلل ەلٸپبيٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. تٶل دىبىسىمىز 28 بولسا دا, 42 ەرٸپتٸ قابىلداپ, 80 جىلعا جۋىق ورىس سٶزدەرٸن ورىس ورفوگرافيياسىمەن, قازاق سٶزدەرٸن قازاق ورفوگرافيياسىمەن جازىپ كەلە جاتىرمىز.
ەندٸ دەل قازٸرگٸ تاڭداعى قولعا الىنىپ وتىرعان جازۋ رەفورماسى, ياعني لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ – ەڭ بٸرٸنشٸدەن ارتىق ەرٸپتەردەن قۇتىلۋعا مٷمكٸندٸك جاساپ وتىر. 2017 جىلدان باستاپ لاتىنعا كٶشۋگە بايلانىستى جۇمىستار باستالىپ كەتتٸ. قازاق جازۋى ٷشٸن قانداي ەلٸپبي كەرەك, ەلٸپبي قانداي شارتتار مەن تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك, ەملەنٸڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنى قانداي باعىتتا بولۋ كەرەك دەگەن مەسەلە بٸرشاما ايقىندالدى. قازٸر ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ماماندارى وسىمەن اينالىسىپ جاتىر.
جازۋ رەفورماسىنىڭ سەتتٸ, ەرٸ ۋاقتىلى جٷزەگە اسۋى ٷشٸن مىنا نەرسەلەرگە باسا نازار اۋدارعان دۇرىس دەگەن ويدامىن:
1) پرەزيدەنت ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋگە بايلانىستى شەشٸم قابىلدانعان سوڭ قوعام پٸكٸرٸمەن ساناسۋ ماقساتىندا جەكەلەگەن ازاماتتار تاراپىنان ۇسىنىلعان ەلٸپبي جوبالارى تالقىلاۋدان ٶتٸپ جاتىر. بۇل ەرينە, پايدالى, دۇرىس. دەسەك تە الداعى ۋاقىتتا كەلٸپ تٷسٸپ جاتقان بۇنداي جوبالاردىڭ ەرقايسىسىن تالقىلاۋعا ۋاقىت كەتٸرمەي, ورفوگرافييالىق توپ مٷشەلەرٸ دۇرىس دەپ تانىعان, وڭتايلى ەلٸپبي جوباسى تەز ارادا ٷكٸمەتكە ۇسىنىلۋى كەرەك. سەبەبٸ, ۇلتتىق جازۋدىڭ شارتتارىنا سەيكەس كەلمەيتٸن, قازاق جازۋىنا جارامايتىن ەلٸپبي جوبالارىن تالقىلاۋعا ۋاقىت كەتٸرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
2) بٸر دىبىس بٸر تاڭبامەن بەلگٸلەنۋٸ كەرەك, ەر دىبىسقا جەكە-جەكە تاڭبا ارنالۋى كەرەك, ديگراف, تريگرافتار ەلٸپبي قۇرامىندا بولماۋى كەرەك دەگەن پرينتسيپتەن اۋىتقىماۋىمىز قاجەت, بۇل ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنىڭ قارارى رەتٸندە رەسمي تٷردە ۇسىنىلعانى دۇرىس. بۇنداي رەسمي تٷردەگٸ قاراردىڭ بولماۋى كەسٸرٸنەن ەلٸپبي جوباسىن ۇسىنۋشىلار تاراپىنان ەكٸ دىبىستى بٸر تاڭبامەن بەرۋ, ت.ب. كەمشٸلٸكتەر ورىن الىپ جاتىر.
3) جازۋ رەفورماسىنا قوعام بەي-جاي قارامايتىنى انىق, وسى تۇرعىدان العاندا عالىمدار تاراپىنان بولسىن, حالىق تاراپىنان بولسىن پٸكٸر قايشىلىق پەن داۋ-دامايدىڭ ورىن الۋ زاڭدىلىق جەنە بۇنى توقتاتپاسا ول جالعاسا بەرەدٸ, ەشقاشان توقتامايدى. سول ٷشٸن دۇرىس دەپ تانىلعان 4-شٸ ەلٸپبي مەن ەملە ەرەجەسٸ رەسمي تٷردە ارنايى جارلىقپەن بەكٸتٸلۋٸ كەرەك (ماقۇلدانۋ ەمەس). ەملە ەرەجەسٸ بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن جٷيەلٸ جۇمىس جٷرەدٸ. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى وسى ەملە ەرەجەسٸنە تٸرەلٸپ وتىر.
4) قازٸر 42 ەرٸپ 32 ەرٸپكە تٷسكەننەن كەيٸن ەملەدەگٸ ەڭ كٶپ ٶزگەرٸس كٸرمە سٶزدەردٸ تاڭبالاۋدا بولىپ وتىر. وسى مەسەلەدە پۋريستٸك باعىتتى ۇستانۋشىلار مەن كەرٸسٸنشە جاقتاماۋشىلار تاراپىنان پٸكٸر ەكٸگە جارىلدى. پۋريستٸك باعىتتىڭ جاعىمدى دا, جاعىمسىز دا تۇستارى بولاتىندىعىن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. مينيستر سٶزٸن مٸنٸستٸر, ۋنيۆەرسيتەت سٶزٸن ٷنٸبەرسٸتەت, فيلم سٶزٸن پٸلٸم دەپ جازعاننان ەشكٸم پاتريوت بولىپ كەتپەيدٸ, بۇلايشا تٷبەگەيلٸ تٶڭكەرٸس جاساۋعا اسىقپاۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ بٸز حح عاسىردا ەمەس, ححٸ عاسىردا اقپاراتتىق تەحنولوگييا دامىعان زاماندا, ٷشتٸلدٸلٸك جٷيەسٸ بار قوعامدا وتىرعانىمىزدى جەنە كيريل ساناداعى حالىق پەن لاتىن ساناداعى جاس ۇرپاقتىڭ ارالىعىندا وتىرعانىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز جٶن. تٸلدٸك رەفورما دەگەن جازۋدى, ورفوگرافييانى جەڭٸلدەتۋ ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, بازالىق نورمادا قالىپتاسقان سٶزدەرگە تٷبەگەيلٸ تٶڭكەرٸس جاساۋ قالام ۇستاۋشىلارعا جەڭٸلدٸك ەمەس, قيىندىق تۋدىراتىنى سٶزسٸز. سول ٷشٸن باستاپقى كەزەڭدە ەلٸپبي قۇرامىندا تاڭبالارى جوق كٸرمە سٶزدەردٸڭ جازىلىمىن رەتتەۋگە باسا نازار اۋدارىلعانى دۇرىس.
گٷلفار مامىربەك
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»
ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى
ورفوگرافييا باسقارماسىنىڭ باسشىسى
